بIز قايدا بارا جاتىرمىز؟

كەكIلباەۆ ەشكIمدI اياعان جوق

بiزدiڭ شەنەۋنiكتەر مەن زيالىلار گازەت وقىمايتىن شىعار. وقىسا دا … ءاي، قازاق گازەتتەرiن وقىمايدى-اۋ دەيمiن. ويتكەنi، رەسەيلiك مەنشiكتەگi نەمەسە مازمۇن-نىسانداعى گازەتتەردiڭ اراسىندا … اندا-ساندا … قازاق گازەتتەرiن وقىپ تۇرسا، مەملەكەتتiك يدەولوگيانىڭ وزەگi نە ەكەندiگiنەن حاباردار بولىپ جۇرەر ەدi.

زيالىلار مەن شەنەۋنiكتەر وقىماعاننان كەيiن قازاق گازەتتەرi ءوز داۋىسىن ءوزi ەستiگەنگە ءماز جاڭعىرىقتان نەسi ارتىق؟

بiراق سولاي ەكەن-اۋ دەپ بiز دە يدەولوگيا تۋرالى جازۋدى توقتاتپاقشى ەمەسپiز. ويتكەنi، كۇندەردiڭ بiر كۇنiندە، عايىپتان تايىپ… شەنەۋنiكتەرiمiزدiڭ ۇلتجاندى ساناسى، زيالىلارىمىزدىڭ ازاماتتىق نامىسى ويانىپ، گازەتiمiزدiڭ بiر سانىن الىپ، وقىپ قالۋى مۇمكiن-اۋ دەگەن ءۇمiتiمiز قالامدى قولدان تۇسiرمەۋگە ۇگiتتەيدi.

قازاقتىڭ مۇڭى… دەگەن تiركەستi ەستەن شىعارا باستادىق… سەبەبi حح عاسىردىڭ باسىندا جوق رەتiندە iزدەۋ سالىنعان مۇڭىمىزدىڭ بۇگiندە بiرi دە تۇگەندەلگەن جوق. ەندi ححI عاسىردىڭ باسىندا جوعىمىزدى باسقا جولمەن iزدەۋگە كوشتiك. زامان اعىسى قازاقتىڭ مۇڭىن مەملەكەتتiڭ ۇلتتىق ساياساتىنان، ءالi پiسۋi جەتپەگەن جوبا كۇيiندەگi ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ استارىنان iزدەۋدi مەڭزەيدi.

ال بiزدiڭ ەلدەگi ونىڭ جاعدايى نەشiك؟

استانادا شىعارماشىلىق جانە عىلىمي ينتەلليگەنتسيانىڭ ەكiنشi باسقوسۋى بولىپ ءوتتi. ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا، وعان تمد ەلدەرiنiڭ بiرسىپىرا زيالى قاۋىمى جينالعان كورiنەدi. بىلايشا ايتقاندا، بۇرىنعى بودان، قازiر تاۋەلسiز ەلدەردiڭ ار-ۇياتى، ميى مەن ساناسى. ءسۇت بەتi قايماعى. بۇل قاۋىم باس قوسىپ، ورتاق كەڭەس قۇرىپ بولعان سوڭ، زيالى سۇحباتتاردىڭ قورىتىندىسى رەتiندە ەكi رەزوليۋتسيا قابىلدادى. نە جونiندە دەيسiز بە؟ « ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭiستiڭ» 65-جىلدىعىن تويلاۋعا ارنالعان قۇجات. ياعني، 70 جىلداي ورتاق يدەولوگياعا ۇيىپ، باسى ارتىق ويدىڭ ۇشىعىن شىعارۋعا قورقىپ ءومiر سۇرگەن زيالىلار كەڭەستiك (سوۆەتتiك) تەپكiنiڭ تابىن سانالارىنان ءالi سىزىپ تاستاي الماعان سياقتى.

بiرiنشiدەن، شىن مانiندەگi زيالى قاۋىمنىڭ وي-ساناسى بۇگiنگi ساياسي جۇيەدەن ازات بولۋى كەرەك. استاناعا جينالعان قاۋىم بۇگiنگi تۇرماق، كەشەگi ساياسي جۇيەگە رۋحاني تاۋەلدi مە دەپ قالدىق. « ۇلى وتان سوعىسى» دەگەن قاي سوعىس؟ قۇرامىنداعى رەسپۋبليكالاردىڭ مەملەكەتتiك تاريحىن جوققا شىعارىپ، ۇلت-ازاتتىق كوتەرiلiستەردiڭ ماڭىزىن ازايتىپ، ۇلتتىق باتىرلاردىڭ اتىن اتاۋعا تىيىم سالدىرعان، سودان كەيiن توزىعى جەتiپ تاراپ كەتكەن ساياسي جۇيەنi قايتا-قايتا ناسيحاتتاۋدان نە ۇتامىز؟

ءالi كۇنگە دەيiن تاريح وقۋلىقتارىندا « ۇلى وتان سوعىسى» دەپ اتالىپ كەلگەن تەرميندi وزگەرتۋ جونiندە بiز بۇعان دەيiن جازعانبىز. قازاقتiلدi اقپارات قۇرالدارىنىڭ كوپشiلiگi مۇنى «ەكiنشi دۇنيەجۇزiلiك سوعىسى» دەپ جالپىلاي عانا اتاپ ءجۇر. ال 9 مامىردا – فاشيزمدi جەڭگەن كۇن دەيدi. دۇرىسى – وسى.

ەكiنشiدەن، 1941-1945 جىلدارداعى ەكiنشi دۇنيەجۇزiلiك سوعىس تiپتi قازiرگi رەسەي ءۇشiن دە وتان سوعىسى ەمەس. ايتپەسە، I دۇنيەجۇزiلiك سوعىستى تا «وتان سوعىسى» دەپ اتاۋ كەرەك. ويتكەنi، 1914 جىلى دا گەرمانيا دۇنيە ءجۇزiن جاۋلاۋ ماقساتىندا باسقىنشىلىق سوعىس باستاعان.

ەكiنشi دۇنيەجۇزiلiك سوعىستىڭ باستالۋ سەبەپتەرiنە قاتىستى بiراز زەرتتەۋلەر جاسالدى. بiر دەرەكتەرگە جۇگiنسەك، فاشيستiك گەرمانيانىڭ باسقىنشىلىق پيعىلىن سوۆەت ۇكiمەتi بiلگەن، تiپتi گيتلەر مەن ستاليننiڭ اراسىندا قۇپيا كەلiسiم بولعان. ەگەر گيتلەر ۋادەبۇزار بولسا، ستالين وعان دەيiن ونىمەن اۋىز جالاسقان سىبايلاس بولسا، بۇدان كەيiن گەرمانيا مەن سوۆەت وداعى اراسىندا بولعان سوعىس قالايشا «وتان سوعىسى» سانالماق؟!

60 جىلدان بەرi تاريحقا جاڭا كوزقاراس قالىپتاستىراتىن كەز كەلدi. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» ەكەنi قازاقتىڭ ەسiندە بولسا دا، تاۋەلسiز مەملەكەتتەردەن جينالعان زيالى قاۋىم مۇنى بiلمەيتiن سيقياتى. ولار ەكiنشi دۇنيەجۇزiلiك سوعىستا كەشەگi «وداقتاس»، بۇگiنگi تاۋەلسiز ەلدەردiڭ قاندى جەڭiسكە قالاي جەتكەنiن تويلاۋ شارالارىن تالقىلاعاننان گورi، وسى سوعىسقا دەگەن بۇرما كوزقاراستى تۇزەۋگە تالپىنساشى؟ جاڭا زاماننىڭ تاريحىن جازۋعا باعىت سiلتەسەشi?

قاۋىمنىڭ ەمەس، قوعامنىڭ ەمەس … ساناداعى سiلكiنiسكە ءالi ءزارۋمiز.

اۋزىمەن وراق ورعان شىعارماشىلىق جانە عىلىمي ينتەلليگەنتسياڭىزدىڭ ساناسى 60-جىلدىق تاريحقا جاڭا كوزقاراس قالىپتاستىرۋعا جەتپەگەندە، باسقامىزعا نە جورىق-اۋ؟

… ازاتتىق قارۋمەن ەمەس، قانمەن ەمەس، سانامەن الىناتىندىعىن ۇعىپ قالدىق. سانا جورىعىنا شىعۋعا جۇرەك داۋالاتپاي جۇرگەنiمiز ءالi بiراز جىل وتكەننiڭ ەلەسiنە ەرiپ، ەلپەكتەۋiمiزگە اكەلەر. اتىراۋ مەن پاۆلودار وبلىستارىندا كوممۋنيستەر «قازان توڭكەرiسiنiڭ 90-جىلدىعى» قارساڭىندا ستۋدەنت جاستار اراسىندا شىعارماشىلىق بايقاۋ جاريالاپتى. ونىڭ جەڭiمپازدارىن وتكەندە اقشالاي سىيلىقپەن ماراپاتتاپ تا تاستادى. مiنە، بiزدiڭ مەملەكەتتiك ساياسات.

ستۋدەنتتەرگە «سوتسياليستiك رەۆوليۋتسيانىڭ الەمدiك ماسشتابتاعى رولi مەن ونىڭ قازاقستان دامۋى ءۇشiن ماڭىزى» دەگەن تاقىرىپتا رەفەرات جازعىزىپ جاتىرمىز. سولقىلداق سانانى قۇلدىق سانا بولۋعا دايىنداپ وتىرمىز…

ساراپتاۋ جاساساق، بۇل شارالار جان-جاقتى ويلاستىرىلعان جىمىسقى ساياساتىڭىزدىڭ ناق ءوزi-اۋ…

… بىلتىر بورات دەگەن «دوكەي» قازاقستاندى ءدۇر سiلكiندiردi. وبالى نە كەرەك، تۇپكi ماقساتى بەيمالiم وسى جوبا بiزدiڭ شەنەۋنiكتەردiڭ قانشالىقتى ۇلتجاندى ەكەنiنە ايقىنداۋىش بولدى. قازاقستان تۋرالى ادام سەنگiسiز وتiرiكتەردi ءۇيiپ-توككەن بورات تۋرالى پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ ءوزi شەتەلدە ءجۇرiپ تۇسiنiكتەمە بەرۋگە ءماجبۇر بولدى. ال ونى سوتقا بەرەمiز دەگەن بiزدiڭ شەنەۋنiكتەر اۋەلگiدە نامىستانعانسىپ، ورە كوتەرiلiپ، داۋرىققانىمەن، سوڭىندا قوزعالاقتاپ، قيپاقتاپ، اقىرى … تىنىشتالدى.

سول بورات «قازاقستانىن» ۇمىتپاپتى. تۇپ-تۋرا بiر جىلدان سوڭ ورتامىزعا قايتا كەلدi. بۇل جولى قازاقستان تۋرالى جولباستاۋشى كiتاپشا شىعارىپتى. وندا قازاقستان تۋرالى ماسقارامپاز «اڭگiمەسiن» ودان ءارi جالعاستىرادى.

بۇل جوبا قازاقستاننىڭ حالىقارالىق يميدجiنە نۇقسان كەلتiرۋدi ماقسات ەتكەن شىعار-اۋ، بiراق مەن بiزدi سىرتتان سىناپ-مiنەپ، سايقىمازاق بولىپ جۇرگەن بوراتتىڭ تiرلiگiنەن گورi ءوز iشiمiزدەگi قۇلدىق ساناداعى شەنەۋنiكتەر مەن زيالىلاردىڭ iس-ارەكەتiنەن ۇلتتىق تاۋەلسiزدiگiمiزگە كەلەر زيان كوبiرەك پە دەپ قورقامىن.

… ارينە، ءۇمiتسiز ەمەسپiز. كوپتەن بەرi ءۇنiن ەستي الماي جۇرگەن ءابiش كەكiلباەۆ كەشەگi اپتادا كۇندەي كۇركiرەپ، ۇكiمەت مۇشەلەرiن جەردەن الىپ، جەرگە سالىپ، ايىزىمىزدى بiر قاندىرىپ تاستادى. اشۋى ابدەن تيتىعىنا تيگەن ادامنىڭ كەيپi بايقالدى. مەملەكەتتiك تiلدi جەتiمسiرەتكەن ۇكiمەتتi دە، لوببيستەردiڭ ىعىنان شىعا الماي وتىرعان پارلامەنتتەگi ارiپتەستەرiن دە – ەشكiمدi اياعان جوق. «ۇكiمەت الدەبiر قارجىلىق توپتاردىڭ لوببيiن جۇرگiزۋدە، ال پارلامەنت بولسا، سونىڭ سوڭىنان ءسوزسiز ەرiپ بارادى» دەدi ول. «بiز حالىققا بiردەن-بiر كەرەك شارۋالاردى ساياسي شوۋعا اينالدىرىپ بارامىز. سوندىقتان كوپتەگەن ماسەلەلەر شەشiلمەي جاتىر. تiل-تiل دەگەندە، كوپشiلiگi ەگەر 17 مينيستردiڭ 17-سiن قازاقشا سويلەتسەك، مەملەكەتتiك تiلدiڭ بار ماسەلەسi شەشiلiپ قالادى دەپ سانايدى. 17 مينيسترگە قازاقشا ۇيرەتۋ ءۇشiن ۇلتتىق باعدارلامانى جاساۋدىڭ قاجەتi جوق، بار بولعانى 17 مينيستردەن تالاپ ەتۋ كەرەك. بۇل سول ورىنتاققا وتىرعىزعاندا قويىلاتىن كاسiبي كۆاليفيكاتسيالىق تالاپ. ادام قۇقىعى ودان بۇزىلمايدى. ادام قۇقىعىن كiرپiك قاقپاي قورعايتىن حالىقارالىق ۇيىمدار دەسەك، ولار دا بۇۇ-نىڭ جۇمىس تiلiنiڭ بiرiن بiلمەي، جۇمىس iستەي المايدى. سول سياقتى قازاقستاندا دا مەملەكەتتiك تiلدi بiلمەگەن كiسi مەملەكەتتiك قىزمەتتە iستەمەۋi كەرەك».

بارەكەلدi. ارىز ايتىلدى، تالاپ ەتەر كiمiڭ بار؟

ءابiش اعادان ارتىق ايتتىق دەمەيمiز…

«… مەملەكەتتiك تiل ماسەلەسiن تۇبەگەيلi شەشۋدiڭ جولى، ۇلتتىق پروگرەسكە جەتۋدiڭ ەڭ باستى شاراسى – وسى زامانعى بiلiم بەرۋدiڭ بارلىق دەڭگەيiن قازاق تiلiنە كوشiرۋدi قامتاماسىز ەتۋ. ال بالاباقشالاردى قازاق تiلiنە كوشiرۋ ءۇشiن نە iستەلۋدە جانە ونداي باعدارلاما بار ما؟ جوق. باستاۋىش مەكتەپ قانشا ۋاقىت قازاق تiلiمەن قامتىلۋدا؟ بەلگiلi مە؟ جوق. ورتا مەكتەپتە دە، جوعارى وقۋ ورىندارىندا دا سولاي. ەندەشە، نەگە بiز بiلiم مينيسترلiگiنەن جاقسىلاپ سۇرامايمىز؟ ۇكiمەتتiڭ 70 پايىزى بۇرىنعى مينيسترلەر عوي. ولار نە بiتiرiپ وتىر، وسى كەزگە دەيiن نە iستەپ، نە قوياتىنىن بiلمەسە؟ نەگە ولارعا تاستاي قاتىپ، جابىسىپ وتىرمىز؟ قايتالاپ ايتامىن، بiز تiل ماسەلەسiن شەشۋدە ەڭ الدىمەن مەملەكەتتiك تiلدە بiلiم بەرۋ ماسەلەسiن جولعا قويۋعا تيiسپiز. وسىنى مينيستر بiلمەسە، بiلمەي كەتسiن. بيىل iستەسiن، كەلەر جىلى ءبارiبiر سىزىپ تاستايمىز.

P.S. ءابiش اعا سويلەپ جاتقاندا، «اعا، اشۋىڭدى بەرشi» دەگەن ەشكiم بولعان جوق. سەبەبi، «اتالى سوزگە ارسىز عانا توقتامايدى».

گۇلبيعاش وماروۆا

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button