شىرىلداعان شىندىق قايدا؟

قىمباتشىلىقتىڭ ۇزىن قۇرىعى اۋىل جۇرتىن تيتىقتاتتى

اۋىل حالقىندا كوڭiل-كۇي جوق. قايدان بولسىن؟! بازاردا ادام جانىنا قاجەتتiنiڭ ءبارi قىمباتتاپ كەتتi. ءاۋ باستا بۇل قىمباتشىلىق نان باعاسىنىڭ وسۋiمەن باستالسا، ەندi مiنە، ۇساق-تۇيەك زاتتار دا «اكەڭنiڭ قۇنىن» سۇرايتىن بولدى. بۇدان كەيiن اۋىل جۇرتى جانايقايىن بiلدiرمەگەندە، كiم بiلدiرسiن؟!

جاقىندا الماتى وبلىسىنا بارۋدىڭ ءساتi ءتۇستi. اندا-ساندا جولىم تۇسەتiندiكتەن دە، بiراز تۋعان-تۋىستىڭ ۇيiنە باس سۇعا كەتۋدi ءجون كوردiم. جول-جونەكەي جولىعىپ، جۇزدەسكەن جانداردىڭ قاباعىندا بiر زiل بار. تiرشiلiك تاۋقىمەتi ونە-بويلارىن مەڭدەپ، ابدەن باتپانداپ العان سياقتى. ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن قارياعا دەيiن كۇن-كورiستiڭ قامىمەن تىراشتانىپ جۇرگەن بiر ادام. ۇلكەنi باقشاسىنان شىققان ازىن-اۋلاق، ارتىق-اۋىس كوكونiسiن ساتىپ تالشىق ەتسە، جاسى بازاردا اربا سۇيرەپ، كۇندەلiكتi ناپاقاسىن ايىرىپ ءجۇر. بiراق ودان تۇسكەن پايدا قانە؟ ەندi قايتپەك، قۇر بوسقا قىمباتشىلىقتى ايتىپ، زارلاي بەرگەننەن تۇك شىقپايتىنىنا كوزدەرi جەتكەن. كەز كەلگەنiن سوزگە تارتساڭ، «باعانىڭ كۇرت شارىقتاۋىن ۇكiمەتتiڭ ءوزi قۇرىقتاي الماي جاتقاندا، باسقادان نە ءۇمiت، نە قايىر؟!»، — دەيدi سامارقاۋ ۇنمەن.

الماتى وبلىسىنا قارايتىن iرiلi-ۇساق اۋداندار مەن ەلدiمەكەندەردە بازار-وشار دا جوق. كۇندەلiكتi جانعا قاجەتتi ازىق-تۇلiكتi اۋىلدىڭ ماڭدايىنا بiتكەن ءۇش-ءتورت دۇڭگiرشەكتەردەن عانا الادى. ونىڭ وزiندە باعا ۋداي قىمبات. اۋدان ورتالىعى «قابانبايعا» بارايىن دەسە، اۋىلارالىق اۆتوبۋس تا قاتىنامايدى. ال، كولiك جۇرگiزۋشiلەرi (تاكسيستەر) «نان قىمباتتاعاندا، بەنزين دە قالا ما؟» دەپ اپارىپ-اكەلگەنگە پالەنباي اقشا سۇرايدى ەكەن. شىنىندا، اس اتاسىنىڭ قىمباتتاۋى بۇكiل ازىق-تۇلiككە، كەرەك-جاراق دۇنيەنiڭ بارiنە دەرلiك اسەر ەتتi. قالا تۇرماق، اۋىلدا دا سول باعا. ۇشىپ تۇر. بازارعا كiرiپ، ارالاپ تا كوردiم. ايتقان باعاسىنان باس اينالىپ كەتەدi. ارينە، قالادا تۇراتىن ادام جۇمىسباستى. اۋىلداعى اعايىن سول ساۋدا-ساتتىقتىڭ ارقاسىندا تاماعىن ايىرىپ وتىرعان جوق پا؟ باياعىداي ەگiن ەگiپ، ونىڭ راحاتىن كورiپ وتىرعان ەشكiم جوق. بالكiم، سودان كەيiن دە الدىنداعى زاتىن اقشا بولسىنشى دەپ قىمباتقا ساتاتىن شىعار. ونىڭ ۇستiنە، مىنا قىمباتشىلىق تا قارا نان مەن قارا سۋدى جانعا دەمەۋ ەتكەن جانداردى كادiمگiدەي تيتىقتاتىپ جiبەردi-اۋ. بۇل ازداي، قاي جەردە بولماسىن نانمەن بiرگە كۇنباعىس مايىنىڭ دا باعاسى كەنەتتەن تىس شارىقتاپ كەتكەنiن بايقاماسقا لاجىڭ جوق. سەنسەڭiز، كادۋiلگi تازارتىلعان، رافينادتالعان مايدىڭ باعاسى 400-تەڭگەگە بiر-اق جەتكەن. ادەتتە، اۋىلدى جەردە ماقتا، كۇنباعىس ەگەتiن ەگiستiك جەرلەر بار ەكەنiن ەسكەرسەك، ونى تارتاتىن ارنايى قۇرال-جابدىقتىڭ بولاتىنى انىق قوي. بiراق بۇل ارنايى جەكەمەنشiك قوجالىقتارعا قاراعاندىقتان دا، ولار دا باعانى قولدارىنان كوتەرiپ جاتقانى ءوز الدىنا. سودان با ەكەن، بازاردا ۇن دا، ماي دا، تiپتi، شاي مەن قانتىڭ دا قىمبات. باسقا باسقا، كەزiندە دۇركiرەپ تۇرعان اۋىلدىڭ، اۋىل حالقىنىڭ تۇنەرiپ، سۇرعىلتتانىپ كەتكەنi جانىما قاتتى باتتى. تەك قانا كۇندەلiكتi ازىق-تۇلiگiن ايىرۋعا بەل بۋعان جانداردى مازالايتىن باسقا وي دا، ماسەلە دە جوق. بار نيەتi جەيتiن نانىن ادال اقشامەن تابۋ عانا. ال زەينەتكە شىققان قارتتار بولسا، تاڭ شاپاقتانىپ اتقاننان-اق، جاعالاي بازار ماڭىنا جايعاسادى. بiرi شەكiلدەۋiك، ەكiنشiسi قۇرت، ساعىز، اناۋ-مىناۋ ۇساق-تۇيەك ساتۋمەن كەشتi باتىرادى. «بۇل دا بولسا، زەينەتاقىمىزعا ۇستەمە بولادى»، – دەيدi جاسى الپىستى القىمداعان اپا. اناداي جەردەن اياڭداپ، كەلگەننەن جاعدايلارىن سۇراپ، قىمباتشىلىقتىڭ اۋىلعا اكەلگەن زاردابى مەن تاۋقىمەتi جايىندا اڭگiمە باستاعانىم سول ەكەن، ابدەن «كۇندەلiكتi پiكiر-تالاسقا» اينالعان باستى تاقىرىپتارى بولار، بالكiم، جانىپ تۇرعان وتقا تاعى دا ماي قۇيىپ جiبەردiم بە، ارتىنشا ءبارi جامىراي كەتتi. «مىناۋ قايدان كەلگەن باستاماشىل نەمەسە تىڭشى» دەپ ويلاماسىن دەپ، اشىنا ساۋداسىن جۇرگiزۋگە كiرiسكەن اپالارعا ءوزiمدi الماتىدان، «تۇركiستان» گازەتiنەن كەلگەنiمدi ايتا كەتتiم. اۋزىمدى جيىپ بولار-بولماستان، «وسى سەندەر شىندىقتى اشىپ جازاسىڭدار ما؟» دەپ ءوزiمدi توتەسiنەن سۇراقتىڭ استىنا الدى الگi اپا. «شامامىز كەلگەنشە، قوعامداعى ماڭىزدى ماسەلەلەردiڭ باسىن اشىپ ايتۋعا تىرىسىپ باعامىز عوي» دەدiم، وزiمە قادالعان قان¬شاما مۇڭدى كوزگە قايتا قاراۋعا جالتاقتاعان جانارمەن. «قايدام، اكiمشiلiكتەگiلەر ءوزi ازىن-اۋلاق زەينەتاقىمىزعا بiرنەشە گازەتتi جازدىرادى عوي، ىرىققا كونبەي. «باسشىلار نە دەپ جاتىر ەكەن، ەلدiڭ تۇرمىس-تiرشiلiگi قالاي ەكەن؟» دەپ سول گازەتتiڭ بەتiن پاراقتاپ، اشىپ قاراساڭ، «ءبارi جاقسى، ءبارi كەرەمەت» دەگەن ماقالانى، ءسوز تiركەستەرiن كورiپ قارنىم اشادى ۇيدە وتىرىپ الىپ. سوندا، كiم اقىماق؟ وسىنداي تەك ماقتاۋ، ماراپاتتاۋدان تۇراتىن الگi ماقالانى باسقان گازەت پە، الدە باستى كەيiپكەر – اۋىلدىڭ وزiندە وتىرعان بiز بە؟» دەپ اشۋمەن كوپتەن جينالىپ قالعان دەرتiن تارقاتا باستادى.

ءسوز ساپتاۋىنا اڭداپ ءۇڭiلدiم دە، تالاي جىل ۇستازدىق قىزمەت اتقارىپ، تالاي ۇرپاقتى بiلiممەن سۋسىنداتقان كوزi اشىق اياۋلى ۇستاز بولعانىن ءاپ-ساتتە بiلە قويدىم. «ەي، شىراعىم-اي، اۋىر ءسوز ايتسام، كوڭiلiڭە الما! كەيدە مىنا ۇكiمەت باسشىلارىنىڭ كوزجۇمبايلىق ارەكەتتەرiنە جىنىڭ قوزادى. بiز كۇيبەڭدەپ تام-تۇمداپ ءومiر ءسۇرiپ جاتقاندا، «مەملەكەتتiك» دەگەن اتى بار گازەت پەن تەلەارنالار مۇلدەم باسقا مامىراجاي ءومiردi كورسەتەدi. سوعان قارايسىڭ دا، نە كۇلەرiڭدi، نە جىلارىڭدى بiلمەي دال بولاسىڭ. اۋ، شىرىلداعان شىندىق قايدا؟» دەگەن اپام ومiردە جوق ادiلەتتiلiكتi iزدەي باستادى اينالاعا كوز تاستاپ. اڭگiمە اۋانىن باسقا جاققا بۇرۋعا ءداتiم تاعى بارمادى. سول تىڭداعاننان، مول تىڭدادىم. «تىم بولماسا، مەنiڭ جانايقايىمدى سەن ايتشى» دەگەن ءۇمiت بار جابىرقاۋ جانارىندا. نەبiر زارلى، كۇيiككە تولى جاندى سوزدەر كەتتi شەرلi مۇڭنىڭ استارىندا. «الاتىن زەينەتاقىم ون مىڭ تەڭگە. بiر قاپ ۇنىڭ قازiر بەس مىڭ تەڭگەنiڭ ول جاق بۇ جاعىندا. وعان باسقا iشiپ-جەيتiن ازىق-تۇلiكتi قوسساڭ، ون مىڭىڭ تاپ قازiر جوق. سوندا، العان تاماعىمىز بiتسە، اش وتىرىپ، ولە بەرمەكپiز بە؟ قاراساڭ، رەسەيدە بارiنە، تiپتi اياعى كورگە جاقىن زەينەتكەرلەرگە دە جاعداي جاسالعان. دۇرىس-اق. سول ءادiستi بiزدiڭ ەلدە تيiمدi جۇرگiزسە، شاماسى جەتپەيدi ەمەس، جەتەدi. بiراق، اتتەڭ، وسىنى باسشىلار الدىندا تايعا سالعان تاڭباداي انىق ەتiپ ايتىپ بەرەر قايسار دا، باتىل ازامات جوق بوپ تۇر عوي ارالارىندا…».

زەينەت جاسىنداعى ۇلاعاتتى ۇستازدىڭ ءسوزiنiڭ استارىندا زiلدi شىندىقتىڭ جاتقانىن iشتەي قۇپتادىم. اتتىڭ باسىن جiبەرگەن اپانىڭ ۋىتتى دا، سىزدى اڭگiمەسiنە بازارداعى جۇرت تا قوسىلىپ، باسىن يزەۋمەن بولدى. كiم بiلەدi، شىندىقتى شىرىلداپ تۇرىپ، ەرجۇرەك اپامداي باتىل ايتۋعا بازبiرەۋلەر مويىنسۇنباس تا ەدi. بiر بايقاعانىم، كەرiسiنشە، سول كiسiنi قولپاشتاپ، ءسوزiن ماقۇلداپ، رۋح بەرەتiندەر بار ەكەنi اڭعارىلدى. راسىندا، قاراپايىم حالىق وسى ۋاقىتقا دەيiن ەلدiڭ جاماندىعىن جاسىرىپ، جاقسىلىعىن اسىرىپ كەلگەننەن نە ۇتتى؟ مiنە، جەلەۋ ءسوزدiڭ كەسiرi اينالىپ كەلگەندە، اۋىلداعى بەيقام تiرشiلiك يەلەرiنiڭ تىنىشىن الدى، باسقا «سەمiزدi كوتەرە المايتىندار» توزە المايتىن تۇيتكiلدەرگە كەلiپ تiرەدi ەمەس پە؟!

«مىنا زامان، قاي زامان، زارلى زامان» دەپ اقتاڭداق جىراۋ جىرلاعانداي، ءدال بۇگiنگi قارا حالىق تا زارلى زاماننىڭ باسىنداعى كۇيدi كەشiپ وتىرعان با دەرسiڭ. اششى دا بولسا، شىندىق، باعانىڭ ءوسۋi انا-ا-ۋ بيلiك تورiندە نەمەسە سول بيلiكتiڭ جەتەگiندە جۇرگەندەرگە ەمەس، اۋەلi سول اۋىل جۇرتىنا باتاتىنى ايدان انىق. جاقىندا گازەتiمiزگە سۇحبات بەرگەن راحمان الشانوۆ دەگەن ازامات: «كەرەك بولسا، بايلار نان دا جەمەيدi» دەپ ەدi، بالكiم سولاي دا شىعار. الايدا، اس اتاسى – نان قىمباتتاعان كەزدە، بيلiكتەگiلەر اۋىلداعى كۇيبەڭ تiرلiكپەن كۇنەلتiپ جۇرگەن اعايىننىڭ قال-احۋالىن بiر ءسات كوز الدىنا ەلەستەتۋگە بولماس پا ەدi?! ءبارi دە كەش. نان باعاسى بiرiنشi كۇننەن قىمباتتاعاننان-اق باعانى تۇراقتاندىرامىن دەگەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترi احمەتجان ەسiموۆتiڭ ءسوزi دە دالادا قالدى. ال مونوپوليانى رەتتەۋدi قولعا الۋعا جۇمىلا كiرiسكەن ۇكiمەتتiڭ دە ءجۇنi جىعىلىپ قالعان سياقتى. «تەمiردi قىزعان كەزiندە سوق» دەگەن پيعىلدى ۇستانعان مونوپوليستەر بولسا، باعانى كۇننەن-كۇنگە اسپانداتىپ، ىرىققا كوندiرمەي بارادى. ۇكiمەت باعانى رەتتەۋگە كەلگەندە نەگە قاۋقارسىزدىق تانىتىپ قالدى؟ سوندا استىققا، قارا التىنعا، مينەرالدى رەسۋرستارعا باي قازاق ەلi وسىناۋ جونسiزدiككە قاشانعى كونە بەرمەك؟! باسقاسىن قويشى، نەگiزi بiزدە ۇننان وندiرiلەتiن ونiمدەردiڭ باعاسى ءوز پارقىن ۇستاپ تۇرۋى كەرەك ەكەنiن جيi ايتىپ كەلەمiز. قانشاما استىق شەتەلگە بەي-بەرەكەت، ەسەپسiز ەكسپورتتالىپ جاتىر. ءوزiمiزدi وزەكتەن تەۋiپ، باسقانى جارىلقاپ جاتقانىمىز قالاي؟ ارينە، تەگiن ەمەس، قىرۋار اقشاعا جونەلتiلiپ جاتقانى انىق. بiراق ەلiڭ، حالقىڭ، جۇرتىڭ نان تاپشىلىعىنا ۇرىنىپ جاتقاندا، مۇنداي حارام اقشادان نە پايدا؟ ال جاڭاعى كورەگەن قاريا ايتپاقشى، بازبiر گازەت پەن تەلەارنا قىزمەتكەرلەرi «باعا ىرىققا كوندi»، «باعا تۇراقتانىپ كەلەدi» دەگەن جاتتاندى سوزدەرiن بۇلك ەتپەي ايتىپ تا، جازىپ تا كەلەدi. «ەل قۇلاعى ەلۋ»، «وتىز تiستەن شىققان ءسوز وتىز رۋلى ەلگە تارايدى» دەيدi اتام قازاق. قىسقاسى، كورگەن كوزدە جازىق جوق.

ءيا، قاسيەتتi مەكەن – اۋىلدىڭ ءمانiسi كەتكەنi قاشان. ال قىمباتشىلىق دەگەن جالماۋىز قىسپاققا العالى بەرi، ەل مۇلدەم سۇرقايلانىپ كەتiپتi. بۇرىندارى «اۋىل» دەسە اڭسارىمىز اۋىپ، ەكi كوزدi جۇما سالا ءبارiن تاستاپ تۋرا تارتىپ كەتۋگە قۇشتار ەدiك. قازiر الىستان ات ارىتىپ، اۋىلدىڭ قارا توپىراعىن جالاڭاياق باسۋدى ارمانداپ، «يiسiڭنەن اينالايىن، تۋعان ەل!» دەپ بار داۋسىمەن جارياعا جار سالىپ، ايقايلاعىسى كەلگەن ادامنىڭ كوڭiلi ءاپ-ساتتە سۋ سەپكەندەي باسىلادى ەكەن. «قايران، اۋىلىم، توز-توزىڭ شىعىپ، تۇگiڭ قالماي، تونالىپسىڭ عوي!» – دەيسiڭ iشتەي كۇيiنiپ. اناۋ جاعالاي قونعان تالايدىڭ ءونiپ-وسكەن قارا شاڭىراعى دا، مىناۋ تالاي ءتولدiڭ اۋزىن كوككە جەتكiزگەن شابىندىق جەرiڭ دە ابدەن توزىپتى عوي!

«اۋىل جىلى» دەپ ايدار تاققان ءۇش جىلدىق باعدارلامانى اتقارۋدا كوزبوياۋشىلىق كورiنiستەر مەن iشiڭدi ورتەر وتiرiك ماداقتاۋلار كiمگە قاجەت بولدى ەكەن، ا ؟! شىندىق iزدەسەڭ، ءدال سول اۋىلداعى قاراپايىم جانداردىڭ ءال-اۋقاتىن الگiندەگi قۇر سوزگە قۇرىلعان كورسەتكiشتەردiڭ سالماعىمەن بiرگە تارازىعا سالىپ كور. ءبارi دە قور بولعان ەسiل ءسوز-اي دەيسiڭ، سول كەزدە وسى شاتپاققا قايتا ورالىپ.

دينارا مىڭجاسارقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button