نەسiپبەك داۋتاي ۇلى: جازۋشىنىڭ باس كەيIپكەرI – كوركەم شىندىعى

اۋليەاتا جەرiنە اندا-ساندا ات باسىن تiرەگەندە، ەڭ اۋەلi باس سۇعاتىنىم – "جامبىل" جۋرنالى. ويتكەنi، وندا جازۋشى نەسiپبەك ءداۋتاي ۇلى دەيتiن اعام بار. باسىنداعى ۇلكەن قارا شلياپiسiنiڭ ءوزi ەرەكشەلەندiرiپ تۇراتىن نەسiپبەك اعا قالجىڭىن بiر قايىرىپ قويىپ، جىميىپ اڭگiمە ايتقاندا، ونى تىڭداۋدىڭ ءوزi بiر عانيبەت. جانى جومارت، جۇرەگi تازا، كiشiپەيiل نەسiپبەك اعانىڭ اڭگiمەلەرiنiڭ كوبi ادەبيەتكە، مادەنيەتكە ارنالادى. جالعىز ءوزi قىرۋار شارۋامەن ۇندەمەي ءجۇرiپ، اينالىسىپ جاتقان نەسiپبەك اعامەن ادەبيەت، ۇلتتىق مۇددە توڭiرەگiندە اڭگiمەلەسكەن ەدiك.

— نەسiپبەك اعا، اشارشىلىقتى باستان كەشiرگەن، 37-جىلدىڭ زوبالاڭىن كوزبەن كورگەن، فاشيستەرگە قارسى سوعىستا جانىن قيعان قازاقتىڭ رۋحى جوعالماپ ەدi. ەندi نەگە بiز سونشا ۇساقتالىپ كەتتiك؟

دانىشپان اباي نە دەدi? "قارنى توقتىق، جۇمىسى جوقتىق ازدىرار ادام بالاسىن" دەدi. مايدالانۋ، توقىراۋدىڭ نەگiزiن كەڭەس زامانىنان iزدەۋ كەرەك. تەڭگەرمەشiلدiك، سودان تۋعان ماسىلدىق، قوسىپ جازۋ ارقىلى كەرەمەت كورسەتكiش، قولدان " ۇلى" قويشى ءارi ولاردان دەپۋتات، تاعى تاعىلارىن جاساۋ، قازاق بالالارىنىڭ كوبiنە تەك اۋىل جانە مال شارۋاشىلىعى ينستيتۋتتارىندا وقۋى، ەڭ باستىسى ۇلتتىق پاتريوتتىق سەزiمنiڭ قاپەردە بولماۋى، ياعني ماڭگۇرتتەنە باستاۋى سياقتى تولىپ جاتقان فاكتورلاردى بىلاي جيىپ قويىپ، ءبارiن تاۋەلسiزدiك جىلدارىنان iزدەۋ قالاي بولار ەكەن؟!

مايدالىق دەگەن مايدالىق-اۋ، ال نوقايلىق دەگەن بارiنەن ءوتiپ كەتكەن قاسiرەت قوي. ول ەندi جەكە ادامداردىڭ قاسiرەتi بولسا مەيلi، تۇگەلدەي قوعامدىق قۇبىلىسقا اينالعاندا شە؟ مەنiڭ "قازاق ادەبيەتi" گازەتiنiڭ 2005 جىلى پروزا جانرى بويىنشا لاۋرەات اتانعان "ماكەڭدەر، مالسەكەڭدەر، زامان" دەيتiن اڭگiمەم بار. سوندا وبلىستىق سەسسيا ءوتiپ جاتادى. پرەزيديۋمدا 50-60 ادام. ورتالارىندا سوتسياليستiك ەڭبەك ەرi، جوعارعى سوۆەت دەپۋتاتى، قويشى وتىر. سول مiنبەدە تۇرعان وبلىستىق پارتيا كوميتەتiنiڭ بiرiنشi سەكرەتارىنا: ء"اي، بالەنشە، مىنا جينالىسىڭ قاشان بiتەدi?" دەپ قالادى. "بۇگiن مىنا ماسەلە، ەرتەڭ انا ماسەلە قارالادى، ودان ارعى كۇنi اۋىلىڭىزعا قايتاسىز" دەمەي مە، سەكرەتار. سوندا الگi قويشى، ەڭبەك ەرi، دەپۋتات: "و، بiگايد" دەپتi. ءۇزiلiس كەزiندە بiرiنشi سەكرەتار قويشىنى قولتىقتاپ، بىلاي، جەكە شىعارىپ الىپ سۇرايدى عوي: "بالەنشەكە سiز جاڭا نە ايتقانىڭىزدى بiلەسiز بە؟" "قايدان بiلەيiن"، — دەيدi قويشى، "بiزدi كوشiرگەن ورىستار ىلعي سويتەدi عوي."

وسىنى تاراتىپ ايتقاندا بىلاي: ەڭبەك ەرi، دەپۋتات قويشىمىز ورىستىڭ "بiگايتiن" جانىڭ الدەنەنi قالاماعاندا، كۇيiنگەندە ايتاتىن ءسوز دەپ ۇعىپ جۇرگەن عوي.

وسىنى مەن ويدان شىعارعان جوقپىن. بولعان جاعداي. ەسكە الىپ وتىرعانىم، بۇگiنگi مايدالىقتىڭ ار جاعىنا قازاق قوعامىن قىزىل يمپەريانىڭ ساياساتى تەكسiزدەندiرگەن ارامزا ارەكەت جاتتى. قازiر سول نوقايلىقتى باسىپ-جانشىپ، ۇلتتىق تەكتiلiكتi ساياساتتىڭ، ەكونوميكانىڭ كاپيتاليستiك نارىق رەفورماسىنىڭ اۆانگاردىنا شىعارۋ قيىن بولىپ جاتىر.

— بۇگiنگi قوعامدا بارلىعىن تەك اقشا بيلەپ وتىرعان سياقتى. بiراق سول اقشامەن وتانسۇيگiشتiكتi، ۇلتتىق نامىستى ساتىپ الا الامىز با؟

— اقشا، ءسiرا، اقىلمەن قازىنا. اقىلمەن پايدالانسا، ول ادامعا كوپ جاعداي تۋعىزادى، ونىڭ iشiندە ويلانۋ مەن وقۋعا، بويدا بار قابiلەتتi جۇزەگە اسىرۋعا، اينالاڭا قايىرىمدىلىق جاساۋعا، جاقسى تۇرمىسقا جەتۋiڭە. جارىماي-جالشىماي جۇرگەن جان وزگە تۇگiلi وزiنە نە جاقسىلىق جاساۋى مۇمكiن. داۋلەتتi ادام وتانشىل بولمايدى دەپ ويلاۋ قالاي بولار ەكەن. مىسالى، امەريكانىڭ حالقىن الىڭىز. قىرىق قۇراۋ. نەمiستەر، اعىلشىندار، پورتۋگالدىقتار، مەكسيكاندىقتار، نەگرلەر… بiراق شەتiنەن داۋلەتتi. ەندi وسىلاردىڭ "بiز امەريكاندىقتارمىز!" دەگەندە، امەريكاندىقتار بولعانى ءۇشiن ماقتانىشتارىنان جەر تەڭسەلiپ كەتەدi. اقش-تىڭ نامىسىن جىرتىپ، قاي سالادا دا جەڭiسكە جەتۋدi ويلايدى.

ماسەلە مىنادا: قازاق اقشانى جاقسى كورەدi، بiراق قادiرiن بiلمەيدi. ىسىراپشىلدىعىنان. جالقاۋلىعىنان. ماسىلدىعىنان. قابiلەتسiزدiگiنەن. قازاق اقشانىڭ قانداي جولمەن كەلەتiنiن ويلامايدى. بiلiمگە، عىلىمعا، جاپپاي ۇمتىلىستان جۇرداي. كاسiپقويلىق دەگەننiڭ نە ەكەنiن پايىمداي المايتىندىعىنان. سودان دا بارىپ وقۋدا- باعانى، تiرلiكتە-قىزمەتتi، دارەجەنi، تاعى، تاعىلارىن بارىن بەرiپ ساتىپ الۋعا جان سالادى. ولاي ەتكەن ەكەن، نامىس جايىنا قالماي ما؟ بiزدە ءوزiڭدi-ءوزiڭ ۇلتتىق مۇددەنiڭ العى شەبiنە الىپ شىعۋ، وركەنيەتiمiزدi وزiڭنەن باستاۋ سياقتى كۇرەسكەرلiك رۋح ءالسiز. سول سەبەپتi ۇلتتىق نامىستى ساتىپ الۋ ەمەس، ساتىپ جiبەرۋگە بەيiمبiز. ەگەر ادامدى اقىل-وي بيلەمەسە، اقىر سوڭىندا ادامي قاسيەتتەن ادا بولاتىن سونىڭ ءوزi.

ۇلتتىق نامىس، سىرتقى پiشiندە ەمەس، iشكi مازمۇننان لاۋلاپ جانىپ تۇراتىن، ارعى تۇبiندە كوكتاڭiرiسi مەن كوكبورiلiك مiنەزi بولعان قازاقى تۇرپاتتا عوي. ال بiزدiڭ جاندۇنيەمiزدە بالشەبەكتەردiڭ "اقشا — باقىت ەمەس" دەيتiن قۇيتىرقىلىق، "جارقىن بولاشاعىمىز – كوممۋنيزم" دەيتiن قۇرى ەلەس، "بiز – سوۆەت ادامدارىمىز" دەيتiن ۇلتسىزدىق، "كپسس جاساسىن!" دەيتiن ۇرانبايشىلدىق پسيحولوگياسى ءالi جۇمىرتقا باسىپ جاتىر.

— مۇنىڭ ءبارi رۋحاني ازعىنداۋدىڭ كورiنiسi سياقتى. كiتاپ وقىماعان، مادەنيەتتi مەڭگەرمەگەن، ادەبيەتتi بiلمەيتiن جاستار ءوسiپ كەلەدi. ەرتەڭ قازاق قوعامىن باسقاراتىن وسىلار ەمەس پە؟

— قوعامدى ەشقاشان جاپپاي حالىق باسقارماعان. ەليتاسى باسقارعان. ۇلتتىڭ ەليتاسى ءوسiپ شىعۋ ءۇشiن، حالىقتىق جاڭارۋ، سونىڭ iشiندە رۋحاني دامۋ پروتسەسi اۋاداي قاجەت. وكiنiشكە قاراي بiزدiڭ جاستارىمىزدىڭ سىرتى جاڭاردى، ياعني سوڭعى ۇلگiدەگi كيiم كيەدi، بەتتi ارلەيدi، ال جانالەمi جالاڭاش، ءالسiز. وسى قاسiرەت، ولاردىڭ اراسىندا جۇمىسسىزدىق دەيتiن زاۋالدى تۋدىرىپ وتىر. جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىقتىڭ الەۋمەتتiك سەبەبiنiڭ بiر تۇسى وسى. ديپلومدارى بار، ال بiلiمدەرi ورتا مەكتەپتiڭ 8-شi كلاسىنان اسپايدى، ءتۇرلi سالاداعى تانىمنان جۇرداي. سوندا مىنا نارىق زامانىندا بۇلاردى كiم جۇمىسقا الادى؟ المايدى. العان كۇندە از كۇننەن كەيiن قاراداي كوڭiلi قالادى. جەكە ءومiرiنiڭ جاۋاپكەرشiلiگiن جاسى جيىرماعا جەتكەنگە دەيiن تۇسiنبەگەن جاس پايداسىز عۇمىر كەشiپ جۇرگەن ادام. ەندەشە، بۇلاردان ۇلتتىڭ ەليتاسى قالاي ءوسiپ شىعادى. وقىعان-توقىعاندارىنان شىعار. بiراق، وندايلار ءالi از عوي. بۇگiن جاستاردى مەكەمە-مەكەمەنiڭ اينالاسىنان تىرقىراتا قۋماي، قىزمەتكە قابىلداپ، قايتا تاربيەلەۋ دەيتiن مiندەتتi موينىنا الۋعا تۋرا كەلەدi. مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارىن كiنالاي بەرۋ، جەكە جاۋاپسىزدىعىن ايتا بەرۋدەن دۇنيە وزگەرمەيدi.

بۇگiنگi 20-داعى جاس، تاۋەلسiزدiكتiڭ باسىندا 4-5-تەگi ءبۇلدiرشiن ەدi. بiزدiڭ ۇرپاق ءومiرiن مايشامنىڭ الدىندا تۇقشيىپ وتىرىپ، ۇلكەندەرگە ەپوستاردى داۋىستاپ وقۋدان باستادى. ەرجەتiپ، ەتەك جيعاندا "اباي جولى"، "قان مەن تەر"، "كوشپەندiلەر"، ودان بەرiدە ءابiش كەكiلباەۆتىڭ، مۇحتار ماعاۋيننiڭ، دۇكەنباي دوسجانوۆتىڭ، تولەن ابدiكوۆتiڭ، تاعى-تاعىلاردىڭ كiتاپتارى قولدان-قولعا ءوتiپ ءجۇردi. ال تاۋەلسiزدiكتiڭ اۋەلگi جىلدارى شە؟ "بايتال تۇگiلi باس قايعى" بولعان كەز. بۇل ءوزi رۋحاني تاريحىمىزداعى اقتاڭداق. ءدال وسى كەزدە ادام تاڭ قالاتىن iس بولدى: جازۋشى، اقىن كوبەيدi. كوبەيگەندە اسپاننان تۇسكەن جوق، جەردەن شىققان جوق، اۋىل-اۋىلدان، اۋدان-اۋداننان كۇنi كەشە قويدى قولدان ۇرىقتاندىرۋدان قولدارى تيمەي نەمەسە بiرiنشi حاتشى، بiر شارۋاشىلىقتىڭ باسشىسى تاعى، تاعى سونداي "ەلدiڭ قامىن، ءوزiنiڭ جانىن" جەۋمەن كۇندەرi ءوتiپ، ەندi زەينەتكە شىققان سوڭ قايدان ساپ ەتكەنiن جازۋشىلىق دەيتiن جارىقتىقتىڭ جىنى قىسىپ، جىر تولعاپ، پورا-پورا پروزا جازىپ، قاپتادى دا كەتتi. بۇعان بۇرىندارى كiتاپ شىعارماق تۋرالى، كiتاپ شىعاتىن جەردiڭ ماڭايىنا جولاي المايتىن اۋىلدىڭ، اۋداننىڭ، وبلىستىڭ، ايتەۋiر، انانى بiر ولەڭ ەتكەن، مىنانى بiر اڭگiمە ەتكەن، شىن مانiندە، ارى كەتكەندە جەرگiلiكتi گازەتتiڭ قىزمەتكەرi، بەرi كەلگەندە سونىڭ سەلولىق تiلشiسi دەڭگەيiنەن ءارi اسپايتىندار قوسىلدى. وسى دۇرمەكتiڭ ارناۋ-سارناۋلارى، جابى جازبالارى جەكەمەنشiك باسپالاردان كiتاپ بولىپ شىعىپ، جاڭبىرداي جاۋدى. سونىمەن تىنعان جوق، اۆتورلاردىڭ بيلiك يەلەرiنە "اكەتاي، جاكەتايىنىڭ" ىقپالىمەن اۋىل-اۋىلدىڭ مەكتەپتەرiن ارالاپ كەتتi. وقىعان ادام "ويباي، سۇمدىق، بۇ نەسi" دەيتiن ويى ولاق، تiلi شولاق، ساۋ ادامدى ميلاۋ ەتەتiن نوقاي كiتاپتار. ۇيلەرiنە قۇدايدىڭ iسiمەن ەمەس، زوردىڭ كۇشiمەن ەنگەن، وسى كiتاپسىماقتاردى اشىپ كورiپ، كوز سالعان جاستاردىڭ "ادەبيەت دەگەن وسى بولسا، ونى وقىپ قاجەت پە" دەمەسكە شارالارى جوق ەدi.

بۇگiنگi جاستاردىڭ وزiنە بايلانىستى قاسiرەت جان-جاقتى تانىمعا ۇمتىلىستىڭ قاپەرلەرiنە كiرمەيتiنi. تاريحتى، ادەبيەتتi، ونەردi بiلمەي وسكەندەردiڭ وي-جۇيەسi كەمتار، ءوز بەتiنشە جول تاۋىپ كەتۋ تۇگiلi، جەتەككە ءجۇرۋiنiڭ ءوزi نەعايبىل ەكەنiن كورiپ ءجۇرمiز. بۇلارعا جاستىعى ءۇشiن، ەلدiڭ ەرتەڭi دەپ قانشا قومپايتقانىمىزبەن، ەرتەڭ ءوز باسىن الىپ ءجۇرۋi ەكiتالاي-اۋ. سوسىن رۋحاني جۇدەۋ ادام وركەنيەتتi، مادەنيەتتi قايتەدi. نەنiڭ قادiرiن بiلەدi. وبال. "قاينايدى قانىڭ، اشيدى جانىڭ" دەمەسكە امال جوق.

رەتi كەلگەندە ايتا كەتۋ كەرەك. جەرگiلiكتi جەرلەردە ناعىز ولەڭ مەن اۋىلدىڭ التى اۋىزىنىڭ اراسىن اجىراتا المايتىن دەڭگەيسiزدiك بار: باسپاسوزدەر مەن كوگiلدiر ەكرانعا اقىن اتىمەن، جازۋشى داڭقىمەن كەز كەلگەن ولەڭشiلەر، ءسوز قۇراستىرا بiلگەندەر جازگەرلەر بەرەدi. گازەتكە جاريالا، تەلەەكراننىڭ تورiنە وتىرعىزىپ قوي دا سايرا. ماقتا، ول دا ماقتانسىن. جارتى ساعات پا، بiر ساعات پا، تاۋ قوپارىپ، تاس بۇزسىن. كوككە ورلەگەندە الاتاۋ اياعىنىڭ استىندا، قاراتاۋدىڭ قاراسى كورiنبەي قالسىن. جۇرگiزۋشi مەن قوناق ءوستiپ قاراداي بۋسانىپ، كوكiپ وتىر. ادەبيەت، ونىڭ زاماندىعى، كوركەم زەرتتەۋi، كونتسەپتسياسى دەگەننەن تىرناق سىنىعىنداي حابارلارى جوق. ادەبيەت ماسەلەسiنiڭ كورiنگەن كوگەن كوزدiڭ كاللاسىنا سيا بەرمەيتiندiگiمەن ەكەۋiنiڭ دە شارۋاسى بولمايدى. ەندi بiرەۋدi شىعارادى. سويتسە، قۇداي كورسەتپەسiن، ونىڭ قولىنان كەلمەيتiنi جوق. ولەڭ دە جازادى، پروزاڭدى دا قاتىرادى، ءانiڭدi دە شىعارادى، ءوزi ورىندايدى. ال ەندi، جەر-كوككە سىيعىزبا. اناۋ دا لەپiرەدi. ياپىر-اۋ، شىن مانiندە كiم ەدiم، رەسپۋبليكاعا تانىمال ما ەدiم، قازاقستاننىڭ قاي جەرiندە توپ جاردىم دەمەيدi. مiنە، جەر-جەردi وسىنداي اۋەسقويلىق كەۋلەپ العان. وسى اۋەسقويلار انا جاسى، مىنا جاسىندا تابانىن جەرگە تيگiزبەي ماقتالىپ، شاپان كيiپ، ات مiنiپ جاتسا نە دەيسiز. ونەردە اۋەسقويلار بولاتىن شىعار. اۋەسقوي كومپوزيتور، اۋەسقوي ءانشi دەگەندەي… ال ادەبيەتتە اۋەسقويلىق جۇرمەيدi. ادەبيەتتەگi اۋەسقويلار — ارسىزدار. ەگەر بiز بۇگiن جاستار ادەبيەتتi وقىسىن دەسەك، ەڭ اۋەلi وسى اۋەسقويلاردىڭ ءالاۋلايلارىنا جول بەرمەۋiمiز كەرەك قوي. ءباسپاسوز بەن كوگiلدiر ەكراندا كiمدi جارنامالاۋدى قاشان ۇيرەنەدi. بۇل مەكتەپكە دە، جوعارى وقۋ ورنىنا دا تيەسiلi. بۇگiنگi وقىرمانداردى قازاق ادەبيەتiنiڭ iرگەتاسىن قالاعاندار دەيتiندەردiڭ دە قالىڭ-قالىڭ، ءارi سوتسرەاليزم ۇلگiسiمەن جازعان كiتاپتارى دا قىزىقتىرا قويمايدى. ستيلدiك ەرەكشەلiگi وزگەشە، وي-جۇيەسi، زاماندىق، كونتسەپتۋالدىق جەتiستiگi كوزگە ۇرىپ تۇرعان اقيقاتىنىڭ اۋىزى التى قارىس شىعارمالار ۇسىن ولارعا.

— كiتاپ وقىماعان دەمەكشi، بۇگiنگi شەنەۋنiكتەردiڭ اراسىندا الەم ادەبيەتiن بىلاي قويعاندا، قازاق ادەبيەتiن بiلمەيتiندەرi دە كوپ. بۇل نەنiڭ كورiنiسi?

— بiز جوعارىدا جەر-جەرلەردە اۋەسقويلاردى اقىن-جازۋشى دەپ تانۋ، ولاردىڭ جەكەشە باسپالاردان شىققان كiتاپسىماقتارىن مەكتەپ-مەكتەپكە تاراتۋ دەگەن نوقايلىقتى ايتتىق قوي. ەگەر سونداعى شەنەۋنiكتەر ادەبيەت دەگەندi وقىعانى تۇگiلi، ونىڭ جالپى نە ەكەنiن پايىمداي الاتىن حالدە بولسا، بۇعان جول بەرiلەر مە ەدi. ءوزiمiز كورiپ، بايقاپ جۇرگەنiمiزدەي شەنەۋنiكتەردiڭ باسىم كوپشiلiگi سونىڭ iشiندە جاستار دەيتiن بولەگiنiڭ بار بiلەتiنi بiرەۋ — تەك قىزمەتi بويىنشا نۇسقاۋدى ورىنداۋمەن نان تاۋىپ جەۋ. سول ارقىلى قىزمەتiم وسسە دەيدi، قىزمەتiم ءوسiپ، بايىسام دەيدi، بايىعان سوڭ، دەپۋتات بولسا، ۇكiمەت پەن پرەزيدەنت بيلiگiنiڭ ماڭىنا جەتسە.

ادەبيەت – ادامزاتتىڭ ۇلى كوشiنiڭ ءون بويىنداعى حالىقتىڭ اقىل-ويى، ارمان-مۇددەسi، ازابى مەن شەرi، جەڭiسi مەن جەڭiلiسi، iرiلiگi مەن مايدالىعى، ءار كەزەڭدەگi پسيحولوگيالىق وزگەرiسi جانە باسقا دا تولىپ جاتقان قۇبىلىستارىنىڭ تاريحى. وسى تاريحتى جان-دۇنيەسiنە سiڭiرمەگەن كiمدە-كiمنەن ءبارiن قويعاندا، قوعامدىق ازاماتتىق سۇرانىم – وتانسۇيگiشتiك پەن ۇلتتىق ادامگەرشiل قاسيەتتi كۇتۋگە بولا ما. شەنەۋنiكتەر تاراپىنان بولىپ جاتاتىن پاراقورلىق، سىبايلاستىق، نيگيليستiكتiڭ ءتۇپ-تامىرى جاڭاعى بiز ايتقان قوعام، ادام، ءومiرتانىمىنىڭ ادىرا قالعاندىعىنان.

بiر شىندىقتى مويىنداۋىمىز كەرەك. ءدال قازiر، ءوز قولىمىز وزiمiزگە جەتكەن تاۋەلسiز داۋiرiمiزدە قوعامنىڭ باستى سۇرانىمى وتانسۇيگiشتiك پەن ۇلتتىق ادامگەرشiل ماسەلەدە شەنەۋنiك دەيتiن قاۋىمنان بۇقارانىڭ پاراساتى الدەقايدا وزىق. سوندا بiز كiمگە سەنiپ ءجۇرمiز. جوعارىداعى بiر سۇراعىڭدا "ەرتەڭ قازاق قوعامىن باسقاراتىن وسىلار ەمەس پە؟" دەدiڭ عوي. بۇگiندە قازاق قوعامىن باسقارىپ جاتقان ءار دەڭگەيدەگi بيلiكتiڭ عيماراتىندا جاس شەنەۋنiكتەر از ەمەس. ال دەڭگەيلەرi جاڭاعى ايتقانىمىزداي، كiتاپ بەتiن اشپايدى، وقىمايدى. ونىڭ ءولiپ-تiرiلiپ وقيتىندارى قاۋلى-قارارلار، نۇسقاۋلار، ارى كەتكەندە كەيبiر باسپاسوزدەر. وندا دا ونداعى ارنايى حابارلار.

بiردە مىناندايدى كورگەنبiز. پرەزيدەنتتiڭ "اۋىل جىلىنا بايلانىستى جولداۋى" جاريالانعان كەز. وسى ماسەلە بويىنشا بiر توپ جازۋشى اۋىل-اۋىلعا شىقپاق بولدىق. وبلىس اكiمi جانىمىزعا ءوزiنiڭ ورىنباسارىن قوسىپ بەردi. سوندا الگi ورىنباسار "ەگەمەن قازاقستان" گازەتiن الا شىققان ەكەن. سونى ەكi ءجۇز شاقىرىمدىق جول بويى تۇقشيىپ وقۋمەن بولدى. جولداۋ جارىق كورگەلi ەكi اي وتكەن. قولى تيمەگەن. وقي الماپتى. ەندi قازiر جۇرتپەن كەزدەسۋدە ناقتى بiردەڭە ايتۋ كەرەك قوي. جامان كوڭiلiم قالدى. قىلشىلداپ تۇرعان كەزi. ورىنباسارلىقتان دا جوعارى قىزمەتكە دامەسi زور. ال iستەپ جۇرگەنi مىناۋ. ەلباسىنىڭ اسا ماڭىزدى جولداۋىن ەكi ايدان بەرi وقىماعان. مۇندايلار قازiردە قاي جەردەن دە كەزدەسەتiنiنە كامiل سەن. سوندا، بۇگiنگi قوعامدى تەك رۋحاني باي ادامدار عانا باسقارا الاتىن اقيقاتتى قاي جاعىمىزعا ىسىرىپ قويامىز. پاسەيiپ قالاتىن تۇسىڭ وسى.

— بiرپارتيالى بۇگiنگi پارلامەنت ۇلتتىڭ مۇددەسi ءۇشiن قىزمەت ەتەدi دەپ ويلايسىز با؟

— بiزدiڭ ۇكiمەتتiڭ و باستا، بiرپارتيالىق جۇيە تۋرالى ماقساتتارى بولدى ما، جوق پا، مەن ونى بiلمەيمiن. ال "نۇروتاننىڭ" جەڭiسi بۇل باسەكەدە بۇقارانىڭ ساناسى وزعانىن كورسەتتi. بۇقارانىڭ ساناسى نەگە وزدى؟

وپپوزيتسيانىڭ قاي-قايسىسى دا حالىقتىڭ بiر بولەگiن بولماسا، قالىڭ بۇقارانى وزiنە سەندiرە العان جوق. نيەت جاقسى، ماقسات جاقسى، بiراق ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ وپپوزيتسيادا قانداي مۇمكiندiگi بار. ۋادە ناقتى بار قارجى نەمەسە ءسوزسiز ورىندالاتىن كەپiلدiك ەمەس. بيلiكتi مۇلدە جەرتابانداتىپ تاستاۋ شىندىققا مۇلدەم جاناسپايدى. قازاقستاننىڭ شىن مانiندە قازاقستان بولىپ تانىلىپ وتىرعانى وسى وتكەن 15 جىلدا ەكەنiن مويىنداماسقا امال قايسى. مويىندايدى ەكەنبiز، قازiرگi بار جەتiستiك كiمنiڭ قاجىر-قايراتىمەن جاسالعانىن دا قاراداي اينالىپ وتۋگە بولمايدى. قوعامدا كەمشiلiك بار ما؟ بار. پروبلەما بار ما؟ بار. ولار زاماندار بويى كەلە جاتقان جانە بولا بەرەتiن فاكتور. جامان. بiراق، وسى جامان قۇبىلىستاردىڭ بيلiكتi دە، بۇقارانى دا ويلانۋعا، جاماندىقپەن كۇرەسۋگە، جاڭارۋدىڭ جاڭا جولدارىن iزدەۋگە، وركەنيەتكە ۇمتىلىسقا ماجبۇرلەيتiنi دە راس قوي. ۇنەمi قوزعالىستاعى، دامۋشى قوعامعا كۇن سايىن تۇزەتۋلەر قاجەت. ەكونوميكالىق دامۋ، الەۋمەتتiك ءوسiپ-وركەندەۋ مەن قازiر بiر مەزگiلدە اۆانگاردقا ادەبيەت پەن ونەردi، مادەنيەتتi شىنداپ قوسۋ ماقساتى تۇر. وسىلاردىڭ كوممۋنيكاتسياسىن جاساۋدا بيلiك ءدال بۇگiن از شارۋا جاساپ جاتقان جوق. تۇپتەپ كەلگەندە بiزگە كەرەگi پارلامەنتتiڭ كوپپارتيالىلىعى نەمەسە بiرپارتيالىلىعى ەمەس، حالىقتىڭ قامى ءۇشiن سەرپiندi قيمىلى، سەرگەك جۇمىسى، سەنiمدi باعىتى كەرەك. كەرەك دەسەڭiز، كوپ جاعدايدا بارلىعى بيلiكتiڭ ۇشار باسىنداعى ادامنىڭ جانىنىڭ تازالىعى مەن رۋحىنىڭ مىقتىلىعىنا كەلiپ تiرەلەدi. قايسى جۇيەنiڭ دە ۇلت مۇددەسiنە قىزمەت ەتۋi ەڭ الدىمەن سونىڭ اقىل-پاراساتىنا ادامگەرشiل بولمىسىنا، اقىن ايتپاقشى ء"ار قازاق مەنiڭ جالعىزىم" دەپ سوعاتىن جۇرەگiنە، تەكتiلiگi مەن نامىسىنا بايلانىستى.

پارلامەنتتiڭ دە سەنەرi مەن سۇيەنiشi سول. الايدا، سولاي ەتiپ وتىرعان پارلامەنتتiڭ ءوز iشiندە "بەس ساۋساقتىڭ بiردەيلiگi" بار ما. ءيا، "بەس ساۋساقتىڭ بiردەيلiگi" بولمايدى. بiراق قازاقتا "تۇياقتى تۇياق جiبەرمەيدi" دەگەن پايىمداۋ دا بار عوي. بiزدiڭ پارلامەنتتە وتىرعانداردىڭ بارلىعى دەرلiك وسى پايىمداۋعا ساي كەلەدi دەگەنگە كiم سەنەدi? مەن يۋ.لەرمونتوۆتىڭ "كاجدىي دولجەن جيت پو نازناچەنيۋ" دەگەن ءسوزiن قايتالاي بەرۋدi ۇناتامىن. سول "…پو نازناچەنيۋ" پارلامەنتتەگi بiراز اعايىننىڭ قاپەرiندە جوق بولۋى كەرەك.

ساياسات، ەكونوميكا، الەۋمەتتiك، قۇقىقتىق الەم مەملەكەتتiك قۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ كاسiپقويلارى عانا شوعىرلاناتىن وردا. ناقتى iستە كولدەنەڭ كوسەمدiكتiڭ، كوپiرگەن شەشەندiكتiڭ بiتiرەرi شامالى. بۇل قاراداي قۇيىسقانعا قىستىرىلۋدان وزگە ەشتەڭە ەمەس. وسىدان كەلiپ تاعدىرى باياعىدا پرەزيدەنتتiڭ اق ورداسىندا شەشiلiپ قويعان ماسەلەلەرگە كەيبiرەۋلەر كەرەكسiز جەردەن كيمەلەپ، ءتۇرلi مالiمدەمەلەرi كورiنگەن باسپاسوزدە جاريالانادى دا جاتادى. كولدەنەڭ كوسەمدەرگە بۇل نە ءۇشiن كەرەك. ارينە، ءوز ۇپايى ءۇشiن. ۇلتتىق مۇددەنiڭ جوقشىسى بولىپ كورiنۋi ءۇشiن. سونىسىمەن، بۇقارانىڭ كوڭiل-كۇيiن بۇزادى. پارلامەنت ءوز iشiندە وسىنداي "قايراتكەرلەرگە" توقتاۋ سالا السا، ءسويتiپ تەك جاڭا ماقساتتى نەگiزدە جۇمىس iستەسە، ءوز قۇقىقتارىن حالىققا ادال قىزمەت ەتۋگە بەرiلگەن مۇمكiندiك دەپ بiلسە، اقيقات جولىمەن جۇرسە، ارينە، مۇددەدەن شىعا الادى. بiراق، بۇل پروتسەستە حالىقتىڭ قولداۋى، سەنiمi دە اۋاداي قاجەت. بارلىعىن بيلiككە ىسىرىپ قويۋ، بارلىعىن سولاردىڭ مiندەتi دەپ بiلۋ، تەك سىرتتاي باقىلاۋمەن قالۋ-وسەتiن ەلدiڭ ونەگەسi ەمەس.

— پارلامەنتتە اقىن-جازۋشى جانە ونەر ادامدارىنىڭ بولعانىنا كوزقاراسىڭىز؟

— ولار سول اۋەلi اقىندىقتى، جازۋشىلىقتى، ونەردi جەتiستiرiپ السىن دا. باياعىدا بiر اۋىلدان شىققان ازاماتتىڭ قولى بiراز بيلiككە جەتەدi. ەلگە جولى تۇسە قالسا، سىزداپ، وقتاۋ جۇتقانداي سiرەسiپ، تiل قاتۋى مۇڭ بولىپ وتىرادى ەكەن. سول ەندi بiردە قىزمەتiنەن بوساپ قالادى. سودان اۋىلدىڭ بiر تويىنا كەلمەي مە. كەلە ءسوز تiزگiنiن وزiنە الادى. ءسوزi قانداي. اعىپ تۇر. ءماندi، مازمۇندى. ءازiل-قالجىڭى تiپتi كەرەمەت. ونەرi شە. كۇي دە تارتادى، ءان دە سالادى. سوندا اۋىلداستارى: "قايران جiگiت. قانشا جىل قور بولىپ جۇرگەن" دەپ قاتتى وكiنiش بiلدiرسە كەرەك. ويلاناتىن-اق شارۋا. ويلانعىسى كەلگەنگە، ارينە.

— جاھاندانامىز دەپ جاتىرمىز. قازاققا جاھاندانۋ قاجەت پە؟

— جاھاندانۋ پروتسەسi ادامزات تاريحىنىڭ بارلىق كەزەڭدەرiندە بولعان پروتسەسس. قازاقستان ەۋرازيانىڭ ەجەلگi وركەنيەتiنiڭ ەلi. مۇندا قۇدiرەتتi مەملەكەتتەر مەن يمپەريالار دا پايدا بولعان. ال بۇل ازيا مەن ەۆروپا اراسىنداعى اسكەري-ساياسي، ەكونوميكالىق جانە ەتنو-مادەني بايلانىستاردىڭ قانات جايۋىنا جاعداي جاسادى. بiر عانا ۇلى جiبەك جولىن بولەك الىپ قارايىقشى. ادامزات تاريحىندا ماڭىزى جاعىنان وعان تەڭ كەلەتiن ساۋدا جولى بولعان ەمەس. شامالى ۇزiلiستەر بولماسا، ول 1600 جىلداي قىزمەت ەتتi. مۇندا كiمدەر توقايلاسپادى. توقايلاسقان ەكەن ءار ەلدiڭ مادەنيەتi بiر بiرiن بايىتىپ، دۇنيەجۇزiلiك وركەنيەتتiڭ قۇندىلىقتارى، بەلگiلەرi ورنىعا باستادى. ال ەندi سودان بiزدiڭ اتا تەگiمiز قىتايلانىپ، ورىستانىپ، پارسىلانىپ نە باسقاسى بولىپ كەتكەن جوق قوي. ءدال بۇگiن الەممەن بارلىق دامۋ قۇرالدارىنىڭ كوممۋنيكاتسياسى ارقىلى وركەنيەتكە ۇمتىلىپ وتىرعاندا الەمدiك كوشتەن قالاي، قاي جاققا اتىمىزدىڭ باسىن بۇرىپ اكەتەمiز. ماسەلە، مەنiڭشە قاننىڭ تازالىعىندا. ۇلتتىق قانىمىزدى جاھاندانۋ پروتسەسiنە قۇرباندىق ەتiپ الماۋدا. قازiر قازاقستان جەرiندە كiم جوق، كiمدەر كەلiپ، كiمدەر كەتپەي جاتىر. قورىقساق، اركiممەن بiر اسسيميتسيالانىپ كەتۋدەن قورقۋ كەرەك. ۇلتتىڭ قانى، وزiندiك كەسكiن كەلبەتi، ونىڭ وشۋگە تيiس ەمەس بەلگi، تاڭباسى. قىزدارىمىز نەگر، قىتاي جانە باسقالاردىڭ اۋزىنان تۇسكەندەي بالا جەتەكتەپ جۇرسە، ولاردىڭ سانى كوبەيە بەرسە، سوناۋ، سوناۋ زاماندا قىتاي يمپەراتورى ءوز كۇزەتiنە 100 اراب جiگiتiن الىپ، ولاردى ءوز قىزدارىنا ۇيلەندiرiپ، سودان دۇنگەن دەگەن حالىق پايدا بولعانى سەكiلدi، قازاقستاندا دا تاريحي تەگi جوق بiر حالىقتىڭ پايدا بولماسىنا كiم كەپiل؟! كەلiمسەكتەر ءتۇپ-تۇقيانىمەن قازاقتانىپ كەتسە، قۇبا-بۇپ. مىسالى، كوپتەگەن تەكتەرi ءار باسقا كەمەڭگەرلەردiڭ ورىستانىپ كەتكەنi سياقتى. قاراڭىز: يۆان تۋرگەنوۆتiڭ ءتۇپ اتاسى 1450 جىلى التىن وردادان اۋعان ارسلان تۇرگەن ۇلى، لەۆ تولستويدىڭ ارعى اتاسى 1353 جىلى نەمiس جۇرتىنان كەلگەن يندريس دەگەن قولباسى، ا.پۋشكيننiڭ ارعى اتا جۇرتى نەمiس رىتسارى روتشا، يۋ.لەرمونتوۆتىڭ جەتiنشi اتاسى شوتلانديادان كەلگەن گەورگ لەرمونت، تاعىسىن تاعىلار.

ال جالپى، بارلىعى بiزدiڭ ۇلتتىق سانامىزدىڭ قانشالىقتى ساليقالى، سابىرلى، ساڭلاقتىعى مەن نامىسشىل مiنەزiمiزگە، قازاقى تەكتiلiگiمiزگە بايلانىستى. بۇگiنگi ۇرپاقتىڭ دەنiندە وسى قاسيەتتەر قانشالىق دەگەن باسقا سۇراق. ادولف گيتلەردەن "سسسر-دi جەڭگەن سوڭ، ورتا ازيا حالىقتارىن قايتەسiز؟" دەپ سۇراعاندا، iشتەرiنە جەڭiل داڭعازا مۋزىكانى سالىپ جiبەرەم دە، سەلتەڭدەتiپ، سەكەڭدەتiپ، سەلكiلدەتiپ قويامىن دەگەن ەكەن. بۇگiنگi جاھاندانۋ ءالi جەرiمiزگە ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەل كەلمەي-اق، ۇرپاقتىڭ ۇلكەن بولەگi "الا جازداي ءان سالىپ، التى اي قىس احا-حايلاپ" جۇرگەن جوق پا. كەلە جاتقان قاتەردi سەزiنۋ ءۇشiن، ول كەلە جاتقان جاقتاعى جاقسى مەن جاماندى الدىن الا پايىمداپ الۋى كەرەك. ول ءۇشiن باتىستىڭ ادەبيەتiن، مادەنيەتiن اۋدارىپ، توڭكەرiپ وقۋ دەيتiن شارۋا تۇر. ءار ادامنىڭ تالعام مەن تانىم، پاراساتى مەن مادەنيەتi بiرiنشi ماسەلە. بۇگiن جاھاندانۋدان ەمەس، سوعان دايىندىقتىڭ جوقتىعىنان، دايىندىققا ەشقايسىمىزدا ەشقانداي ناقتى ارەكەت بولماي وتىرعانىنان قورقۋ كەرەك.

— كەشە قازاقتىڭ ەڭ ۇلكەن باستى ارمانى – تاۋەلسiزدiككە قول جەتكiزۋ بولدى. بۇگiنگi تاۋەلسiز قازاقتىڭ تراگەدياسى نەدە؟

— تراگەدياسى – تاۋەلسiزدiكتiڭ وزiنەن-ءوزi كەلە سالۋى دەپ تۇسiنۋدە. ازامات سوعىسى، وتان سوعىسى سياقتى جاپپاي قىرعىن بولعان جوق. سەكسەنiنشi جىلداردىڭ ەكiنشi جارتىسىندا كسرو كەڭiستiگiندە قانداردىڭ ايقاسا باستاعانىن ءالi ءازiر كوپشiلiك پايىمداي قويمايدى. ءار ۇلتتىڭ، سونىڭ iشiندە قازاقتىڭ قانىندا ۇلتتىق مۇددە-ازاتتىعى اتويلاي باستادى. ول 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنا اكەلدi. بۇل بەرiدە. قازاق قانىنىڭ ۇلتتىق مۇددە ءۇشiن باسقا شابۋى — 19-عاسىردا احمەت بايتۇرسىنوۆ، ءاليحان بوكەيحانوۆ، مۇستافا شوقاي، جۇسiپبەك ايماۋىتوۆ، اعايىندى دوسمۇحامەدوۆ باستاعان ارىستاردان باستالدى. ولار ازاتتىقتىڭ اق تۋىن كوتەرگەن الاش ۇكiمەتiن قۇردى. ءسويتتi دە ءتۇپ-تۇگەل قىزىل جەندەتتەردiڭ قولىنان قىرعىن تاپتى. بۇگiنگi ۇرپاققا سول الاش ۇكiمەتi جايلى نەنi قازبالاپ، تۇگەندەپ ايتىپ بەرiپ ءجۇرمiز. جارىتىپ ەشتەڭە. ۇلتتىق مۇددە، انا تiلi ماسەلەسiن وتان ءۇشiن وت كەشiپ جۇرگەن باۋىرجان مومىش ۇلى ۇكiمەت الدىنان حات ارقىلى ماسەلە ەتiپ قويدى. 60-شى جىلدارى جاسى 80-دەگi عابيت مۇسiرەپوۆ تiل جايىندا جازۋشىلار وداعىندا تۇپ-تۋرا 2 ساعات اياعىنان تiك تۇرىپ بايانداما جاسادى. وسىلاردىڭ بۇگiنگi ۇرپاققا ءمان-ماعىناسىن تەرەڭنەن تانىتىپ ايتىپ جۇرگەن قانشامىز بار. بiلمەيمiن. بiلەتiنiم: كەيبiر اعالارىمىز تiل ماسەلەسiن ءوزi تاۋىپ العانداي جەكە تاقىرىبىنا اينالدىرىپ كورiنگەن جەردە القىن-جۇلقىن بولادى. باۋىرجان مومىش ۇلى، عابيت مۇسiرەپوۆ بولماعان سىندى.

1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنا بايلانىستى. كولبين دەگەن ورىس مۇجىعىنا تiكە قاراپ، "الاڭدا قازاق جاستارىنىڭ قانعا بويالىپ جاتقانىن كورگەنشە، سوعىستا ءولiپ كەتۋiم كەرەك ەدi" دەگەن ءسوزدi بۇگiن جەلتوقساننىڭ تاريحىنا جارماسىپ جۇرگەندەر ەمەس، جۇبان مولداعاليەۆ ايتقان بولاتىن. جاۋ كەتكەن سوڭ، ءبارi باتىر. ناعىزدار بىلاي قالدى. مiنە، بiزدiڭ تراگەديامىز. كۇنi كەشە عانا "ديمەكە، ديمەكە" دەپ جالپاقتاپ، ونىڭ تالاي-تالاي شاپاعاتىن كورگەن، سوۆەت قوعامىندا ەڭ باقىتتى تۇرمىس كەشكەن كەيبiر اقساقال، كوكساقال جازۋشى اعالارىمىز كولبين كەلگەندە "ۋرا، لەنين كەلدi!" دەپ، ول ازداي "بiز سiزدi تۋرا 25 جىل كۇتتiك!" دەپ قاراداي قارابەت بولمادى ما. انە، تراگەديا قايدا. بiزدiڭ بەتكەۇستارلارىمىز اسiرەپاتريوتتىقتان، قولما-قول اينىمالىلىقتان ارىلا الماي جاتىر. ەكiنشiدەن، جاس ۇرپاققا وتكەننەن نەنiڭ نە ەكەنi، كiمنiڭ كiم ەكەنi بارلىق اقيقاتىمەن ايتىلماي جاتىر. وعان قۇلقىمىز جوق. الگiندەيلەرگە ء"وۋ، بۇلارىڭ نە؟" دەمەيمiز. شاتىپ-بۇتا بەرسiن، شارشاپ قويار دەيمiز. ءسiرا، نامىسىمىز توزىپ، قانىمىز سۇيىلىپ، كورiنگەننiڭ كوكiمەسiنە كوندiگiپ، كومبiستەنiپ بارامىز. ناعىز پاتريوتتاردىڭ ەسiمدەرi باسا-كوكتەلiپ، ۋاقىتتى تالاپ ەتەتiن دامۋدىڭ بiرتە-بiرتە اۆانگاردىنا قوسىلىپ جاتقان iرi شارۋالاردى قاراداي قاراڭ قالدىرىپ، لاڭ جاساپ جۇرگەندەرگە اۋزىمىزدىڭ اڭقايۋى – تاۋەلسiزدiك جىلدارداعى تراگەديامىز وسى.

—"قازاقستاندىق ۇلت" يدەياسى باس كوتەرiپ كەلەدi. سiزدiڭ "قازاقستاندىق ۇلت" بولعىڭىز كەلە مە؟

— بiز – ۋنيتارلى مەملەكەتپiز. تەك قازاق دەپ وقشاۋلانۋ ۇشپاققا شىعارا قويمايدى. وندا اينالا قورشاعان دۇنيە اياعى تارتىپ الا قويادى. وقشاۋلانعان دۇنيە جالپى دۇنيەمەن ەشقاشان ۇيلەسiم تابا قويمايدى عوي. ماسەلەنi بۇگiن بىلاي قويعان دۇرىس سياقتى. تاۋەلسiزدiككە جەتكەن قازاق بۇگiن قولىنا قالام السا، نە تەلەەكرانعا شىقسا ء"ۇش ءجۇزدiڭ باسىن قوسقان"، ء"ۇش ءجۇزدiڭ ارىستارى"، ء"ۇش جۇزگە تانىمال" دەپ سايراي بەرۋi كەرەك پە، الدە قازاقتىڭ بiرتۇتاستىق پايىممەن سويلەۋi كەرەك پە. اۋەلi وسىنى جونگە سالىپ الۋ كەرەك. ءوزiمiزدiڭ رۋ-رۋعا، اتا-اتاعا ءبولiنiپ، كورiنiپ تە، كورiنبەي دە قىرىقپىشاق بولىپ جاتاتىن جايىمىزدى جونگە كەلتiرiپ الايىق. ال "قازاقستاندىق" دەگەن ماسەلەگە كەلسەك، ايتالىق نەمiس حالقى بiر كەزدە بiر-بiرiنiڭ تiلiن تۇسiنبەيتiن گەرمان تايپالارى ەدi عوي. مادەني، ساياسي، ەكونوميكالىق بiرiگۋدiڭ ناتيجەسiندە بۇگiن تۇتاس گەرمانيا دەگەن مەملەكەتكە اينالدى. فرانتسۋزدار مەن يتالياندىقتاردا دا وسىنداي بولدى. ەگەر جەرiمiزدە بiرگە تۇرىپ جاتقان ۇلتتاردىڭ قاي جەردە دە «مەن قازاقستاندىقپىن»، دەپ تۇرسا «ستان» دەگەن تولعاۋدىڭ الدىندا قازاق اتاۋى تۇرادى ەكەن قۋانبايمىز با. قازiر مىسالى، تاراز قالاسىندا 300-گە تارتا وزگە ءارتۇرلi ۇلتتىڭ ۇل-قىزدارى قازاق مەكتەبiندە وقىپ جاتىر. ونىڭ بۇدان ءارi جىلدان جىلعا كوبەيە بەرەتiنiنە مەن سەنەمiن. وعان ەكi كەپiلدiك بار; بiزدiڭ ۇلتىمىزدىڭ وزگەنi وزەككە تەپپەيتiن ۇلتتىق ادامگەرشiلiگi. ەكiنشiسi – اتازاڭمەن انا تiلiمiزدiڭ مەملەكەتتiك تiل بولىپ تاڭبالانعانى. قازاقستاندىق ۇلت يدەياسىنىڭ دiڭگەگi وسى مەملەكەتتiك تiل بولىپ قالماعان جاعدايدا، ونىڭ تالاس تۋدىرماي، تاريحقا ەنۋi كۇماندi. قازiر قاتار ءومiر ءسۇرiپ جاتقان وزگە ۇلتتاردىڭ كەزەگiمەن كەلiپ جاتقان ۇرپاعى مەملەكەتتiك تiلدi وزiمiزدەي بiردەي يگەرiپ كەتە الا ما، جوق پا، وعان نيەت-پەيiلدەرi قانداي؟ ماسەلە وسىدا. ءبارi بiز ماقسات ەتكەندەي بولىپ جاتسا قازاقستاندىق ۇلت يدەولوگياسى دەگەننەن قورقۋدىڭ رەتi جوق.

— بۇگiنگi ادەبيەتتەن سiزدiڭ كوڭiلiڭiزدi سەلت ەتكiزگەن شىعارما وقىدىڭىز با؟

– تىنىمباي نۇرماعانبەتوۆتىڭ "ايقاي"، راحىمجان وتارباەۆتىڭ "دۇنيە عايىپ" حيكايالارى. سوڭعىسى تۋرالى ارنايى ادەبي ماقالا جازىپ، جاريالاعام. سماعۇل ەلۋباەۆتىڭ "اق بوز ءۇيiن" قايتا وقىپ باسقا بiر جاقسى اسەر الدىم. بۇلاردىڭ شىعارمالارىنىڭ ەرەكشەلiگi، مەنiڭ ۇعىمىما "جازۋشىنىڭ باس كەيiپكەرi – كوركەم شىندىعى" دەگەن پايىمدى تۋعىزدى.

— ۇلتتىق مۇددەدە سiزشە، بiزدiڭ ەڭ باستى مiندەتiمiز قانداي؟

– جاندى جەردەن تاپ بەرiپ ۇستايتىن مەن بiر كەمەڭگەر ەمەسپiن. ايتسە دە، ءوز پiكiرiم: وتكەن جىلىمىزداعى تاريحي اقيقاتتار تۇگەل ايتىلۋعا تيiس. ۇلتتىق پەداگوگيكا اۋاداي قاجەت. ساياساتتا پوپۋليستەر، اسiرەپاتريوتتار، عىلىمدا دۇمبiلەزدەر، ادەبيەتتە اۋەسقويلار، شوۋمەندەر مەن كەرتارتپالار قۇرىسا. بيلiكتiڭ كەز كەلگەن ساتىسىن ورتاڭقولدار قىزىل بەلسەندiلەردiڭ زاماندىق ۇلگiلەرi، قۇلقىننىڭ قۇلدارىنان تازارتسا…

— شالعايدا جۇرسەڭiز دە "جامبىل" اتتى جۋرنال شىعارىپ، "جامبىل" جۋرنالى كiتاپحاناسى سەرياسىمەن كiتاپ ازiرلەپ جۇرگەنiڭiزدi دە ەستiدiك. قيىندىق تۋدىرىپ جۇرگەن جوق پا؟

— مەن شىن ىقىلاس، نيەتiممەن عانا شارۋامەن اينالىسامىن. سوندىقتان ونىڭ قيىندىعى، شىنىمدى ايتسام، قىزىق. شارشايتىن كەزدەر، ارينە، بولادى. وندايدا ءجۇرiپ تە، وتىرىپ تا، جاتىپ تا ويلانىپ، دەمالامىن. ويلانىپ… ويعا سىيمايتىن نە دۇنيە بار. وي – عۇمىردى ەرتەڭگە، ودان ارعى كۇنگە، ودان اپتا، اي، جىلعا ۇزارىپ وتىراتىن قۇدiرەت، ءسiرا. وي جاڭا جۇمىس تۋدىرادى، وي قيىندىققا تiكە سالادى…

— شىعارماشىلىعىڭىز نە بولىپ جاتىر؟ الىستا ءجۇرiپ، ادەبيەت اۋىلىنان كەش قالىپ قويىپ جۇرگەن جوقسىز با؟

— قيراتىپ جاتىرمىن دەسەم، وتiرiك. جازاتىن دۇنيەلەرiم تاۋسىلدى دەسەم، تاعى وتiرiك. سوندىقتان، اۋەلi مەن الدەنەنi جازىپ بiتiرەيiن، سوسىن ايتامىن ونىڭ نە ەكەنiن. ال ادەبيەت اۋىلى دەگەنiڭ… الماتىعا بارىپ، جازۋشىلار وداعىنا، نە بولماسا وزگە دە ادەبي مەكەمەگە كiرiپ نە جازاتىنىڭدى سۇراپ المايسىڭ عوي. نە جازامىن دەپ وزiڭنەن سۇراسا قايتەسiڭ. مەنi ادەبي ورتا دەگەن بالەندەي قىزىقتىرمايدى. بالكiم، ادەبي ورتاداعى ناعىز جازۋشى نازارىمدى اۋدارار. ال وندايلار، ءوزiڭ بiلەسiڭ، كوپ ەمەس.

— نەسiپبەك اعا، سىيلىقتارعا قالاي قارايسىز؟

— سىيلىق… شىعارمالارىڭ بايگە الىپ جاتسا ونىڭ بiر عانا مەدەت، دەمەۋi بار. ول جازعانىڭنىڭ كونتسەپتۋالدى جەتiستiكتەرi بار كوركەم شىعارما ەكەنiن مويىنداعانى. باسقا نە كەرەك. اتاق، داڭق پا؟ اتاق، داڭق قۋ – ازعىنداۋدىڭ باسى. ويتە قوياتىنداي، ءالi ءازiر الاميعا اينالا قويعان جوقپىن.

اڭگiمەلەسكەن گۇلزينا بەكتاسوۆا

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button