«قازاق ماسەلەسI»

ودان قاشىپ قۇتىلمايسىڭ، شەشiپ قۇتىلاسىڭ

قازاق ەلiنiڭ باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۋىرداعى بiر سوزiندە "ەگەر قازاقستانداعى بiر ازاماتتىڭ قۇقىعى اياققا تاپتالسا، بارلىق ازاماتتىڭ قۇقىعى بۇزىلدى دەپ ەسەپتەۋ كەرەك" دەگەن بولاتىن. كوكەيگە قونىمدى ءسوز. تەك ونى ءالi كۇنگە قۇلدىق پسيحولوگيانىڭ قۇرساۋىنداعى بيلiكتiڭ ەسكەرمەۋi وكiنiشتi. ايتپەسە، پەيiلi — كەڭ، جانى — جومارت، ارمانى — اسقاق، رۋحى — بيiك، شىدامى — بەرiك، جانى جايساڭ ءور قازاق ۇساق-تۇيەككە نامىستانىپ، اشۋىنا ەرiك بەرمەس ەدi.

شىن قۇربان — كIم؟

وڭتۇستiك قازاقستان وبلىسى تولەبي اۋدانى ماياتاس اۋىلىندا 16 جاستاعى بوزبالانىڭ 4 جاسار ءبۇلدiرشiندi زورلاعانى تۋرالى سۋىق حابار ەلگە تەز تاراپ كەتتi. سوڭعى اپتادا وتاندىق جانە شەتەلدiك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى كوتەرiپ جاتقان باستى تاقىرىپتاردىڭ بiرi دە — وسى. تاسادا تۇرىپ تاس اتۋعا شەبەر كەيبiر مۇددەلiلەر "قازاقتىڭ بالاسىن كۇرد قورلاپتى، زورلاپتى" دەپ دابىرايتىپ، ۇلت ارازدىعىن قوزدىرۋعا تىرىسىپ باعۋدا. الايدا، اڭگiمە كiمنiڭ قاي ۇلتتىڭ وكiلi بولعاندىعىندا ەمەس. اڭگiمە — سول ماياتاستا ورىن العان شاريعاتقا دا، ادامگەرشiلiك قاعيدالارعا دا جات، جانتۇرشiگەرلiك قىلىقتا. قازاقتiلدi بiر باسىلىمنىڭ سوزiنە سەنسەك، وڭتۇستiك قازاقستان وبلىسىنداعى زاڭدى جيi بۇزاتىن، قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ الدىندا ايىلدارىن دا جىيمايتىن كۇردتەر "بiز ءتۇبi تاۋەلسiزدiك الامىز! بiز 60 ميلليونبىز!" دەپ ۇراندايتىن كورiنەدi. قر Iشكi iستەر مينيسترلiگi اكiمشiلiك پوليتسيا كوميتەتiنiڭ توراعاسى مولديار ورازالينوۆ تولەبي اۋدانىندا تۇراتىن كۇردتەر اراسىندا ەسiرتكi ساتۋمەن، ۇساق-تۇيەك ۇرلىقپەن كۇن كورەتiندەردiڭ بار ەكەنiن مالiمدەگەن. ال ءتورت جاسار ءبۇلدiرشiندi زورلاعان قىلمىسكەر بۇعان دەيiن دە ۇرلىق جاساۋ، قىزدى زورلاۋعا ارەكەتتەنۋ سياقتى سەبەپتەرمەن پوليتسيا نازارىنا بiرنەشە رەت iلiگiپتi. بiراق "كامەلەتتiك جاسقا تولماعاندىقتان" زاڭ الدىندا جاۋاپقا تارتىلماعان. سول وقيعادان كەيiن دە "جازدىم، جاڭىلدىم" دەپ تاۋبەگە كەلiپ، بالانىڭ اتا-اناسىنان كەشiرiم سۇراۋدىڭ ورنىنا قوزىسىن باعۋعا شىققان قارادومالاقتى قامىستىڭ iشiنە الداپ اپارىپ، قالاي الiمجەتتiك جاساعانىن ەلگە ماقتانىپ ايتىپ ءجۇرiپتi… اكە مەن شەشە دە سوتقا ارىزدى بiردەن جازباعان. اقىلداستىق وتكiزگەن اۋىل اقساقالدارى الگi قىلمىسكەردiڭ تۋعاندارىنا اۋىلدان كوشiڭدەر دەگەن تالاپ قويادى. ولار بەلگiلەنگەن مەرزiم iشiندە اۋىلدان كوشiپ كەتپەگەن. قانداستارىنىڭ نامىسىن جىرتقان بiرنەشە قازاق بiرنەشە كولiكپەن كەلiپ، الگi بوزبالانىڭ، ونىڭ تۋعان-تۋىستارىنىڭ ءۇيiن، مال قورالارىن ورتەپ جiبەرiپتi. ۇيمەن بiرگە بiرنەشە كولiك، ۇيiلگەن بiرنەشە ءشوپ ماياسى ت.ب. كۇلگە اينالعان. بiرنەشە كۇنگە سوزىلعان وسىنداي نارازىلىق شاراسى ماياتاس اۋىلىمەن كورشiلەس بۋدەنوۆكا، پەرۆومايكا سياقتى باسقا دا اۋىلدارعا ويىسقان. بۇگiندە بايبالامعا باسقان كۇرد ۇلتىنىڭ وكiلدەرi "بiزگە كومەكتەسiڭدەر" دەپ حالىقارالىق ۇيىمدارعا ارىز-شاعىمدارىن جولداپ الەك. ارينە، بiرەۋدiڭ ماڭداي تەرمەن تاپقان ەڭبەگiن ەش ەتۋگە ەشكiمنiڭ دە قۇقى جوق. قيا باسقاندار زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرۋگە مiندەتتi. بiراق اشىنعان توپتىڭ زاڭسىز سيپاتتاعى نارازىلىق شارالارىن ۇيىمداستىرۋىنا قارشاداي بالانى قورلاعان الگi قىلمىسكەرگە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تاراپىنان ءادiل جازا كەسiلەتiندiگiنە سەنبەۋi سەبەپ بولسا كەرەك. ال الگi حالىقارالىق ۇيىمدارعا شاعىمدانىپ جۇرگەندەردiڭ ەشقايسىسى تولەبي اۋدانىنا تيەسiلi 7 قىستاقتى مەكەندەيتiن 3 مىڭعا جۋىق كۇردتiڭ كوپشiلiگiنiڭ ەسiرتكi ساتۋمەن، ۇرلىق جاساۋمەن كۇن كورiپ وتىرعانى جانە بالانى زورلاعان قىلمىسكەردiڭ بۇعان دەيiن دە بiرنەشە رەت زاڭ بۇزعانى، تiپتi، قىز زورلاۋعا ارەكەتتەنگەنi تۋرالى تiس جارماعان. ونىمەن قاتار ۇلتى كۇرد بiرنەشە بۇزاقىنىڭ 3 ورىس ازاماتىن يتتiڭ كەتەگiنە بايلاپ قويىپ، ۇرىپ-سوعىپ، قۇل رەتiندە جۇمساعانى جايلى دا ءلام-ميم جاق اشپاعان. ول از دەسەڭiز، بىلتىر ءماسليحات سايلاۋىنا تۇسكەن ۇمiتكەردەن تولەبيلiك قازاقتار "بiزگە ىستىق سۋىڭ دا، گازىڭ دا كەرەك ەمەس، بالالارىمىزدىڭ كەلەشەگiنە الاڭدايمىز، وسىنداعى زاڭعا مويىنسۇنبايتىن، ەسiرتكi ساتۋمەن نان تاباتىن، ۇرلىق قىلىپ، قان قاقساتاتىن، شىدامىمىزدىڭ شەگiنە جەتكەن كۇردتەردi جىراق جەرگە كوشiرۋگە كومەكتەس" دەپ ءوتiنiش ايتقانىن دا بiرەۋ بiلسە، بiرەۋ بiلمەس. اتا زاڭنان گورi "ۇلتارالىق دوستاستىق" اتتى جالعان دا جىلتىر ۇراندى بەتكە ۇستايتىنداردىڭ قانداستار تiلەگiنە قۇلاق اسپاعانى انىق. كەيبiر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى، اسiرەسە، ورىستiلدi باق ماياتاستاعى وقيعانى "ۇلتتار اراسىنداعى ارازدىق" رەتiندە كورسەتۋدە، اسiرەسە، ايۋاندىق ارەكەتكە بارعان، ءالi ءبۇر جارىپ ۇلگەرمەگەن ءبۇلدiرشiندi گۇلدەي سولدىرعان قاسكۇنەم مەن ونىڭ تۋىستارىن جازىقسىز جاپا شەككەن قۇرباندار رەتiندە كورسەتۋگە تىرىسقان ارەكەتتەر باسىم. ۇيلەرi ورتەنiپ، ۇرەيلەرi ۇشقان كۇردتەر قازاقستاننىڭ سولتۇستiك ايماعىنا ويىسا باستاپتى. قاشان دا "جاۋىردى جابا توقۋعا" تىرىساتىن بiزدiڭ بيلiك ماياتاستاعى وقيعانىڭ استارىندا "ۇلتارالىق ارازدىقتىڭ" جوقتىعىن ايتادى.

قارىننىڭ توقتىعىن ەمەس، بەيبiتشiلiك پەن تىنىشتىقتى قاناعات تۇتاتىن قازاق ەلدiڭ ساۋلىعىن، باۋىرىنىڭ بۇتiندiگiن قالايدى. دەسە دە، كەيiنگi كەزدەرi ءار جەردە ورىن العان "جاپپاي تارتiپسiزدiك پەن بۇزاقىلىقتىڭ" (بيلiك ايتپاقشى) جيiلەپ كەتۋ سەبەبi نەدە؟ ۇيعىرلار مەن شەشەندەر، تۇرiكتەر مەن كۇردتەرگە قاتىستى قاقتىعىستاردىڭ استارىندا نە جاتىر؟ تiرنەكتەپ جيعان مالىن عانا ەمەس، شىبىنداي جانىن دا ويلانباستان ارىنىڭ ساداعاسى ەتەتiن قازاق نەگە اشىندى؟ ارينە، جۇمساق تا جايلى ورىنتاقتاردا وتىرعان "قوزىقارىندار" بۇل سۇراقپەن باس قاتىرعىسى جوق. ەسەسiنە، كەز كەلگەن وقيعانى "بۇزاقىلاردىڭ تارتiپسiزدiگi" رەتiندە قابىلداپ، اكiمشiلiك نە قىلمىستىق جازالارعا تارتۋمەن شەكتەلۋدi ادەتكە اينالدىرعان. ماياتاستاعى وقيعاعا قاتىستى قابىلدانعان شارالار دا سول توڭiرەكتەن تابىلدى: قر قىلمىستىق كودەكستiڭ 187-257، 321-باپتارى بويىنشا، "بوتەننiڭ مۇلكiن قاساقانا ءبۇلدiرۋ"، "بۇزاقىلىق" جانە "بيلiك وكiلدەرiنە قارسى كۇش قولدانۋ" فاكتiلەرi بويىنشا 3 قىلمىستىق iس قوزعالدى. وتاندىق جانە شەتەلدiك باق نەشە ءۇي، نەشە گاراج، نەشە كولiك، تiپتi، نەشە مايا ءشوپ ورتەلگەنiن جارىسا جازۋدا. ال ارى اياققا تاپتالعان بالانىڭ كەلەشەگi تۋرالى تولعانعاندار كەم دە كەم. ارينە، الگi ايۋان "اباقتىعا جابىلدى"، ء"زابiر كورگەن بالانىڭ كوڭiل-كۇيi قاناعاتتانارلىق دەڭگەيدە"، "1000-عا جۋىق قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرi كۇزەتتە تۇر".

"بۇگIن — ەرتە، ەرتەڭ — كەش"…

بيلiك كەيiنگi كەزدەرi قازاق قوعامىندا ورىن العان قاقتىعىستاردى "بۇزاقىلار" مەن "باسبۇزارلار" سالعان ىلاڭعا تەڭەپ، كەيبiر ازاماتتاردىڭ ۇستiنەن قىلمىستىق iس قوزعاي سالۋدى ادەتكە اينالدىرعان. اقيقاتىن اشىپ ايتاتىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى دا نەكەن-ساياق. ارiپتەستەرiمiزدiڭ كوپشiلiگi — "جوعارعى جاقتان" سوعىلاتىن قوڭىراۋدىڭ ء"لابباي قۇلدىعى". ال انشەيiندە بوستاندىقسۇيگiش، ادiلەتتiڭ اق تۋىن كوتەرگiش، ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاعىش جۋرناليستەر مەن قۇقىق قورعاۋشىلار وزدەرiنە پايداسىز تاقىرىپتارعا قالام تەربەمەيدi. اسiرەسە، قازاققا قاتىستى تاقىرىپتارعا. كەيبiرi تiپتi، "شوق، شوق!"-پەن سىرتتان باقىلاۋعا قۇمار. ايتپەسە، بىلتىر جەلتوقساندا ۇيعىر جاستارىنىڭ بiر قازاق بالاسىنىڭ قۇلاعىن كەسiپ الىپ، ۇستiنە سارىپ كەتكەنiمەن قويماي، "مەملەكەت — سەندەردiكi، جەر — بiزدiكi" دەپ ۇرانداعانىن، ەڭ سوراقىسى ۇيعىرلار كوپ شوعىرلانعان جەرلەردەگi مەكتەپتەردiڭ كەيبiرiندە جەر بەتiندە جوق ۇيعىر مەملەكەتiنiڭ تاريحىن وقىتىپ، ءانۇرانى مەن كارتاسىن ۇيرەتكەنiن نەگە ايتپايدى؟! ءۇي iشiنەن ءۇي تiككەن پiكiرi — جات، مىسىق پيعىلدىلاردىڭ ايرانداي ۇيىعان حالقى بار قازاق مەملەكەتiنiڭ تۇتاستىعىنا، ۇلتتىق قاۋiپسiزدiگiنە قاتەر توندiرەتiنiنە نەگە الاڭدامايدى؟ مۇنداي كەلەڭسiزدiكتەر مەن زاڭسىزدىقتارعا جول بەرگەندەردi زاڭ جۇزiندە قاتاڭ جازالاۋدى بيلiكتەن نەگە تالاپ ەتپەيدi?.. بيىل كوكتەمدە الماتى وبلىسىنا قاراستى قازاتكوم مەن مالوۆودنوەداعى قازاقتار مەن شەشەندەر اراسىندا ورىن العان قاندى قىرعىنعا سەبەپكەر — ماحماحانوۆ ءالi كۇنگە تايراڭداپ بوستاندىقتا ءجۇر. وتاندىق قۇقىق قورعاۋشىلار ونىڭ "قولعا تۇسپەي" جۇرگەنiن ايتادى. كiمنiڭ نە كوزدەگەنi بارىن قايدام. بiراق كولگiرسiگەن بيلiك حالىقتى ەمەس، ءوزiن-ءوزi الداپ وتىر. ويتكەنi، ەگەر "جوعارعى جاق" قالاماسا، ماحماحانوۆ سياقتىلاردىڭ ولسە تۇتقىنعا الىنبايتىنىن، جاساعان قىلمىسى ءۇشiن زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرمەيتiنiن جۇرت بiلەدi. بiلگەنمەن، باس بوستاندىعىنا، بالالارىنىڭ كەلەشەگiنە الاڭداپ، iشتەي تىنادى. ونىڭ ۇستiنە، ايقاي سالعان ازاماتتارىن ەستۋگە، مۇڭ-مۇقتاجىن تىڭداۋعا قۇلشىنىپ وتىرعان بيلiك جوق. وتاندىق ساياساتتانۋشىلار بولسا، بيلiك ەلدەگi قازاق ماسەلەسiن شەشiپ الماي، شەلەك، ماڭعىشلاق پەن اتىراۋ، مالوۆودنوە، قازاتكوم مەن تولەبيدەگi قاقتىعىستاردىڭ تولاستامايتىنىن، كەرiسiنشە، قوعامدا جاپپاي سيپات الىپ كەتۋ قاۋپi بارىن ايتادى. نەگiزi باسقا تۇسكەن قيىندىقتان قاشىپ قۇتىلمايسىڭ، شەشiپ قۇتىلاسىڭ. جان قىسىلعاندا تiپتi، تىعىرىقتان شىعاتىن بiر ەمەس، بiرنەشە جولدى تابۋعا بولادى. ارينە، ول ءۇشiن ىنتا مەن جiگەر، تiلەك پەن تالاپ كەرەك. وكiنiشكە قاراي، ءالi كۇنگە قۇلدىق پسيحولوگيانىڭ قۇرساۋىنان شىعا الماي جۇرگەن بiزدiڭ بيلiك قوعامداعى الدەقاشان پiسiپ، جارىلۋعا شاق تۇرعان "شيقان" — "قازاق ماسەلەسiنiڭ" بار ەكەندiگiن مويىنداۋعا ق ۇلىقسىز. ەسەسiنە، "گۇلدەنگەن قازاقستاندا بiرنەشە ۇلت پەن ۇلىس تەڭ، ءوزارا تاتۋ كۇيدە ءومiر ءسۇرiپ كەلە جاتقانىن" ساعاتتار بويى جىرلاۋعا بار. اڭگiمە وزگە ۇلت پەن ۇلىس وكiلدەرiنە كەپ تiرەلگەندە، بiزدiڭ بيلiك نەگە بيشارا كۇيگە تۇسەدi? زاڭ، "زاكۇننiڭ" جالپىعا بiردەي ەكەندiگi، مەملەكەتتiڭ باستى بايلىعى ادام ەكەندiگi جازىلعان بiزدiڭ اتا زاڭدا. ەندەشە شەنەۋنiكتەر "ۇلتارالىق دوستاستىق" پەن "ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسياعا مويىنسۇنۋى" دەگەن ەكi ۇعىمنىڭ ارا جiگiن نەگە اجىراتا الماي ءجۇر؟ ءوزi سۋىن iشiپ، وتىن وتتاپ وتىرعان ەلدiڭ يەسi دە كيەسi — قازاقتى، ونىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن، تiلiن قۇرمەتتەۋگە كەلگەندە كەيبiر وتانداستىڭ كەجەگەسi نەگە كەيiن كەتەدi? …حالقى مەن بيلiگiنiڭ اراسىندا ءتۇپسiز تەرەڭ تۇڭعيىق ورناعان قوعامدا ادامدار ءوزiن-ءوزi قورعاۋدىڭ شارالارىن ءوز بەتiنشە قاراستىرا باستايدى. تەك ونىڭ سوڭى جازىقسىز جانداردىڭ ءومiرiن قياتىن قانتوگiسكە ۇلاسپاسىن.

ارينە، «ادام الاسى iشiندە» دەپ بەكەر ايتپاعان. كەز كەلگەن حالىقتىڭ، كەز كەلگەن ۇلت پەن ۇلىستىڭ اراسىندا جاقسى مەن جامان، ادال مەن ارام قاتار جۇرەدi. سوندىقتان اتا زاڭعا قايشى كەلگەن ءاربiر ازامات تيiستi جازاسىن الۋى شارت. جىنىسى مەن نىسپىسىنا، ۇلتى مەن دiنiنە قاراماستان!

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button