قازاق پەن قىتايدىڭ قۇبىرى

قازاقتاردىڭ ەنەرگوقوردى الىس جانە جاقىن شەت مەملەكەتتەردiڭ نارىعىنا جەتكiزۋدە ءوز بەتiنشە ارەكەت ەتە باستاۋى رەسەيلiك بيلiككە ۇنامايدى. ويتكەنi، ولار مول پايدادان قاعىلماق. بۇعان دەيiن ورتالىقازيالىق مۇناي، گازبەن رەسەيلiك iشكi نارىقتاعى سۇرانىستى قامتاماسىز ەتiپ كەلگەن كرەمل قازاق، وزبەك، ءازiربايجان مەن تۇركiمەننiڭ ارزان مۇنايى مەن گازىن ۋكراينا مەن ەۋروپاعا بiرنەشە ەسە قىمباتقا ساتىپ، پايداعا شاش-ەتەكتەن كەنەلەتiن. سوندىقتان قازاقتار مەن قىتايلار بiرiگiپ سالعالى وتىرعان گاز قۇبىرىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا مۇددەلi ەمەس. الايدا، مەملەكەتارالىق كەلiسiمدەردە ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان شەشiم قابىلداۋدى قوش كورەتiن قازاقستان، تۇركiمەنستان، ءازiربايجان سياقتى باسقا دا پوستكەڭەستiك ەلدەردiڭ كرەملدiڭ قوقان-لوققىسىنا توزبەسi انىق.

استانادا وتكەن قازاقستاندىق-قىتايلىق ىنتىماقتاستىق جونiندەگi كوميتەتتiڭ IV وتىرىسىندا تالقىلانعان باستى ماسەلە «كوگiلدiر وتىندى» تاسىمالداۋ تاقىرىبىنا ارنالدى. قر ۆيتسە-پرەمەرi ومiرزاق شۇكەەۆپەن كەزدەسۋ بارىسىندا قحر مەملەكەتتiك كەڭەسi توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۋ ي ەكiجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستى ودان ارى دامىتۋعا مۇددەلiلiك تانىتسا، قحر دامۋ جانە رەفورمالار جونiندەگi كوميتەتتiڭ توراعاسى چجان گوباو: «ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىمىز مۇنايمەن شەكتەلiپ كەلەدi. تابيعي گاز وندiرiسiنە قاتىستى بiرiككەن جوبالارىمىز ازiرگە جوق. سوندىقتان وسى وتىرىستان كەيiن ەنەرگەتيكالىق قور سالاسىنا قاتىستى ىنتىماقتاستى دامىتۋعا قاتىستى ماسەلەلەردi زەرتتەۋ ءۇشiن ارنايى جۇمىس توبىن قۇرۋعا بايلانىستى ايتقان ۇسىنىستارىڭىزدى قابىلدايمىز» دەي كەلە، قازاقتاردىڭ ەنەرگوقورىن قىتايلار جەرiنە جەتكiزۋ ءۇشiن ءونiم باعاسى مەن ونىڭ كولەمiن، باسەكەلەستiككە توتەپ بەرۋ كۇشiن ساراپقا سالۋ جانە عىلىمي-تەحنيكالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جان-جاقتى جۇرگiزۋ قاجەتتiگiنە توقتالدى. وسىعان وراي، «قازمۇنايگاز» اق مەن قىتايلىق ۇلتتىقمۇنايگاز كورپوراتسياسى اراسىنداعى كەلiسiم قازاقستان – قىتاي گاز قۇبىرىن جوبالاۋ، قارجىلاندىرۋ، قۇرىلىسى مەن ونىڭ iسكە قوسىلۋى سياقتى نەگiزگi قاعيدالارىن انىقتايدى. تاراپتاردىڭ كەلiسiمi بويىنشا، جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قر زاڭىنا سايكەس تەپە-تەڭ ۇلەس نەگiزiندە جوبالىق كومپانيا قۇرىلاتىن بولدى. وسى جوبالىق كومپانيا جاڭا گاز قۇبىرىنىڭ قوجايىنى بولىپ تابىلماق.

الداعى ەكi جىل iشiندە iسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىرعان قازاقستان – قىتاي گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى ەكi كەزەڭگە بولiنبەك. بiرiنشiسi، قازاقستان مەن وزبەكستان شەكاراسىنان شىمكەنت پەن قورعاس ارقىلى قازاقستان مەن قىتاي شەكاراسىنا دەيiن تارتىلماق. جىلىنا 40 ميلليارد تەكشە مەتر «كوگiلدiر وتىن» تاسىمالداۋعا قاۋقارلى قۇبىردىڭ ۇزىندىعى 1333 شاقىرىمعا سوزىلادى. جۋىردا قىتايلار ەنەرگەتيكالىق قوردى تاسىمالداۋ ماسەلەسiندە تۇركiمەندەرمەن دە كەلiسكەن بولاتىن. كەلiسiم بويىنشا، تۇركiمەنستان قىتايعا الداعى 30 جىل بويى جىلىنا 30 ميلليارد تەكشە مەتر گازدى جەتكiزiپ وتىرۋى تيiس. بۇعان دەيiن ورتالىقازيالىق «قارا التىن» مەن «كوگiلدiر وتىندى» ءوز تەرريتورياسى ارقىلى وتكiزiپ كەلگەن رەسەيدiڭ جوعالتارى كوپ. ويتكەنi، تابيعي رەسۋرستاردى تاسىمالداۋدا تەك ترانزيتتiك ەل رەتiندە شەكتەلمەيتiن ورىستار قازاق، تۇركiمەن، وزبەك، ءازiربايجاننىڭ مۇنايى مەن گازىن iشكi نارىقتاعى سۇرانىستاردى قاناعاتتاندىرۋعا جانە ۋكرايندار مەن ەۋروپالىقتارعا بiرنەشە ەسە قىمباتقا ساتۋعا مۇمكiندiك الاتىن. الايدا، الەمدiك نارىقتاعى مۇناي مەن گاز باعاسىنىڭ كۇننەن كۇنگە وسە ءتۇسۋi، سۇرانىستىڭ ارتۋى مەن ەنەرگەتيكالىق قاۋiپسiزدiكتi قامتاماسىز ەتۋگە مۇددەلi ەۋروپانىڭ تاسىمالداۋ ماسەلەسiندە بالاما جولداردى iزدەستiرە باستاۋى كەزiندە كرەملگە جالتاقتاپ كەلگەن پوستكەڭەستiك ەلدەردiڭ ءوز بەتiنشە دەربەس شەشiم قابىلداۋىنا نەگiز بولدى.

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button