«شاريعات – ءسۇت، سوپىلىق ونىڭ قايماعى»

«زەردە» قوعامدىق قورى «تەمiرقازىق» پiكiرسايىس كلۋبىنىڭ كەزەكتi وتىرىسىن وتكiزدi. بۇل جولى «سوفىلىق اقيقاتى. دiن مەن نانىم-سەنiمiنiڭ ايىرماشىلىقتارى» دەپ اتالاتىن اۋقىمدى تاقىرىپتا تەولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى مۇحيددين يسا ۇلى بايانداما جاسادى.

نەگiزi بiز سوپىلىقتىڭ نەگiزگi كوزiن قوجا احمەت ياساۋيدiڭ حيكمەتتەرiنەن iزدەيمiز. سودان دا بولار، ءتۇپ توركiنiمiز تۇركi حالقىنا سوپىلىقتى ناسيحاتتاعان عالىم رەتiندە تانىلعان قاسيەتتi اۋليەنiڭ اتى جيi اتالادى. ويتكەنi، سوپىلىق iلiمنiڭ ناق بەلگiلەرi ياساۋي حيكمەتتەرiنەن ايقىن كورiنiس تاپتى. الايدا، سوپىلىقتى يسلام دiنiن تانىپ-بiلۋدەگi اشىق جول دەپ بiلەتiن عالىمدار قازiرگi كەزدە بۇل اعىمنىڭ قازاق قوعامىنا دا سiڭiسiپ جاتقانىن مويىندايدى.

بiز تەولوگ-عالىمنىڭ جاساعان بايانداماسىنان سونى ۇقتىق. ول: «يسلامنىڭ العاشقى كەزەڭدەرiندە شاريعات ۇكiمدەرi كiتاپ بەتiنە تۇسپەگەن ەدi. بۇل ۇكiمدەردiڭ سەنiم، عيبادات، قارىم-قاتىناسقا تيiستi بولiمدەرi ادامداردىڭ كۇندەلiكتi ومiرiندە كوپ قايتالانۋى جانە iس-ارەكەت ارقىلى جۇزەگە اسۋى ارقاسىندا كوپشiلiكتiڭ جادىندا ساقتاۋلى قالاتىن. وسى تۇرعىدان العاندا شاريعاتتىق ۇكiمدەردiڭ جينالۋىندا كوپ قيىنشىلىق بولمادى. سوندىقتان دا كوپ ۇزاماي وسى iلiم سالالارى ءار مۇسىلماننىڭ ومiرلiك ماسەلەلەرi بولعاندىقتان عۇلامالار الدىمەن دiننiڭ وسى بولiمدەرiن قولعا الىپ، ءار بولiمگە قاتىستى كiتاپ پەن تراكتاتتار جازىپ، «ءتادۋين» (جيناقتاۋ) كەزەڭi باستالدى. فاقيھتار قۇقىقتى كiتاپقا توگiپ، حاديسشiلەر سۇننەتتiڭ ساقتالۋىن، كالامشىلار اقايد، ياعني، سەنiم ماسەلەلەرiن، تاپسiرشiلەر قۇران مەن قۇراننىڭ iلiمدەرiن جازۋمەن اينالىسىپ يسلام دiنiنiڭ اقيقاتتارىن ەشقانداي شاشاۋ شىعارماي تولىقتاي جينادى. وسى كەزدە پايعامبارىمىزدىڭ رۋحاني ومiرiنە ماڭىزدى كوڭiل بولگەن مۇتاساۋىپ-سوپىلار دا سول قاينار كوزدەردi پايدالانىپ تاسساۋىپقا قاتىستى اقيقاتتاردى زەرتتەپ، ادامنىڭ ماڭىزى، بولمىستىڭ نەگiزi، ادامزات پەن عالامزاتتىڭ iشكi ديناميكالىق كۇشتەرi ءتارiزدi تاقىرىپتاردى نازارعا الىپ، زاتتىڭ iشكi دۇنيەسiنiڭ اقيقاتىن تارجiمالاۋعا تىرىستى» دەگەندi ايتادى.

بۇدان ۇققانىمىز، حاديسشi مەن فاقيھشى، كالامشi قۇران مەن سۇننەت ارقىلى ءناپسiنi تازارتىپ، دiندi تەرەڭ ءتۇسiنiپ، جاراتۋشىنى جۇرەكپەن سەزiنۋ تاسiلدەرiن قويادى. ءاربiر مۇسىلمان ناماز وقىعانمەن، اللاھ تاعالانى كورiپ تۇرعانداي وقي المايدى. الايدا، پايعامبارىمىز «يحسان» شىڭىن: «سەن ونى كورمەسەڭ دە، ول سەنi كورۋ تۇسiنiگiنە يە بولۋ» دەپ تۇسiندiرگەن. مiنە، تاسساۋىپشىلار وزدەرiن ياكي حالىقتى وسى دارەجەگە جەتكiزۋ ءۇشiن قۇران مەن حاديستەردەن شىعارىلعان ءار ءتۇرلi ۇستانىمدار نەگiزiندە مەكتەپ قۇردى. بۇل مەكتەپ – سوپىلىق مەكتەبi دەپ اتالىپتى. «باسقا دiندەردە سوپىلىق، ميستيتيزم بار. بiراق، ولاردان يسلام سوپىلىعى مۇلدەم بولەك. ول ەرەكشە وزiندiك قاسيەتكە يە. نەگە دەسەڭiز، يسلام سوپىلىعىنىڭ قاينار كوزi – قۇران مەن سۇننەت» – دەيدi م.يسا ۇلى.

يسلامدا قۇقىق جاعىن زەرتتەيتiن iلiمدi «فىقىھ زاھير» دەيدi. بۇل ومiردەگi كەز كەلگەن بiر iستiڭ شاريعاتقا ساي ما، ەمەس پە، وسىنى تۇسiندiرگەن iلiم. ال، سوپىلىق iلiمدi «فىقيھ باتين» دەپ اتايدى. ياعني، سوپىلىق iلiم ادامنىڭ iشكi الەمiنiڭ اللاھ تاعالانىڭ ريزالىعىنا سايكەس كەلiپ، ساۋاپتى بولۋى ءۇشiن قانداي قاعيدا مەن ۇستانىمعا سۇيەنۋi تيiس ەكەندiگiن زەرتتەيدi. عۇلامالار بۇنى «تاقۋالىق جول» دەپ اتاسا، ەندiگi بiر عالىمدار «سوپىلىق «يحسان» جولى» دەگەن. دەمەك، سوپىلىقتىڭ نەگiزi – قۇلشىلىق پەن مويىنسۇنۋشىلىقتى جالعاستىرىپ، سايازدىق قۇلدىق ساناسىن تەرەڭدەتiپ ادام بولمىسىنىڭ ماڭىزدى بiر حالiنە كەلتiرۋ جانە ادامنىڭ ەكiنشi تابيعي بولمىسى سانالعان رۋحانيلىققا قول جەتكiزۋ، دۇيەنiڭ ءوزi مەن بiزدiڭ قۇمارلىق سەزiمدەرiنە قاراعان ءفاني جۇزiنە قىزىقپاي، اقىرەت پەن حاق تاعالانىڭ كوركەم ەسiمدەرiنە قاراي ويانۋ.

اللاھ تاعالاعا دەگەن ماحابباتتىڭ ەكi تiرەگi بار. بiرiنشiسi – سىرتقى ماحاببات – ارقاشان سۇيiكتiنiڭ ۇناتقان iستەرiمەن شۇعىلدانۋ. ەكiنشiسi – iشكi ماحاببات – iشكi الەمiن ونىمەن بايلانىسى جوق نارسەلەردەن مۇلدەم ادا ەتۋ.

«ادامزاتتىڭ ءبارiن ءسۇي باۋىرىم، دەپ جانە حاق جولى وسى دەپ ادiلەتتi» دەدi حاكiم اباي. ەندەشە، سوپىلىق پەن تاقۋالىق ەگiز ۇعىم» دەلiنگەن باياندامانىڭ توقەتەر سوزiندە.

بiراق تا جالپى يسلام الەمiندە تاسساۋىپشىلاردىڭ باعىتىنىڭ ءبارi دۇرىس بولدى ما؟ ارينە، جوق. نەگە دەسەڭiز، يسلام فاھيقشىلارى، كالامشىلارى مەن تاپسiرشiلەرi اراسىندا بۇرىس ءتاسiل مەن قاتە جولدى ۇستانعان اعىمدار بولعانى ءتارiزدi تاسساۋىپشىلاردىڭ اراسىندا بۇرىس باعىتتا بولعان سوپىلىق اعىمدار بولدى. ياعني، بۇرىس ءمازھاب نەمەسە ءمازھاپتى جوققا شىعارعاندار بولعانى ءتارiزدi سوپىلىق iلiمدi تۇگەلدەي جوققا شىعارىپ بۇرىس قولدانعان اعىمدار دا بولعانى جاسىرىن ەمەس.

تەولوگ-عالىمنىڭ پiكiرiنشە، سوپىلىق iلiمنiڭ قاينار كوزi، كاۋسار بۇلاعى – شاريعات. شاريعات ءسۇت بولسا، سوپىلىق سونىڭ قايماعى iسپەتتەس. تەرەڭ يمانى بولماعان ادام سوپىلىق مەدرەسەسiنە الىنبايدى. مۇنى احمەت ياساۋي ءوزiنiڭ 79-حيكمەتiندە: «تاريقاتحا شاريعاتسىز كiرگەندەردiڭ،

شايتان كەلiپ يمانىن الادى ەكەن»، دەگەن.

«شىندىعى سول، مۇسىلمان تاريقاتسىز ماعريپاتقا، اقيقاتقا جەتۋi مۇمكiن، الايدا، شاريعاتسىز تاريقاتقا جەتۋi استە مۇمكiن ەمەس. ال شاريعات قۇران مەن سۇننەتتەن تۇرادى» دەگەن دiني قاعيدامەن قورىتىندىلادى.

«تەمiرقازىق» پiكiرتالاس كلۋبىنا جينالعان دiننەن حابارى بار كوپشiلiك ءوز سۇراقتارى مەن پiكiرiن بiلدiرiپ جاتتى. الايدا، بiر سۇراق جاۋاپسىز قالدى. ول – سوپىلىق iلiمنiڭ حاديسشiلەرi اراسىندا بۇرىس باعىتتى ۇستانعاندار تۋرالى سۇراق. «البەتتە، بۇگiندە سوپىلىق iلiمدi اعىم رەتiندە ساناعا سiڭدiرiپ، جالپاق جۇرتقا سولاي ءتۇسiندiرiپ جاتقاندار بارشىلىق. ولار اسiرەسە، ۇلتتىق يدەولوگيانى قالىپتاستىراتىن زيالى قاۋىم وكiلدەرi اراسىندا ءجۇر…» دەگەن پiكiر ايتىلىپ قالدى. امال نەشiك، پiكiرتالاس iشiندە سول سوپىلىق iلiمدi بۇرىس جولعا اينالدىرىپ، اعىم رەتiندە قاراستىرىپ جۇرگەن سوپىلاردىڭ قاراسى كورiنبەدi. بالكiم، ناق سوپىمىن دەپ جۇرگەندەردi شاقىرىپ، ءسوز جارىسىنا سالعاندا پiكiرتالاس قىزىقتىراق وتەر مە ەدi. وكiنiشكە قاراي، بۇل جولى دا اڭگiمە تەك بiرجاقتى ءوربiدi. ال، تەولوگ-عالىم مۇحيددين يسا ۇلى دا، «مەن تەك سوپىلىق iلiم جايىندا، ياعني، شاريعاتتاعى قۇران مەن سۇننەتتi ورىنداۋ ءۇشiن تاريقاتسىز بولمايتىنىن iلiم جونiندە ايتىپ بەرە الامىن. باسقاسىنا قاتىسىم جوق»، – دەدi. شىنىندا دا، مۇنى عالىمنان ەمەس، سول سوپى اعىمىن ۇستاناتىن دiندارلاردان سۇراۋ كەرەك-اۋ.

دينارا مىڭجاسارقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button