ەربول ساعي ۇلى: قابIردIڭ باسىنا سۋرەت قويما...

تارازداعى ورتالىق مەشiتتiڭ جاماعات يگiلiگiنە بەرiلگەنiنە دە كوپ بولعان جوق. كوك كۇمبەزدەرi سونادايدان مەنمۇندالاپ كوزگە تۇسەتiن يماندىلىق ءۇيiن جۇرتشىلىق بايىرعى تاريحي اۋليەاتا مەشiتiمەن شاتاستىرىپ جاتادى. جالپى، تاريحى تەرەڭدە جاتقان كونە اۋليەاتا مەشiتiنiڭ ءجونi بiر بولەك. تارازعا بارعان ساپارىمىزدا جامبىل وبلىسىنىڭ بۇگiنگi دiني-احۋالى جونiندە اۋليەاتا مەشiتiنiڭ باس يمامى ەربول ساعي ۇلىمەن جولىعىپ، اڭگiمەلەسكەن ەدiك.

– وسىدان بiرەر جىل بۇرىن، جامبىل وبلىسىنان تەلەفون شالعان بiر وقىرمان بiزگە وبلىس ورتالىعىندا سالىنىپ جاتقان مەشiتتiڭ ءالi بiتپەگەنiن، تارازدا يماندىلىق ءۇيiنiڭ جوق ەكەندiگiن ايتىپ ەدi. ەستۋiمiزشە، بيىلعى جىلى اۋليەاتا مەشiتi بiتiپ، جاماعاتتىڭ يگiلiگiنە بەرiلگەن سىڭايلى…

– ءبiسمiللا راحمانير راحيم… نەگiزiنەن، بiزدiڭ جامبىل وبلىسىندا تاريحي مەشiتتەر كوپ. ەڭ اۋەلi وسىلارعا توقتالعاندى ءجون كورiپ وتىرمىن. دiننiڭ ەڭ الدىمەن باستاۋ العان جەرi وسى – اۋليەاتا مەكەنi. Iح-حI عاسىرلاردا بولعان مەشiتتiڭ جاقىندا كەسەنەسiنiڭ ورنى تابىلدى. ەڭ العاش يسلامنىڭ قانات جايعان ورنى بiر بولەك، 960 جىلى قاراحان ەلiندە ۋاقىتىندا يسلام دiنi مەملەكەتتiك دiن بولىپ قابىلدانعان. 751 جىلى يسلامدى قورعاپ، ەڭ العاش قارا قىتايعا مۇسىلمان اسكەرi قاتتى تويتارىس بەرiپ، قىتايلاردىڭ شەگiنiپ، سوعىستان باس تارتقان جەرi دە وسى – تاراز ءوڭiرi. باس ءمۇفتي، قازiرەتiمiز تارازدان شىققان قىرىققا تارتا دiني عۇلاما عالىمداردىڭ اتىن ايتىپ ءجۇر. بۇل جەردە جالعىز تاراز عانا ەمەس، بالاساعۇن دا بار. ورىستىڭ يمپەريالىق ساياساتى جۇرە باستاعان كەزدە، اۋەلi قازاقتىڭ ءۇش نارسەسiنە قول سوقتى. وتارلاۋ ساياساتى كەزiندە كەدەي بايعا قارسى شىقتى. يمپەريالىق ساياسات ەلدiڭ، حالىقتىڭ ۇيىتقىسى بولعان دiنباسىلارىنان، قازاقتىڭ الiپبيiنەن ايىرۋدى كوزدەدi. قازiرگi اۋليەاتا مەشiتiنiڭ باستاۋى 1902-1906 جىلدار ارالىعىندا سالىنعان ەكەن. حح عاسىردىڭ باسىندا، ياعني، جيىرماسىنشى جىلدارى وسى اۋليەاتا جەرiندە وتىزعا تارتا مەشiت بولىپتى. سول ۋاقىتتاعى اۋليەاتا مەشiتi كەيiن قۋعىن-سۇرگiنگە ۇشىرادى. اشارشىلىق جىلدارى بۇل مەشiت استىق ساقتايتىن قويما بولىپتى. اسكەري كازارماعا دا اينالدىرىپتى، جاۋىپ تا تاستاعان. بiراق، ۇلكەن مەشiت تاريحتان بiرجولا جويىلىپ كەتپەگەن. «سىنىققا سىلتاۋ بiتپەيدi» دەمەي مە، مەشiت بولا تۇرىپ، يماندىلىق ءۇيi جوق دەگەندi تۇسiنبەيمiن. كەشەگi كۇنi قىزمەتiن iستەپ، نانىن جەگەن كوممۋنيستiك پارتيانى دا جاماندادىق قوي. شىن مانiندە، كوممۋنيستiك پارتيا بولماعاندا، بiز نامازىمىزدى وقىپ، يسلامنىڭ حاديستەرiن بiلiپ، يماندى بولىپ وسەر ەدiك دەدiك.

– راسىندا دا، كوممۋنيستiك پارتيا دiنi مۇسىلماندى اتەيست قىلىپ شىعارعان جوق پا؟

– راس. وعان دا كەلiسەمiن. سونداي توتاليتارلىق ساياسات بولعان شىعار. بiراق، اللاعا شۇكiر، ەگەمەندiگiمiزدi الىپ، تۋىمىزدى، بايراعىمىزدى بيiككە ۇستاپ، ەكونوميكامىزدى دا iلگەرiلەتiپ الدىق. ەگەمەندiك العاننان كەيiن، ءار جەرلەردە مەشiتتەر كوپتەپ اشىلا باستادى. ول كەزدەرi مەشiتتەر قالاي اشىلدى؟ دۇكەن، مادەنيەت ۇيلەرi، ءارتۇرلi عيماراتتاردى مەشiتكە اينالدىردىق. قازiر بايلار وزدەرi سالعىزىپ جاتىر عوي. بiزدiڭ اۋليەاتا جەرiندە دە ۇلكەن مەشiتتiڭ قاجەتتiگiن ايتىپ، ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1996 جىلى تاراز جەرiنە كەلگەن ساپارىندا تاپسىرما بەرگەن ەكەن. سول تاپسىرمامەن جامبىل وبلىسىندا ۇلكەن مەشiتتiڭ قۇرىلىسىن باستاۋ قاجەت ەدi. ول 2000 جىلدىق تويعا دەيiن بiتۋi دە كەرەك ەدi. بiراق، وعان ۇلگەرە المادى. دەگەنمەن، تارازدا بۇرىننان كەلە جاتقان تاريحي ۇلكەن اۋليەاتا مەشiتi بولدى.

– اۋليەاتا مەشiتi ۇلكەن ەمەس پە ەدi…

– ۇلكەن دەپ ايتا المايمىن، بiراق شاعىن دا ەمەس.

– جاڭا مەشiت سالماي-اق، ەسكi تاريحي مەشiتتi قايتا جوندەۋدەن وتكiزۋگە بولماس پا ەدi?

– تاريحي مەشiتكە العاشقى جوندەۋ 1984 جىلى جاسالىپتى. كەيiنiرەك، 1998 جىلى تاعى دا جوندەۋدەن ءوتتi. بۇل قانشا دەگەنمەن كونە، تاريحي مەكەن عوي. ال، بiزگە جاڭا مەشiتتiڭ قۇرىلىسى باستالۋى كەرەك ەدi. بازاردىڭ جانىندا بiر مەشiت قۇرىلىسى باستالعانى راس. جاڭا مەشiتكە سول جەر بەرiلiپ، قور قۇرىلعان ەكەن. كەيiنiرەك، ول بەلگiلi بiر سەبەپتەرمەن جۇزەگە اسپاي قالىپتى. ول كەزدەرi مۇندا بولماعاندىقتان، كوپ سەبەبiن بiلە بەرمەيمiن. 2001 جىلى سول كەزدەگi وبلىس اكiمi سەرiك ابiكەن ۇلى ۇمبەتوۆكە كiرiپ، جاڭا مەشiت سالۋ ءۇشiن جەر قاجەتتiگiن ايتقانبىز. تارازدىڭ جۇرتشىلىعىنىڭ دا تەلەفون شالاتىنداي ءجونi بار. ويتكەنi، ۇلى جiبەك جولىنىڭ بويىنان ۇلكەن شiركەۋ سالىندى. بۇل شiركەۋ مەشiت قۇرىلىسى باستالماي جاتىپ-اق، بوي كوتەرiپ، كوزگە بادىرايىپ تۇرعان سوڭ، جاماعاتتىڭ بiرi رەنiشپەن تەلەفون شالۋى دا مۇمكiن. قايتا سەرiك ابiكەن ۇلى بiزدiڭ ماسەلەمiزدi دەر ۋاعىندا شەشiپ بەردi. «مەشiتكە» دەپ، ورتالىقتان ارنايى جەردi دە بەلگiلەپ بەردi. مەشiتتiڭ قۇرىلىسى 2003 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ التىسىندا باستالدى دا، 2007 جىلدىڭ ساۋiرiندە اياقتالدى. كوپتiڭ نيەتiن، كوپتiڭ ىقىلاسىن قۇداي قابىل ەتiپ، جۇما كۇنi مەشiتiمiز اشىلدى. مەشiتتiڭ قۇرىلىسى بiتكەلi بەرi، سونداي اڭگiمە ايتىپ جۇرگەن ادامداردىڭ مەشiتكە باس سۇققانىن كورگەنiم جوق. نامازعا كەلمەيدi. كەلiپ جۇرگەن وتە سابىرلى، يمانى بار ادامداردىڭ ءبارi بۇل مەشiت باستالعاندا شۇكiر قىلدى، ۇمiتپەن قاراپ، سابىر قىلدى. سولار مەشiت بiتكەن كەزدە نامازعا كەلiپ، قۇلشىلىق قىلىپ ءجۇر. قازiر تارازعا كiرiپ كەلگەن ادامدارعا كوك كۇمبەزدi اللا ءۇيi انادايدان مەنمۇندالاپ كورiنiپ تۇرادى. جالپى، ادام بالاسىنا ەكi نارسە كەرەك، بiرiنشiسi – ۋاقىت، ەكiنشiسi – ءتوزiم. قازiر تارازدا مەشiت كوپ. جاڭا اشىلعان مەشiتتiڭ وزiنە جاڭا اتاۋ بەرiلەتiن شىعار. ونى قازiرەتiمiز دە ويلانىپ جاتقان بولار. بايىرعى تاريحي اۋليەاتا مەشiتiنiڭ اتىن يەمدەنۋگە بولماس. قالادا سەگiز-توعىزعا جۋىق مەشiت بار. ودان بولەك، قالامىزدا مەشiتتەردiڭ كوبiندە ساۋات اشۋ كۋرستارى جۇمىس iستەيدi. ونى ماقتانىشپەن ايتا الامىز. مەشiتتەردە وقىعان بالالارىمىزعا ەرەكشە كوڭiل ءبولiپ، استانا قالاسىنا ساپار ۇيىمداستىرىپ، اپارىپ كەلدiك. ەلباسىنىڭ ورداسىنا بارىپ كەلدi. يماندىلىق بار، كەلەشەك بار. وقيمىن دەسە، قۇران بار. كەلەم دەسە، مەشiت اشىق. سوسىن بiر نارسەنi ءتۇسiنۋiمiز كەرەك، مەشiتكە بارعاننىڭ ءبارi مولدا ەمەس قوي. قولىنا قۇران ۇستاپ، ناماز وقىعاننىڭ ءبارi مولدا ەمەس. ولار مۇسىلماندىق پارىزىن ورىنداپ جۇرگەن قاتارداعى جاماعات دەپ ايتامىز. كەلەدi، نامازىن وقيدى، تىپ-تىنىش كەتەدi. سوندىقتان، يماندىلىق ورداسى جوق دەگەنگە سەنبەيمiن. وتكەندە، الامان ايتىستىڭ بiرiندە، بiر باۋىرىمىز: «اۋليەاتا مەشiتi ون جىلدان بەرi بiتكەن جوق» دەپ ايتىپ جاتىر. ول دۇرىس ەمەس.

– مەشiتتەر كوپتەپ سالىنىپ جاتىر. يماندىلىق ءۇيiنiڭ كوبەيگەنiنە قارسىلىعىمىز جوق. بiراق، كاسiپكەر اعالارىمىز سالعان مەشiتiنە اكەسiنiڭ نەمەسە باباسىنىڭ ەسiمiن بەرۋدi ۇردiسكە اينالدىرعان سىڭايلى. جالپى، مەشiتتiڭ اتىن قويۋدى دiني باسقارمامەن بiرلەسiپ شەشكەن ءجون بە، الدە، مەشiت سالعان ادامنىڭ وزiنە تيەسiلi نارسە مە؟

– مەشiتكە ات بەرۋ ماسەلەسiنە بايلانىستى دiني باسقارمادا ارنايى قاۋلى بار. داۋلەتتi، قولعا بايلىقتى كiم بەردi? اللا تاعالا بەردi. مەشiتتi سوققان ازاماتتارىمىز قاراجاتىن شىعاردى. اتا-اناسىن، ەلiن-جۇرتىن تانىتقانى ءۇشiن لايىقتى دەپ ايتۋعا بولمايدى. «كiمنiڭ بالاسى سوقتى؟» دەگەندە، «پالەنشەنiڭ بالاسى سوقتى» دەپ قۋانىپ جاتامىز. بۇل مەشiتكە ات بەرۋ ءۇشiن، مەشiتكە اتى بەرiلەتiن ادامنىڭ حالىققا، ەلگە، دiنگە قىزمەت قىلعان، دiنگە قارسى بولماعان ادام بولۋى كەرەك. سول سوعىلعان مەشiتكە كەلiپ جۇرگەن جاماعاتتىڭ كەلiسiمi بولۋى كەرەك. «وسى كiسiنiڭ اتى مەشiتكە بەرiلۋگە لايىقتى. ول ەل ءۇشiن، جەرi ءۇشiن شاھيت بولعان، قۇربان بولعان. دiنگە قىزمەت قىلعان، بالالاردىڭ ساۋاتىن اشقان، سۋ جەتپەگەن جەرگە سۋ جەتكiزگەن، حالىق ءۇشiن قۇربان بولعان» دەپ ايتۋى كەرەك. سوسىن مەشiتكە بەرiلەيiن دەپ وتىرعان اتقا بايلانىستى اۋىل اكiمiنiڭ دiني باسقارماعا ارىزى جازىلۋى كەرەك. وندا: «مەن اللا ريزاشىلىعى ءۇشiن مەشiت سوقتىم. ول مەشiتكە مەنiڭ اكەمنiڭ اتىن لايىقتى دەپ تاپساڭىزدار، بەرiلۋiن وتiنەر ەدiم» دەپ جازىلۋى قاجەت. ودان كەيiن، مەشiتكە بەرiلەتiن ادامنىڭ ءومiربايانى كەرەك. ول كiسiنiڭ ءومiربايانى بولماسا، قۇجاتتارى كەرەك. ەگەر سول كiسiنiڭ دiنگە قاراما-قارسى دۇنيەلەرi انىقتالىپ جاتسا، وندا ول كiسiنiڭ ەسiمi بەرiلمەيدi. دiني باسقارمانىڭ قۇزىرىنداعى نارسە بۇل. وكiنiشكە قاراي، بiزدە زاڭ بار. بiزدiڭ مەملەكەتiمiزدە بارiمiزگە ورتاق اتا زاڭىمىز بار. سول زاڭعا قاراماستان، كەيبiر كەزدە كوزدi جۇمىپ، مەشiتتەردi تiركەپ جاتادى. ءوز الدىنا تiركەپ العاننان كەيiن، وعان بiزدiڭ دە، دiني باسقارمانىڭ دا قۇزىرى جۇرمەي قالادى. سودان كەيiن، ايقاي-شۋ باستالادى. جالپى، مەشiت سوعىلىپ بiتكەننەن كەيiن، دiني باسقارماعا تiركەلۋi كەرەك. تiركەلگەننەن كەيiن بارىپ، يمامى تاعايىندالادى.

– تiركەلۋ ماسەلەسiندە الا-قۇلالىقتاردىڭ بولىپ جاتۋىنا كiم كiنالi?

– سوعىلىپ جاتقان مەشiت كوپ. ونى اۋەلi ادiلەت مينيسترلiگi تiركەيدi. ماسەلەن، بiر اۋىلدا ەكi-ءۇش رەت تiركەلگەن مەشiتتەر بار. بiراق عيماراتى بiرەۋ. ەكiنشi جاعى بار، بiر اۋىلدا ەكi مەشiت دەيدi. وسىدان كەيiن ەلدەر، «مەشiت كوبەيiپ كەتتi» دەپ ويلايدى. كوبەيگەن ەشنارسەسi جوق. بالاباقشا نەمەسە ەسكiرiپ قالعان مادەنيەت ۇيلەرi سياقتىلاردى كەزiندە مەشiتكە بەرگەن. ولار دا تiركەۋدەن وتكەن. زامان تالابىنا ساي، ادەمi مەشiتتەر سوعىلىپ جاتىر. مەشiت سوعىلعاننان كەيiن ونى تiركەمەي مە؟ تiركەلگەننەن كەيiن، سول اۋىلداعى ەسكi عيماراتتى قوسا تiركەيدi. بiر اۋىلدىڭ مەشiتiنiڭ سانىن كوبەيتiپ تۇرعان بiر عيمارات. ەكەۋi دە بiر عيماراتقا تiركەلiپ تۇر. ەكiنشiدەن، كەزiندە مەشiتتەردi دiني بiرلەستiك دەپ تiركەيتiن. قازiر دiني باسقارماعا فيليال قىلىپ تiركەيدi. ەكiنشi رەت قايتا تiركەلگەندە، بiر دiني بiرلەستiك، بiر مەشiت بولىپ تiركەلەدi. سودان داۋ تۋادى. زاڭ بويىنشا، كەز كەلگەن عيماراتتى سوعۋ ءۇشiن، اۋەلi وعان جەر بولiنەدi. ونىڭ جەر اكتiسi بولادى. ەكiنشiدەن، سول سوعىلاتىن عيماراتتىڭ جوباسى سىزىلادى. جوبا بويىنشا عيماراتتىڭ قۇرىلىسى جۇرگiزiلەدi. قۇرىلىس بiتكەننەن كەيiن، وعان تولقۇجات بەرەدi. عيمارات بەرiلگەننەن كەيiن، ءبارi زاڭدى بولادى. ال، قازiر ءبارiن جاساپ الىپ، بەرە سالادى. ونىڭ بiراق ەشقانداي قۇجاتى جوق. سوسىن وعان يمامداردى كiنالايدى. سiزدەر ءۇشiن يمام جەر اكتiسiن بەرەتiن جەر ءبولiمi مە؟ ونىڭ ونداي قۇزىرى جوق. سوعىلاتىن عيماراتتىڭ جوباسىن بەرەتiن ارحيتەكتور ەمەس. ۇشiنشiدەن، ول عيماراتقا تولقۇجات بەرەتiن تiركەۋ ورتالىعى ەمەس. تورتiنشiدەن، عيماراتتىڭ قۇرىلىسى تولىق بiتكەننەن كەيiن، قابىلداپ الاتىن دەپارتامەنت ەمەس. وسى قۇجاتتاردىڭ ءبارi بولاتىن بولسا، دiني باسقارما شەشiم شىعارىپ بەرەدi. يمامدىققا جارايدى دەپ، شەشiم شىعارىلعاننان كەيiن، شەشiمدi، سەنiمحاتتى، تiركەۋدi بەرەدi. بiزدiڭ وبلىسىمىزدا بiراز مەشiتتەر بار. تiركەلiپ قويعان. مەملەكەتتiك زاڭعا سايكەس، تالاپ ەتiلگەن قۇجاتتارى جوق. تولقۇجاتى الىنباعان. ول قۇجاتتار تiركەلiپ بiتكەنشە، مەشiتتi كiم سوقتى، سوققان كiسi كەلسiن دەگەن سياقتى اقساۋشىلىقتار كەزدەسiپ جاتادى.

– شiركەۋ سوعىلدى دەپ جاتىرسىز، مۇندا شiركەۋگە باراتىنداردىڭ سانى كوپ بولعانى عوي.

– جامبىل وبلىسىندا الپىستان استام ۇلت وكiلدەرi تۇرادى. سونىڭ iشiندە، ورىستار باسىمىراق. ورىستار وتارلاۋ ساياساتى كەزiندە دiنگە قارسى بولدى دەگەنمەن، بارعان جەرلەرiندە مiندەتتi تۇردە شiركەۋ سوققان. سول سياقتى، بiزدiڭ وبلىسىمىزدا دا ۇلكەن ورتالىقتان جەر بولگiزiپ الىپ، شiركەۋ سوعىپ الىپتى. ول شiركەۋ قالاي سالىندى، جەر قالاي ءبولiندi، ول جاعىن بiلە بەرمەيمiن. قازiرگi كەزدە ميسسيونەرلەر دە كوبەيiپ كەتتi عوي. كەيبiرiنiڭ سانىنا قاراپ تۇرساڭىز، 150-200-گە جەتپەيدi. بiراق، ولارعا بiزدiڭ تiسiمiز باتپاي وتىر.

– وبلىستا ميسسيونەرلەر كوپ پە؟

– بiراز بار. حالىقتىڭ اراسىندا iرiتكi سالىپ جاتقاندارى دا كەزدەسەدi. وكiنiشكە قاراي، وعان قاراما-قارسى جۇمىس iستەي المايمىز. ويتكەنi، بiزدiڭ زاڭىمىز بويىنشا، ولارعا دا مۇمكiندiكتەر بەرiلiپ وتىر. دەگەنمەن، ولاردىڭ دiن ەمەس، ساياسي ورتالىق ەكەنiن حال-قادارىمىز جەتكەنشە، اشكەرەلەپ ايتىپ جاتامىز.

– ولاردىڭ اراسىندا قازاقتار دا كوپ پە؟

– قازاقتاردى سوندايلىق كوپ دەپ ايتا المايمىن. بiراق، ون قازاقتى كورiپ، ءجۇز قازاق بارىپ جۇرگەندەي اڭگiمە ايتىپ جاتامىز. ول جەردە قازاق قانا ەمەس، وزبەك تە، قىرعىز دا، تاتار دا بار. جالپى، بولاشاقتا مۇنىڭ ءبارi توقتاتىلادى دەپ ويلايمىن. ويتكەنi، ەلدiڭ كوزi اشىق، كوكiرەگi وياۋ. حالىق ءوزi دە ءتۇسiنiپ جاتىر. سونداي ميسسيونەرلەردiڭ سوزiنە الدانىپ، سەكتالاردىڭ بiرiن باسقارعان اعالارىمىزدىڭ بiرi قازiر قايتادان نامازعا جىعىلىپ، مەشiتكە كەلiپ ءجۇر. سول كiسiدەن سۇراساق، «ول – دiن ەمەس» دەيدi. يەگوۆانى دiن دەپ ءجۇرمiز عوي، ول دiن ەمەس. سەكتا. ولاردىڭ جەتiم-جەسiردi جەبەپ، قارتتار ۇيiنە كومەكتەسiپ جۇرگەندەرiنiڭ ءوز ەسەبi بار. كەز كەلگەن سەكتا ورتالىعىنا الىنعان مەنشiكتiڭ ءبارi، ولار قاي ەلدەن كەلسە، سول ەلدiڭ مەنشiگi بولىپ تابىلادى دەيدi. بiزدiڭ زاڭىمىزعا وزگەرتۋلەر كەرەك. ەگiننiڭ ءارامشوپسiز بولمايتىنى سياقتى، الا-قۇلاسىز دۇنيە جوق قوي. دەگەنمەن، وسىنداي الا-قۇلالاردىڭ ازىراق بولعانى جاقسى. سولاردىڭ از بولۋى ءۇشiن، كوپ جۇمىس iستەۋiمiز كەرەك. قازiر قايتا مەشiتكە كەلەتiندەردiڭ 90 پايىزى – جاستارىمىز. جاستاردىڭ يسلامعا بەت بۇرعانى قۋانتادى.

– ۇزاق جولدا كەلە جاتساڭىز، جول بويىندا قويىلعان ەسكەرتكiش-بەينەلەردi كوپتەپ كەزدەستiرەسiز. جول بويىنا قۇلپىتاس قويۋ دۇرىس پا؟ بۇعان سiزدiڭ يمام رەتiندەگi كوزقاراسىڭىز قالاي؟

– جالپى، اتا-انا مەن بالانىڭ الدىنداعى پارىز دەگەنگە دەندەپ كوڭiل ءبولiنۋ كەرەك. قازاق، «جامان ايتپاي، جاقسى جوق» دەيدi. كەز كەلگەن اتا-انا، ءاربiر اتقان تاڭنىڭ، ءاربiر باتقان كۇننiڭ كەشiندە، داستارقاننىڭ باسىندا وتىرعاندا بالا-شاعاعا مىناداي وسيەتتەردi ايتۋ كەرەك. «بالام، ءالھامدۋ اللا، مۇسىلمانسىڭ. بالام ناماز وقى. دارەتiڭدi الىپ تازا ءجۇر، ءتانiڭدi تازارت. تازالىققا، تازا جۇرگەن ادامعا اللانىڭ نازارى اۋادى. قۇدايدىڭ نۇرى جاۋادى. بالام، تازالىق بولعان جەردە، پەرiشتە نۇرعا بولiنەدi. سوندىقتان، بالام، تازا بول! ەكiنشiدەن، بiرەۋدiڭ الا جiبiن اتتاما. بiرەۋدەن العان قارىزىڭ بولسا، قايتارىپ بەر. شاماڭ كەلسە، قارىز بەر. ويتكەنi، قارىز ساداقادان ون سەگiز ەسە ارتىق. ۇشiنشiدەن، بالام، ۇلكەندi كورسەڭ سىيلا. تورتiنشiدەن، بالام، تال ەك. بەسiنشiدەن، بالام، ادال كاسiپ قىل. حارام كاسiپپەن اينالىسپا. بالام، جامان ايتپاي جاقسى جوق. دۇنيەدە جەتi نارسە عايىپ. سونىڭ بiرi – اجال. الدا-جالدا كوزiم جۇمىلىپ كەتسە، مەنiڭ دەنەمدi سۋىتپاي جەرلە. مەن دۇنيەدەن ءوتiپ كەتكەن كەزدە، مەنiڭ الىپ كەتەتiن ەكi-اق نارسەم بار. بiرi — يمان، ەكiنشiسi — ادال، يگiلiكتi iستەگەن iستەرiم عانا. دۇنيەدەن وتكەننەن كەيiن قابiرiمنiڭ باسىن قورعان قىلىپ سوقپا، بالام. ويتكەنi، ولiگە كەرەك ەمەس دۇنيەنi اپارما قابiرگە. قابiردiڭ باسىنا ولiگە كەرەك نارسەنi عانا اپار» دەپ وسيەت قىلۋ كەرەك. ودان كەيiن بارىپ بالاسىنا: «بالام، كوزiمنiڭ تiرiسiنە مەن ساعان ريزامىن. شەشەڭە قارا، شەشەڭدi سىيلا. اناڭدى تاستاما» دەيدi. اناسى وتىرعان كەزدە، «اكەڭدi تاستاما» دەپ، بالاسىنا مەيiرiمiن توگۋ كەرەك. سول مەيiرiمدi بەرە الماسا، مەيiرiمiن توگە الماسا، ونى ايتپاسا، ول ادام دۇنيەدەن ءوتiپ كەتكەننەن كەيiن، ءسوزسiز اداسادى. سونىڭ iشiندە، بiر مiندەت تە كiرەدi. «بالام، مەن دۇنيەدەن وتكەننەن كەيiن، پالەنشە، تۇگەنشە دەگەن جەرگە اپارما، دەنەمدi اۋرەلەمە، مەنiڭ دەنەم توپىراقتان جارالعان. توپىراقتان جارالعان دەنەمدi سول جەرگە، سول اۋىلعا جەرلە» دەۋ كەرەك. قازاقتا بۇرىننان «قابiر اتتاتپايدى» دەگەن ءسوز بار. سوندىقتان، بالا-شاعاعا وسى وسيەتتi ايتۋ كەرەك. وكiنiشكە قاراي، بۇل ايتىلمايدى. بۇل ايتىلماعاننان كەيiن، «سىيلاماي قالدىم با، اتا-انامنىڭ الدىنداعى بورىشىمدى وتەي المادىم با» دەپ، بالا-شاعاسى تىراشتانىپ، اداسىپ جاتادى. كوزiنiڭ تiرiسiندە، جاڭاعى ايتقانداردىڭ ءبارiن ايتىپ كەتسە، قابiردiڭ باسىنا قورعان سوققانشا، ول بالا جاقىنىنا باسپانا سوعىپ بەرەر ەدi. اعايىننىڭ iشiندە جەتiم بالا بولسا، سوعان جول-قاراجاتىن بەرەر ەدi. 10 مىڭ دوللارعا دەيiن قابiردiڭ باسىنا اقشا شاشادى. ونىڭ كەرەگi نە؟ ول ارۋاققا جاسالعان قيانات. قابiردەن شىعىپ كەتپەسiن دەپ، اۋزىنا ق ۇلىپ سالىپ، مرامورمەن قاپتاپ تاستاعانمەن بiردەي. بۇل ارۋاق سىيلاعاندىق پا؟ ارۋاقتى سىيلاۋ دەگەن نە؟ قۇران وقۋدى ۇيرەنiپ، دۇعا قۇلۋ. تويمايتىن ءۇش نارسە بار دەيدi. «جەر – جاڭبىرعا، كوز – قاراعانعا، ولگەن ادام – قۇرانعا تويمايدى» دەيدi. مiنە، سوندىقتان، وسى نارسەنi ەسكەرۋiمiز كەرەك. سولاردى ايتۋ كەرەك. «بالام، ەگەردە جولدا، بiر جەردە قايتىس بولسام، مەنiڭ اپاتقا ۇشىراعان جەرiمە بەلگi-تاس قويۋدىڭ قاجەتi جوق. بۇل شاريعاتقا قاجەت ەمەس. ول جەردە ادامنىڭ ءتانi، جانى جاتقان جوق» دەمەي مە؟ تiرi ادامدارعا جاسالعان قيانات دەپ ەسەپتەلەدi. ويتكەنi، جولدىڭ بويىندا، ءتانi دە، جانى دا جوق، ونى نە ءۇشiن قوياسىز؟ جانە باسىنا سۋرەت قويىپ قويادى. ارۋاق ەكi ءتۇرلi بولادى. ءولi جانە تiرi ارۋاق. بiز ەكەۋمiز تiرi ارۋاقپىز. ادام بالاسى اناسىنىڭ قۇرساعىندا جاراتىلعان كەزدە، ونىمەن بiرگە بiر پەرiشتەنi قوسا جاراتادى دەيدi. قورعاۋشى پەرiشتە. ول پەرiشتە دۇنيەگە كەلگەننەن، بۇل دۇنيەدەن قيامەتكە كەتكەنشە جانىڭىزدا بولادى. «قابiردiڭ باسىنا سۋرەتتi قويما، پەرiشتە تايادى» دەپ، بۇرىنعى بiلiمدi مولدالار نەگە ايتقان دەيسiز؟! قابiردiڭ باسىنا بارىپ، قۇران وقىعاندا پەرiشتە كەلەدi دەيدi. ال، پەرiشتە سۋرەت تۇرعان جەرگە جولامايدى. قۇران، ناماز سۋرەت تۇرعان جەردە وقىلمايدى. قازiر ادامدار قۇدايدىڭ بۇيىرعانىن ەمەس، كوڭiلiنiڭ قالاعانىن iستەيتiن بولدى عوي. باسشىنىڭ كوڭiلiنەن قورقامىز. اقيقاتتىڭ ۇستiنە جالعاندىق جايىلىپ بارادى. جولدىڭ باسىنا بەلگi-تاس قويۋدىڭ قاجەتi جوق. ولiمنەن قايدا بارىپ قۇتىلاسىز؟ ولiمنەن يمانسىزدار قورقادى. بالا-شاعاڭنىڭ الدىندا، راحاتپەن ولەتiن ءولiم، ول – جاقسى ءولiم. ول كiمدە بولادى؟ ول تاقۋا ادامداردا بولادى. جاڭاعىداي سوزدەر كiمنەن شىعادى. تاقۋا ادامداردان شىعادى. بiز ءسوز بولا ما، دەپ كوپتiڭ كوڭiلiنەن قورقىپ iستەيمiز. جولدىڭ بويىنا قابiر سوعىلمايدى. شاريعاتتىڭ زاڭى بويىنشا، جەرلەنiپ قويىلعان ادامدى 27 جىلعا دەيiن مازالاۋعا بولمايدى. جانە قابiردi قورعان قىلىپ سوعۋدىڭ قاجەتi جوق. كiندiككە دەيiن قويىڭىز، باسىنا تال ەگiڭiز. قازiر «اقجول» دەگەن نارسەلەر پايدا بولدى. ءولiپ قالعان ادامنىڭ سiزدiڭ جولىڭىزعا ور قازىپ، باعىڭىزدى بايلايدى دەگەنگە سەنەسiز بە؟

– سەنبەيمiن.

– مەن دە سەنبەيمiن. ارۋاق – ول جىن ەمەس. ارۋاق – ول شايتان ەمەس. ارۋاقتىڭ اتىن بىلعاماۋ كەرەك. ءولiنi رازى قىلۋ دەگەن ءسوز، ارۋاعىنا باعىشتاپ، قۇران وقى. تال ەگiپ قوي. بiر جەمiس اعاشىن وتىرعىز. بiر جەتiمنiڭ باسىنان سيپا. ورازا ۇستا. قۇران وقىپ ۇيرەن. ارۋاقتى ريزا قىلۋ دەگەن ءسوز سول. ارۋاقتىڭ اتىن جامىلىپ الىپ، كۇن كورiسiن ويلاپ، «اقجولمەن» جۇرگەندەر بار. ياساۋي بابامىزدىڭ باسىنا بارىپ، سول كiسiنiڭ اتىنان بiر ايەلدەر باتا بەرەدi. اۋليەنiڭ اتىنان باتا بەرۋگە قانداي قاقىسى بار؟ بۇگiنگi كۇنi وسىندايلار قاپتاپ الدى. وسى كiسiلەردiڭ اتتارىن ارقالاپ، ارۋاقتى مازاق قىلىپ كورسەتۋ، جاقسىلىققا اپارمايدى. ارۋاقتىڭ اتىن كiرلەتiپ ءجۇر. ءوزiنiڭ ورنىمەن جاساۋ كەرەك. ەسi كەتكەن ەركەكتەر ءومiر سۇرگەن زاماندا، ايەلدەن باتا الاتىن بولدىق. ايەلدiڭ ءوز ورنى بار. ول — انا. انا دەگەن اتقا يە بولعان، نازiك ادامنىڭ ءجانناتى قايدا؟ ول – بەس ۋاقىت ناماز وقۋى، ار-نامىسىن قورعاۋى، ەرiن سىيلاۋى. ەرiن سىيلاماعان ادام جانناتقا بارمايدى.

اڭگiمەلەسكەن گۇلزينا بەكتاسوۆا

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button