"ورىس ماسەلەسI" قايتا ۋشىعا باستادى

نەمەسە ۇلتتىق پارتيا قۇرۋدى كوكسەيتiندەردiڭ ماقساتى نە؟

ۇلت-پاتريوتتارىنىڭ قوزعالىسى سوڭعى كەزدە بiرشاما باسىلىپ قالعان سەكiلدi بولاتىن. الايدا، تاۋەلسiزدiگiمiزدiڭ 16 جىلدىعى قارساڭىندا قايتا بوي كوتەرە باستادى. بiراق، پاتشاكوڭiلدi وقىرمان، سiز قازاق ۇلتشىلدارى بەلسەندiلiك تانىتىپ جاتىر ەكەن دەپ ويلاپ قالماڭىز. جوق، ءماجiلiس سايلاۋى قارساڭىندا بەلسەنiپ، "حالىق رۋحى" پارتياسىن قۇرۋعا ات سالىسقان از عانا توپتىڭ مەسەلدەسi قايتقاننان كەيiن، قازاق ۇلتشىلدارى تىرس ەتiپ ءۇن شىعارعان جوق.

كەرiسiنشە، ەلدەگi ورىس-سلاۆيان جانە كازاك ۇيىمدارى باس قوسىپ، بiرلەسە قيمىلداۋعا شاقىرىپ جاتىر.

ورىستار "مەملەكەت قۇراۋشى" ۇلت پا؟

جاقىندا الماتى قالاسىندا ورىس قاۋىمداستىعىنىڭ 15 جىلدىعى مەن جەتiسۋ كازاك ساربازدارىنىڭ 140 جىلدىعى تويلانىپ ءوتتi. اتالعان قاۋىمداستىق بۇل جيىنعا مەملەكەتتiك iرi دارەجەدەگi شەنەۋنiكتەر قاتىسادى دەگەن ويدا بولدى. اسا iرi رانگiدەگi شەنەۋنiكتەر وندا باس كورسەتپەسە دە، قازاقستان حالىقتارى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جۇماتاي اليەۆ پەن تiلدەر كوميتەتiنiڭ توراعاسى ەردەن قاجىبەك ات ارىلتىپ كەلiپتi. بۇنىڭ ءوزi بiزدiڭ ەلiمiزدiڭ ەلدەگi وزگە ۇلت وكiلدەرiنiڭ، سونىڭ iشiندە ورىس ۇلتىنىڭ قوعامدىق ۇيىمدارىنىڭ iسiنە اسا ءمان بەرiپ وتىرعاندىعىن تانىتسا كەرەك. ويتكەنi، قازاق ۇلتشىلدارىنىڭ بۇنداي شارالارىنا رەسمي بيلiك بۇتاقتارىنان ەشكiم قاتىسپايتىن. دەمەك، بiزدiڭ بيلiك باياعىدان قالىپتاسىپ قالعان ستەرەوتيپتەن شىعا الماي وتىر. ءالi دە اعا ۇلتتىڭ الدىندا دەگەن جالتاقتاۋشىلىقتان، قۇلدىق پسيحولوگيادان ارىلا الماعاندىعىمىزدىڭ سالدارىن وسىدان كورۋگە بولادى.

بۇل شارانى قازاقستانداعى ورىس، سلاۆيان جانە كازاك ۇيىمدارىنىڭ ۇيلەستiرۋ كەڭەسi ءوز قولىنا العان.

اتالعان شارانى ۇيىمداستىرۋشىلار وعان قاتىسۋشىلاردىڭ اراسىندا ەۋروپالىق قاۋiپسiزدiك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ استاناداعى باسقارماسىنىڭ باستىعىنىڭ ورىنباسارى جاننەت كلەتتسەردiڭ بولۋىن اسا iرi مارتەبە دەپ ەسەپتەيدi. "وتدەلنو سلەدۋەت وتمەتيت پريسۋتستۆيە نا يۋبيلەينىح تورجەستۆاح زام گلاۆى وبسە ۆ استانە گ-جي جاننەت كلەتتسەر. تەم سامىم پودچەركنۋت ياۆنىي ينتەرەس، كوتورىي ۆ پوسلەدنەە ۆرەميا پروياۆلياەت وبسە كو ۆتوروي گوسۋدارستۆووبرازۋيۋششەي ناتسي ۆ كازاحستانە. پرەدستۆاۆيتەلستۆو كازاحستانسكيح ۆلاستەي، ك سوجالەنيۋ، وكازالوس گورازدو نيجە ستاتۋسا ي زناچيموستي مەروپرياتيا" دەلiنگەن بۇل تۋرالى Russians in Kaz دەگەن سايتتاعى ماتەريالدا. بۇل ۇزiندiدەن تۇيەتiنiمiز، قازاقستانداعى ورىس-سلاۆيان جانە كازاك ۇيىمدارىنىڭ باسشىلارى وزدەرiن ەكiنشi مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتiندە تانيدى. شىن مانiسiندە سولاي ما؟

تiپتi، كەيبiر مالiمدەمەلەرiن وقىپ وتىرساڭىز، ورىستار قازاق جەرiن سىرتقى جاۋلاردان قورعاۋدا وداقتاس بولىپتى-مىس. "ارگۋمەنتى ي فاكتى ۆ كازاحستانە" گازەتiندە ("زاششيتا وتەچەستۆا كاك سۋدبا كازاكوۆ"، №44، 2007 جىل) "ەگەر قوقان حاندىعىنىڭ ۇستەمدiگiنەن قازاقتاردى كازاك ساربازدارى قورعاماعاندا قىتاي باسىپ الار ەدi. ءسويتiپ، قىتايدىڭ تىرناعىنان امان الىپ قالدى" دەگەن وي ايتىلعان. ەگەر، رەسەي شىنىمەن قازاقتىڭ وداقتاسى بولسا، ونىڭ جاندارالدارى ارى قاراي يمپەريالىق ساياساتىن جۇزەگە اسىرا بەرمەي، ءوز ەلiنە نەعىپ قايتىپ كەتپەگەن. وتارشىلدىق تاڭباسىنداي سالىنعان قورعانداردىڭ تاريحىن نەگە رەسەي باسقىنشىلىعى زامانىنان باستاۋىمىز كەرەك؟ تاريحتاعى اقتاڭداقتاردىڭ ءالi دە اق-قاراسى ايقىندالماي جاتقانى، تاۋەلسiز ەلدiڭ وتكەن جولىنا تاۋەلسiز كوزقاراسپەن كوز تاستاي الماۋى بۇگiندە بiزدiڭ ەلiمiزدەگi وزگە ۇلت وكiلدەرiنە وسىنداي استام وي ايتقىزۋعا جەتەلەپ وتىر. جاقىندا، "31 كانال" تەلەارناسىنىڭ "ينفورمبيۋرو" جاڭالىقتار قىزمەتiنەن قازiرگi قازاق تاريحىندا اسىرا سiلتەۋشiلiكتەردiڭ ورىن الىپ جاتقانىن ايتا وتىرىپ، جوڭعارلار شاپقىنشىلىعىندا رەسەيدiڭ جوڭعارلارعا قارۋ بەرگەنiن جوققا شىعارىپ وزەۋرەپ جاتقان تاريحشىنىڭ كۋاسi بولىپ ەدiك. ال، بۇگiنگi "ايف ۆ كازاحستانە" گازەتiندە، «جوڭعارلاردى ايتاقتاپ ايداپ سالعان قىتايلار» دەگەن دەرەك كەلتiرiلiپتi. ارينە، قىتايلاردىڭ جوڭعارلاردى قولداعانى انىق. بiراق، رەسەيدiڭ دە قاراپ قالماعانى بەلگiلi عوي. جوڭعارلار شاپقىنشىلىعىندا رەسەي دە، قىتاي دا ولاردى قولداپ، قازاق حاندىعىن السiرەتۋدi كوزدەگەنi تاريحي شىندىق. رەسەي مەن قىتايدىڭ 1860-1881 جىلدارى قازاق دالاسىن ەكiگە ءبولiپ، شەكارا ءبولiسۋiنiڭ سىرى وسىندا جاتقان جوق پا؟ "رەسەي قازاقتى سىرتقى جاۋدان قورعادى" دەۋ، "قاسقىر قويدى قامقورلىعىنا الىپتى" دەگەنمەن بiردەي اڭگiمە عوي. جالپى، الەمنiڭ كەز-كەلگەن مەملەكەتi بۇرىنعى ميتروپوليادان بويىن اۋلاق ۇستاۋعا تىرىسادى. بۇرىن وتارى بولعان مەملەكەت وزiمەن تەڭ دارەجەدە ساناسا باستامايىنشا، ونىڭ "جاقسىلىعىنىڭ" بارiنەن بويىن اۋلاق سالادى. بiزدiڭ 16 جىلدىق تاۋەلسiزدiگiمiزدiڭ تاريحىنداعى ەڭ ۇلكەن قاتەلiگiمiزدiڭ ءوزi — وسىندا. رەسەيسiز كۇنiمiز جوقتاي، اۋزىمىزدى اشىپ وتىرمىز. ونىڭ ساياساتىنسىز قوزعالا المايمىز.

ال، ەلiمiزدەگi دياسپورا وكiلدەرiن — "مەملەكەت قۇراۋشى" ۇلتتىڭ دەڭگەيiنە جەتكiزدiك. سوندا قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسياسىندا جازىلعان "مونوۇلتتى ۋنيتارلى مەملەكەتپiز" دەگەن تەزيس قايدا قالادى. ونى قۇرمەتتەۋگە تيiستi ورىس-سلاۆيان جانە كازاك ۇيىمدارىنىڭ بۇل ۇمتىلىسىن قالاي تۇسiنۋگە بولادى؟

ورىس ۇلتشىلدارىنىڭ پارتياسى قۇرىلا ما؟

اتالعان شاراعا قاتىسقان ورىس قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى يۋري بۋناكوۆ قازاقستانداعى ورىستاردىڭ وتكەن پارلامەنت سايلاۋىنان تىس قالعاندىعىن ايتا وتىرىپ، پارلامەنتتەن ورىن الۋ ءۇشiن، ساياسي پارتيا قۇرۋ قاجەتتiگiن جانە سايلاۋعا دەموكراتيالى جولمەن قاتىسۋ كەرەكتiگiن ءسوز ەتتi. "سوزدات دليا ناس پارتيۋ ورگانيزاتسيوننو نە پرەدستاۆلياەت وسوبوگو ترۋدا. ۋ ناس ۆو ۆسەح ناشيح رەگيوناح ەست ناشي ورگانيزاتسي 20 فيليالوۆ "رۋسسكوي وبششينى"، 19 فيليالوۆ سلاۆيانسكوگو دۆيجەنيا "لاد"، 20 وتدەلوۆ كازاچەستۆا. ناۆەرنوە، پونياتنو، چتو ۆ ورگانيزاتسيوننوم پلانە زدەس نەت وسوبىح پروبلەم". دەمەك، ونىڭ ايتۋىنشا ساياسي پارتيا دايىن تۇرعان قۇرىلىم. تەك ونى زاڭداستىرا الۋ ماسەلەسi عانا پروبلەما تۋدىرۋى مۇمكiن.

بiزدiڭ بيلiك ەلدەگi ورىس ەلەكتوراتى ءۇشiن جۇمىس iستەپ وتىرعانى بۇگiندە جاسىرىن ەمەس. ورىس جانە سلاۆيان ۇيىمدارىنىڭ الدىن الۋ ءۇشiن ەلدەگi تiلدiك كليماتتى مىڭ قۇبىلتىپ وتىرعانىمىز دا ايان. سول ءۇشiن دە 2005 جىلعى پرەزيدەنت سايلاۋىندا دا، بيىلعى پارلامەنت سايلاۋىندا دا ورىس قاۋىمداستىعى بيلiكتi اشىقتان-اشىق قولداپ شىققانى بار. بۇل جولى پارلامەنتتەن ورىن دامەتكەن بۋناكوۆتاردىڭ تاناۋى تاسقا تيگەننەن كەيiن، ورىس-سلاۆيان ۇيىمدارىن بيلiككە قارسى ۇگiتتەپ جاتىر.

كولپاكوۆسكي، كاپتسەۆيچ تاعى باسقا كازاك گەنەرالدارىن نە ءۇشIن قۇرمەتتەۋIمIز كەرەك؟

ءدال وسى ورىس، سلاۆيان جانە كازاك ۇيىمدارىنىڭ ۇيلەستiرۋ كەڭەسi كوكشەتاۋ وبلىستىق اكiمشiلiگiنە اشىق حات جاريالاپتى. وندا كوكشەتاۋ قالاسىندا سلاۆيان اتاۋىنداعى كوشەلەردiڭ جىل وتكەن سايىن ازايىپ بارا جاتقاندىعى ايتىلىپ، سiبiر گەنەرال-گۋبەرناتورى كاپتسەۆيچتiڭ اتىنداعى كوشەنiڭ اۋىستىرىلاتىنى جايىنداعى اڭگiمەلەردi ەستiپ جۇرگەنiن تiلگە تيەك ەتكەن. ءسويتiپ، وبلىس جانە قالا اكiمشiلiگiن "كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ نەگiزiن قالاعان" كاپتسەۆيچتiڭ اتىنداعى كوشەنi وزگەرتپەۋگە ۇندەيدi. بiرi — الماتىنى كولپاكوۆسكي سالدىرعان دەسە، ەكiنشiسi — كوكشەتاۋدى كاپتسەۆيچ تۇرعىزعان دەيدi. سوندا ورىستار كەلگەنگە دەيiنگi بiزدiڭ تاريحىمىز بەن مادەنيەتiمiز قايدا قالادى؟ وتارشىلدىق تاڭباسىنداي بولىپ ەلiمiزدە ولاردىڭ اتىندا كوشە تۇرعانى بiزدiڭ ۇلتتىق نامىسىمىزعا سىن بولماي ما؟ نە ءۇشiن كولپاكوۆسكيگە ەسكەرتكiش تۇرعىزىپ، كاپتسەۆيچكە كوشە بەرۋiمiز كەرەك. قازاق حالقىن بiرنەشە عاسىر بويىنا وتارلاعانى ءۇشiن بە، الاش كوسەمدەرiن اياۋسىز قىرعانى ءۇشiن بە، قولدان جاساعان اشتىقتان حالقىمىزدىڭ تەڭ جارىمىنان ايرىلعانىمىز ءۇشiن بە، كەڭەس وداعى تۇسىندا 8 مىڭ قازاق مەكتەبiنiڭ جابىلعانى ءۇشiن بە، 86-جىلعى جەلتوقسان كوتەرiلiسiندە قازاق جاستارىن اياۋسىز جانشىعانى ءۇشiن بە؟ نە ءۇشiن؟ بiزدiڭ بيلiك تىم-تىرىس جاتقانشا، وسى ماسەلەنi نەگە بiرجاقتى ەتۋگە ات سالىسپايدى؟ ەلiمiزدەگi ءتۇرلi دياسپورا وكiلدەرiنەن قۇرىلعان ۇيىمدار ارقايسىسى ءوزiن "مەملەكەت قۇراۋشى" حالىق رەتiندە جاريالاپ جاتسا دا، "ەكi قويىم — بiر تيىن" ساياساتىن قولدانىپ وتىرا بەرمەكپiز بە؟ "بۇعا بەرسەڭ، سۇعا بەرەدi" دەگەندەي، كازاك ۇيىمدارىنىڭ ەندi كازاك اتاماندارىنا كوشە سۇراپ، ەسكەرتكiش ورناتۋدى كوزدەۋi شەكتەن شىققان باسىنعاندىقتىڭ كورiنiسi. بۇلاردى رەسمي تۇردە تىياتىن كەز جەتكەن سىندى.

كازاك اتامانى بولىپ جاقىندا سايلانعان يۋري زاحاروۆ پەن "سويۋز كازاكوۆ ستەپنوگو كرايا" ايماقتىق قوعامدىق بiرلەستiگiنiڭ جاڭا سايلانعان اتامانى گەننادي شيشكين ەكi ءتۇرلi قاۋiپتiڭ بەتiن شىعاردى. يۋري زاحاروۆ — ارميا جاسىنداعى جاستاردى كازاك رۋحىندا تاربيەلەۋدi قولعا الىپ جاتقاندىعىن ءمالiم ەتسە، ەكiنشiسi — اتالعان سايتتا جاريالانعان "يا روديلسيا كازاكوم" اتتى سۇحباتىنداعى "كازاكي ياۆليايۋتسيا زاكونوپوسلۋشنىمي جيتەليامي ناشەگو گوسۋدارستۆا، ي وني دولجنى چۋۆستۆوۆات سەبيا پولنوپراۆنىمي گراجدانامي سۆوەي سترانى. ودناكو ەست ەششە سلۋچاي نارۋشەنيا زاكونا و يازىكاح. تاك، ناپريمەر، ۆ اتباسارسكوم رايونە ۆ تەرريتوريالنوم كوميتەتە ۆسە ۆىۆەسكي ۆىپولنەنى تولكو نا كازاحسكوم يازىكە، نادپيسي نا رۋسسكوم يازىكە وتسۋتستۆۋيۋت. كرومە توگو، ماسسۋ پودوبنىح پريمەروۆ موجنو نابليۋدات ۆ درۋگيح رەگيوناح رك. سچيتايۋ، چتو نام نەوبحوديمو ۆىيتي نا اكيماتى تەح رەگيونوۆ، گدە تاكيە نارۋشەنيا سۋششەستۆۋيۋت، س پروسبوي وب يح ۋسترانەني. ەسلي ەتو نە پوموجەت، تو بۋدەم وبراششاتسيا ۆ سۋدەبنىە ينستانتسي. پرەزيدەنت نا پوسلەدنەي سەسسي اسسامبلەي نارودا كازاحستانا زاياۆيل و توم، چتو نەدوپۋستيمو وگرانيچيۆات پراۆا ليۋدەي تولكو پوتومۋ، چتو وني نە زنايۋت كازاحسكوگو يازىكا. مى بۋدەم ستاراتسيا وبراششات ۆنيمانيە ۆلاستەي نا ۆسە فاكتى ۋششەملەنيا ناسەلەنيا پو يازىكوۆومۋ پريزناكۋ ي ترەبوۆات وت نيح سوبليۋدەنيا زاكونا و يازىكاح. ەتي پروبلەمى نا سەگودنياشني دەن ياۆليايۋتسيا گلاۆنىمي ۆ مەجناتسيونالنىح وتنوشەنياح" دەگەن مالiمدەمەسi. ەكەۋi دە ەلدi تۇتاستىرۋدىڭ ەمەس، ءبولiپ-جارۋدىڭ امال-ايلاسىنان تۋعان جىمىسقى ساياسات.

ءتۇيiن: قالاي دەگەنمەن دە، ەلدەگi ەكi ءتۇرلi ۇلتتىق باعىت حالىقتى ارانداتۋدىڭ باسى بولىپ جۇرمەسە نەعىلسىن؟ سول سەبەپتi دە، قازاقستان بيلiگiنiڭ ەتەك-جەڭiن جيناپ، ەل بولۋدى ويلايتىن كەزi جەتكەن سياقتى. ول ءۇشiن "بiر تiلدi، بiر ۇلتتى" قوعام جاساقتاۋدى ويلاستىرۋ كەرەك.

الايدا، قازاق ۇلتشىلدارىن ۇنەمi ىدىراتىپ وتىرعان بيلiك ورىس ۇلتشىلدارىنىڭ بۇل جولعى ارەكەتiنە قالاي ءۇن قاتار ەكەن. ول جاعى ازiرگە بەيمالiم. ال، بۋناكوۆتىڭ "ورىس پارتياسىن" قۇرۋ تۋرالى يدەياسىن ورىس-سلاۆيان جانە كازاك ۇيىمدارىنىڭ وزدەرi قولداپ كەتە قويدى ما، ول جەكە اڭگiمە. بiراق، قالاي دەگەنمەن دە ولار جۇمىلعان جۇدىرىقتاي بiر iرi ۇيىمعا باس بiرiكتiردi. دەمەك، ولاردىڭ بۇل قادامى قازاق ۇلتشىلدارىن دا، بيلiكتi دە سەكەمدەندiرۋi تيiس.

ەسەنگۇل كاپقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button