راحمانقۇل بەردIباەۆ: ەڭ ۇلكەن مادەني بايلىق

جارتى عاسىر بۇرىن

ۇلى وتان سوعىسى قارساڭىندا شىعۋىن توقتاتقان «قازاق ادەبيەتi» گازەتi ون بەس جىلدىق ۇزiلiستەن كەيiن 1955 جىلى 14 قاڭتاردا قايتا جارىق كوردi. وعان دارىندى اقىن سىرباي ماۋلەنوۆتى باس رەداكتور ەتiپ قويدى.

بۇل رەپرەسسيانىڭ رايى قايتقانىمەن، كوممۋنيستiك يدەولوگيانىڭ وكتەمدiگi ابدەن اسقىنىپ تۇرعان، قالامگەرلەر حالىقپەن بiرگە سوتسياليستiك دوگماتيزمنiڭ قاساڭ دا تار شەڭبەرiندە شەرمەندە بولعان تۇسى ەدi.

بارلىق ءباسپاسوز ول كەزدە تەك قانا بەسجىلدىقتار تىنىسى مەن سوتسياليستiك جارىس، ءوندiرiس، شارۋاشىلىق پەن ساياسي ناۋقاندار، جوسپار مەن مiندەتتەمەلەردiڭ ورىندالۋى تۋرالى عانا جازىپ، ۇلت تاعدىرى، جۇرتتىڭ رۋحاني-الەۋمەتتiك مۇڭ-مۇقتاجى، مادەني-ادەبي، تاريحي كوكەيتەستi ماسەلەلەرi نازاردان تىس قالاتىن.

ءدال سول كەزەڭدەگi ۇلكەن مادەني وقيعانىڭ بiرi – كوپ جىلدار بويىندا توقتالىپ قالعان «قازاق ادەبيەتi» گازەتiنiڭ قايتادان شىعۋى ەدi، – دەپ ەسكە الادى پۋبليتسيست-عالىم، ۇلت مۇددەسiنiڭ وتكiر ماسەلەلەرiن كوتەرگەنi ءۇشiن قۋدالانسا دا، العان بەتiنەن قايتپاعان، بۇگiندە 80 جاسقا تولىپ وتىرعان راحمانقۇل بەردiباي. – ادەبيەت گازەتiنiڭ پايدا بولۋى جۇرتشىلىق ويىنىڭ ورiستەپ، جاڭا قۋاتپەن قانات جايۋىنا سەپتەستi… وزگەلەردi قايدام، بiزدەر، گازەتتiڭ سول كەزدەگi جاس قىزمەتكەرلەرi ەندiگi جەردە ءباسپاسوز بەتiندە حالىقتىڭ كوكەيكەستi ماسەلەلەرi كوتەرiلەتiن، مۇنىڭ ءوزi ۇلتتىق ويانۋعا سونى سەرپiن بەرەتiنiنە قاتتى سەنەتiن ەدiك. «قازاق ادەبيەتi» گازەتiنiڭ باسشىلارى سىرباي ماۋلەنوۆتەن، سافۋان شايمەردەنوۆتەن، جۇبان مولداعاليەۆتەن باستاپ قاتارداعى قىزمەتكەرلەرگە دەيiن قالايدا ۇلكەن، iرگەلi ماسەلەلەر قوزعاۋ ارقىلى حالىققا قىزمەت ەتۋ پارىزىن تەرەڭ سەزiنەتiن. مەنiڭ قالامگەرلiك ءومiرiم ءدال وسى تۇستا باستالعانىن ساتتiلiك سانايمىن…

گازەتتiڭ ۇلكەن رۋحاني سەرپiلiسكە تۇسكەن جىلى ەلۋ التىنشى جىل بولدى. ءدال وسى جىلى باسىلىم بەتiندە قازاق تiلi، تاريحى، مادەنيەتi، ۇلت مەكتەپتەرiنiڭ ايانىشتى حالi جونiندە اسا ماڭىزدى ماقالالار باسىلىپ، جۇرتشىلىق پiكiرi كەڭ كولەمدە كورiنiس تاپقان ەدi. ايتالىق، گازەت قىزمەتكەرi ر.بەردiباەۆتىڭ «ەڭ ۇلكەن مادەني بايلىق» اتتى ماقالاسى قازاق قوعامىن ءدۇر سiلكiندiردi. ماقالادا قوعامدا بەلەڭ الىپ بارا جاتقان ورىستاندىرۋ ساياساتىنا قارسىلىق بiلدiرiلگەن بولاتىن. ءيا، ءدال وسى كەزەڭنەن باستاپ ورىستاندىرۋ ساياساتى اشىق تۇردە كەڭ كولەمدە جۇرگiزiلiپ جاتقان. اۋىل مەكتەپتەرiن ۇزدiك بiتiرگەن بالالار جوعارعى وقۋ ورىندارىنا تۇسە الماي، قۇلايتىن بولدى. سەبەبi،قابىلداۋ ەمتيحانى كەزiندە ورىس تiلiنەن شىعارما جازدىرۋ ءۇردiس الا باستاعان. وسىدان كەيiن ورىس تiلiندە شىعارما بىلاي تۇرسىن، ديكتانتتىڭ ءوزiن قينالىپ جازاتىن قازاقى اۋىل بالاسىنىڭ مۇشكiل حالىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتiپ كورiڭiز.

سونىمەن، سول تۇستا جۇرتشىلىق پiكiرiن تۋعىزۋعا مۇرىندىق بولعان، كەزiندە جاس اۆتورعا اتاقتى قالامگەرلەرiمiزدەن جىلى لەبiز ەسiتتiرگەن، ۇكiمەتiمiزدiڭ 1956-1957 جىلدارداعى ءۇش قاۋلىسىنىڭ دۇنيەگە كەلۋiنە سەبەپكەر بولعان، اۆتوردىڭ وزiنە تاياق جەگiزiپ، ۇلتشىل اتاندىرعان، «يتجەككەنگە» ايدالۋدان باسقانىن بارiنە دۋشار ەتكەن، قىزمەتiنەن شىعارعىزعان، «سوتسياليستiك قازاقستاننان» باستاپ «پراۆدا» گازەتiنiڭ بەتiندە سىنعا ۇشىراتقان، «قازاق ادەبيەتi» گازەتiنiڭ جۇمىسى تۋرالى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتiنiڭ جاسىرىن قاۋلىسىندا«ساياسي قاتە جiبەرگەندەردiڭ» بiرiنشiسi اتاندىرعان ماقالادا نە ايتىلىپ ەدi?! مiنە، وقىپ كورiڭiز! بۇدان 51 جىل بۇرىن جاريالانعان دۇنيە. ارادا جارتىعاسىردان استام ۋاقىت وتكەن!بۇگiندە تاۋەلسiز ەلمiز. بiراق تiلگە قاتىستى ءسوز تاۋسىلىپ بiتە مە وسى؟ ماتەريالدى وقي وتىرىپ، بۇنى دا ويلاي وتىرىڭىز.

ادام بالاسىنىڭ تاريحىندا تiلدiڭ اتقاراتىن قىزمەتi اسا زور ەكەنi بەلگiلi. ماركسيزم كلاسسيكتەرi تiلدi قاتىناس قۇرالى دەپ اتادى. قوعام ومiرiندەگi ءاربiر پروگرەسس تiلدiڭ قاتىسۋىنسىز جاسالمايتىنى دا اقيقات. سوندىقتان دا تiلدiڭ، ونىڭ تاريحىن وقىتۋ، ۇيرەتۋ ءار زاماندا دا ماڭىزدى مiندەت بولىپ كەلەدi. تiل– ءاربiر حالىقتىڭ جاساعان ەڭ ۇلكەن رۋحاني قازىناسى دەۋگە بولادى. تiل– جۇزدەگەن جىلداردا جاسالىپ، تولىققان تاريحي كاتەگوريا. ول سونشالىقتى ۇزاق داۋiردە، ۇزاق پروتسەسس ناتيجەسiندە تۋعان. دەمەك، ونىڭ كەلەشەك تاعدىرى دا ۇزاق. ءاربiر تiل ءوزiنiڭ تابيعي جۇيەسiمەن ەركiن دامۋعا تيiس. تiل پروتسەسiن شارۋاشىلىقتىڭ كەيبiر سالالارىنداعىداي جارلىقتارمەن نەمەسە قاۋلىلارمەن جەدەلدەتۋگە ياكي وزگەرتە سالۋعا بولمايدى. بۇل دا جاۋاپتى شەشەتiن ماسەلەنiڭ بiرi. كوممۋنيستiك پارتيانىڭ حح سەزiندە ەلiمiزدەگi بارلىق حالىقتاردىڭ تۇرمىسىن، مادەنيەتiن وركەندەتۋدiڭ قاجەتتiگi اتاپ كورسەتiلەدi. ونىڭ تiلگە دە قاتىسى بار. ولاي بولسا، تiلدiڭ كەيبiر ماسەلەلەرiن كوتەرiپ، كوپشiلiك پiكiرiن ورتاعا سالۋىمىز دا ابدەن ورىندى. سودان كەلiپ، قازiرگi قازاق تiلiنiڭ وقىتىلۋى جاعدايى قانداي دەگەن سۇراق ەرiكسiز تۋادى. شىنىندا دا بiزدiڭ مەكتەپتەرiمiزدە، جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق تiلiن وقىتۋ ماسەلەسi ويداعىداي شەشiلگەن بە؟ بiزدiڭشە، قازاق تiلiنiڭ كوپتەگەن ءسوز ەتەرلiك جايلارى كۇنi بۇگiنگە دەيiن ەسكەرiلمەي كەلەدi. ادەتتە، قازاق تiلiن وقىتۋدىڭ جايى مەن مiندەتتەرi كولەڭكەدە قالىپ قويادى. اسىلى بiزدiڭ تiل ماماندارىمىز، كەيبiر ينتەلليگەنتتەرiمiز بۇل اڭگiمەنi قوزعاماي، جىلى جاۋىپ قويۋدى جاقسى كورەدi. بiراق مۇنى ۇلتتىق تiلدiڭ تاعدىرىن ويلاعاندىق دەپ ايتۋعا ەشبiر بولمايدى. تiلدiڭ وقىتىلۋ جايى، ورفوگرافيا، تەرمينولوگيا ماسەلەلەرi ۇلكەن ساتسiزدiككە ۇشىراۋلى.

ەڭ الدىمەن، بiزدە تiلدiڭ تابيعاتىن ەلەمەۋشiلiك بايقالادى. تiلدiڭ سان عاسىرلىق ومiردە حالىقپەن بiرگە جاساسىپ كەلە جاتقان مادەنيەت ەكەنiن ۇعۋىڭىز تيiس. ءاربiر تiلدiڭ ۇشان-تەڭiز مۇمكiنشiلiگi بولادى. ول قوعام ومiرiندەگi پروگرەسپەن iلەسە ءوسiپ، وركەندەپ وتىرادى. ءار زاماننىڭ تiل بايلىعى وزiنە ساي. ەگەر ەرتەدەگi قازاق تiلi ءوز ءداۋiرiنiڭ قاجەتiن وتەسە، قازiرگi قازاق تiلi سوتسياليستiك ءومiردiڭ قاتىناس قۇرالى بولىپ وتىر. قازiرگi قازاق تiلi – ادامزاتتىڭ ەڭ ۇلى ويشىلدارى – ماركسيزم كلاسسيكتەرiن ءوز تiلiندە سويلەتە بiلگەن باي تiل بولىپ سانالادى. ول بۇدان بىلاي دا كوركەيە، جاندانا تۇسپەك. قازاق تiلiندە دۇنيەجۇزiلiك ادەبيەت قازىناسىنا قوسارلىق تاماشا كوركەم شىعارمالار جاسالدى.

الايدا، بiزدiڭ ارامىزدان وسى شىندىقتى ەسكەرمەيتiن جولداستار دا تابىلادى. وندايلاردىڭ زيانى دا از بولىپ جۇرگەن جوق. بۇل – ماسەلەنiڭ تەوريالىق جاعىن تۇسiنبەۋدەن تۋار دەپ ويلايمىز. كوممۋنيزم تۇسىندا بiر تiل ەكiنشi تiلدi جەڭەدi دەگەن تۇجىرىمدى كەيبiر جولداستار قازiرگi ومiرگە قولداناتىن اكسيوما سانايتىن كورiنەدi. مۇنى ناعىز زياندىق كوزقاراس دەپ اتاماسقا بولمايدى. بۇل سەكiلدi ۇستiرتتiكتi ەشبiر ەلدiڭ تاريحىنان iزدەپ تابۋ قيىن.

بارiنەن بۇرىن قازاق مەكتەپتەرiندە قازاق تiلiن وقىتۋ جايى ءماز ەمەس ەكەندiگiن ايتۋىمىز كەرەك. قازاق تiلiنiڭ گرامماتيكاسى مەكتەپتەردiڭ 7-كلاسىنا دەيiن عانا وتiلەدi. ارينە، وسى ۋاقىتتىڭ iشiندە دە كوپشiلiك وقۋشى ساۋاتتانا الادى. مiنە، وسىدان كەيiن مەكتەپ بiتiرۋشiنiڭ باسىم كوپشiلiگi قازاق تiلiنە قايتا ورالمايدى. ويتكەنi، قازاقستاننىڭ بiردە بiر جوعارى وقۋ ورنىندا (فيلولوگيا فاكۋلتەتiنەن باسقا) قازاق تiلi ءپانi جۇرمەيدi. جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق فاكۋلتەتتەرiن اشۋدىڭ قاجەتتiگiن ايتپاعاننىڭ وزiندە، ينستيتۋتتاردا وقيتىن قازاق ستۋدەنتتەرiنە قازاق تiلiن وقىتۋ شارت. جوعارى وقۋ ورىندارىن، اسiرەسە تەحنيكالىق، جاراتىلىس فاكۋلتەتiن بiتiرۋشiلەردiڭ باسىم كوپشiلiگi ورىسشا سويلەي، جازا الاتىن، بiراق ويداعىسىن اۋىزشا دا، جازباشا دا قازاق تiلiندە جارىتىپ جەتكiزە المايتىن كادرلار پايدا بولادى. مۇنىڭ اقىرى نەگە سوعاتىنىن ءومiردiڭ ءوزi كورسەتiپ كەلەدi. بiزدە قازاق تiلiندە جازا بiلەتiن ينجەنەر، اگرونوم، زووتەحنيك، فيزيك دەگەندi iلۋدە بiر كەزدەستiرۋگە بولادى. مۇنىڭ ءوزi كوپ جاعدايدا كiسi كۇلەرلiك جايعا دۋشار ەتەدi. قازاق ينتەلليگەنتi انا تiلiن بiلمەيدi! ەڭ قىنجىلارلىعى سول – بۇل ماسەلەنi كەيبiر جولداستار ابدەن، تابيعي، زاڭدى كورiنiس دەپ سانايدى. ول – ول ما؟ حالقىمىزدىڭ ماقتانىشى بولىپ سانالارلىق پروفەسسور، عىلىم كانديداتتارىنىڭ دەنi قازاقشا كiتاپ تۇگiلi، كiشكەنە ماقالا دا جازا المايدى. «سامارقاندا بiر قىزىم بار، بۇدان ءھام سوراقى» دەگەن ەكەن بiرەۋ. بiزدiڭ باسشى قىزمەتتە وتىرعان قازاق جولداستاردىڭ بiرازى دا قازاقشا ساۋاتتىمىز دەپ ماقتانا الماسا كەرەك. استاناداعى، وبلىس ورتالىقتارىنداعى بالالارىنىڭ كوپشiلiگi قازاق تiلiن بiلمەيتiنi قۇپيا ما؟ ارينە، بۇل ارادا بالالاردىڭ ەش ايىبى جوق. كiنالi ولاردىڭ انا تiلiن مەنسiنبەيتiن، «وقىعان» اتا-انالارى ەكەنi داۋسىز. بۇل جونiندە جەكەلەپ مىسال كەلتiرمەسەك تە، اركiمنiڭ-اق كوكiرەگiندە سايراپ تۇرعانى تۇسiنiكتi. «دۇمشە مولدا دiن بۇزار» دەگەندەي، مۇنداي كورiنiستi تiل بۇزارلىق دەمەسكە بولمايدى. قايتكەن كۇندە دە، تiلدi ەكiنشi تiلدi ۇمىتۋدىڭ ەسەبiنەن ۇيرەنۋ جاقسىلىق ەمەس. قالادا تۇراتىن اجەلەر مەن ولاردىڭ نەمەرەلەرiنiڭ ىممەن نەمەسە ءتiلماش ارقىلى سويلەسەتiنiن دە كورiپ ءجۇرمiز. مiنە، بiزدە ورىس مادەنيەتiنەن ۇيرەنۋ دەگەندi ناق وسىلاي، تۇرپايى تۇسiندiرۋشiلەر از ەمەس. كەيبiر جولداستار پروگرەسكە جەتۋدiڭ بiردەن-بiر جولى انا تiلiن ۇمىتۋ دەپ ويلايتىن ءتارiزدi. ارينە، ولار باياعى اباي ايتقانداي «پروششەنيە جازۋعا، تىرىسار كەلسە شاماسى» دەيتiن بiلiمنiڭ، مادەنيەتتiڭ بەتiندە قالقىپ جۇرگەندەر ەكەنi كۇمانسiز. قازاق بالالارى ءوز انا تiلiن وتە جاقسى بiلەتiن بولسىن دەگەن ماسەلەنi باتىل قوياتىن ۋاقىت جەتتi.

قازاق مەكتەپتەرiنiڭ ەرەكشەلiگiمەن ساناسپاۋشىلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قابىلداۋ ەمتيحانىنان دا ايقىن كورiنەدi. مەكتەپتەردە ورىس تiلiن وقىتۋدىڭ جەتiمسiزدiگi انىق. قازاق مەكتەبiن بiتiرۋشiلەر كوبiنەسە ورىسشا ءوز ويىن تۇگەل ايتىپ جەتكiزەرلiك بولىپ شىقپايتىنى ءمالiم. بۇل بiر جىلدا نەمەسە بiرنەشە جىلدا شەشiلەرلiك جاي ەمەس. ەندەشە، وسى شىندىقپەن ەسەپتەسۋگە تۋرا كەلەدi. امال نە، كوپتەگەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارى بۇعان تىم قارادۇرسiن قارايدى. سوڭعى ەكi جىلدىڭ iشiندە قازاق مەكتەبiن بiتiرۋشi مەن ورىس مەكتەبiن بiتiرۋشiگە قابىلداۋ ەمتيحاندارىندا ورىس تiلiنەن بارا-بار تالاپ قويۋشىلىق بايقالدى. مۇنداي ءادiستiڭ قاتەلiگi اركiمگە ايان. مىسالعا، وتكەن جىلى قازاقتىڭ مەملەكەتتiك ۋنيۆەرسيتەتiنە تۇسۋگە ارىز بەرگەن، قازاق مەكتەبiن بiتiرگەن ابيتۋريەنتتەردiڭ كوپشiلiگi ورىس تiلiنەن قاناعاتتانعىسىز باعا العانىن ايتساق تا جەتكiلiكتi. ءاربiر ابيتۋريەنتتiڭ قابىلداۋ ەمتيحانىن انا تiلiندە وتكiزۋiنە مۇمكiندiك تۋدىرۋ كەرەك. ارينە، قازاق وقۋشىلارىنان سىناقتى انا تiلiندە العان كۇندە ولاردىڭ ەڭ تاڭداۋلىلارى عانا قابىلدانادى. «بiلسەڭ دە، بiلمەسەڭ دە ورىسشا سويلە» دەۋ زورلىق. مۇنداي رەتپەن نەبiر تالانت يەلەرiنەن، وزدەرiن عىلىم مەن تەحنيكاعا ارناعان جاستاردان ايىرىلىپ قالۋعا بولادى.

ال جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق تiلi ادەبيەتiنiڭ ماماندارىن دايارلايتىن فيلولوگيا فاكۋلتەتتەرiنiڭ حالi نەشiك؟ بiراز ينستيتۋتتىڭ قازاق تiلi، ادەبيەت فاكۋلتەتتەرi قازiردiڭ وزiندە جابىلىپ وتىر. دالدەپ ايتقاندا، ونداي فاكۋلتەت قازiر ۋنيۆەرسيتەت پەن اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتا عانا بار. شىندىعىندا، قازاق مەكتەپتەرiنە، عىلىمي ورىندارعا قازاق تiلi ماماندارىن دايارلاۋ قاجەتتiگi بiتiپ قالدى ما؟ بiزدiڭشە، ماسەلە بiراز باسقاشالاۋ سياقتى. ارينە، قازاق سسر وقۋ مينيسترلiگi قازاق تiلiن وقىتۋ پەرسپەكتيۆاسىن عىلىمي نەگiزگە سايكەس شەشە الماي وتىرعان جاعدايدا ءارتۇرلi كەزدەيسوقتىق بولۋى مۇمكiن. قازاق مەكتەبiن بiتiرۋشiلەر ورىس تiلiن بiلمەيتiندiكتەن جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسە الماي وتىرسا، ەندi كiم ءوز بالاسىن قازاق مەكتەبiنە بەرگiسi كەلەدi. مۇمكiندiگi بولسا، اركiم-اق ورىسشا مەكتەپتi iزدەيدi. بۇل سوڭعى بiر-ەكi جىلدا، اسiرەسە، انىق كورiنiپ وتىر. البەتتە، قازاق بالالارى قازاقشا وقىمايتىن بولسا، وعان تiل مامانىنىڭ قاجەتi جوق. تiلدiڭ تاعدىرىن شالاعاي بەلسەندiلەردiڭ ەركiنە بەرسە، ولار «ءار باستا بiر قيال» دەگەننiڭ كەرiن كەلتiرiپ جۇندەي تۇتەر ەدi. اسىلى، قازاق سسر مينيسترلiگiنiڭ باسشىلارى وسى ماسەلەنi وزدەرi انىق تۇسiنبەيدi.

تiلدi تابيعي زاڭدىلىعىمەن كوركەيتۋ ءۇشiن، ونىڭ ەركiن دامۋىنا مۇمكiندiك تۋعىزۋ كەرەك. باستاۋىش مەكتەپتەن باستاپ جوعارى وقۋ ورنىنداعى قازاق ستۋدەنتتەرiنە دەيiن قازاق تiلiن جۇيەلi تۇردە وقىتۋدىڭ قاجەتتiگi دە وسىدان. تەورياسىز پراكتيكا سوقىر بولاتىنى سياقتى، تiلدi وقىتۋ ماسەلەسiن دە عىلىمعا نەگiزدەمەسە بولمايدى.

قازiرگi قازاق تiلi سوۆەت جىلدارىندا كوپتەگەن تەحنيكالىق-عىلىمي تەرميندەرمەن بايىدى. كوپتەگەن ەسكi سوزدەر جاڭا مازمۇنعا يە بولدى. ونداعان سونى اعىمدار، تىڭ ورالىمدار، ءسوز جۇيەلەرi جارىققا شىقتى. مۇنىڭ ءبارi رەسپۋبليكاداعى مادەني رەۆوليۋتسيانىڭ جەمiسi ەكەندiگiندە داۋ جوق. تiلدi بارلىق سالادا دامىتۋ ءۇشiن قازاق تiلiندەگi تەحنيكالىق، ساياسي، اۋىلشارۋاشىلىق گازەت، جۋرنالدارى ۇلكەن رول اتقارۋى تيiس. بiراق مۇندا دا شالاعايلىق بار ەكەنiن جاسىرۋعا بولمايدى. تiلدiڭ مۇمكiنشiلiگiن، بارلىق قۋاتىن جارىققا شىعارۋ ءۇشiن ونداي جۋرنالدار قازاق تiلiندە شىعۋى شارت. قازاقستانداعى «قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى» جۋرنالىنىڭ، «قازاقستان مۇعالiمi» گازەتiنiڭ ورىسشادان اۋدارما بولىپ شىعاتىندىعىن ۇيلەسiمدi دەۋگە بولمايدى. بۇلارعا تۇسەتiن ماتەريالداردىڭ ءبارi دە ورىس تiلiندە جازىلىپ، ودان سوڭ قازاقشاعا اۋدارىلادى. وسىدان بارىپ، بiرiنشiدەن، كوبiنشە جاساندى تiلمەن اۋدارىلعان ماقالا قاپتاسا، ەكiنشiدەن، قازاقشا ويلاپ ساياسي، تەحنيكالىق ماقالالار جازۋعا جول جابىلادى. مۇنداي جاعدايدا قازاق تiلiنiڭ ۇشان-تەڭiز بايلىعىن پايدالانۋعا، ونى دامىتۋعا ورىن از ەكەنi داۋسىز. قازاق وقۋشىسىنىڭ جالپى اۋدارما ادەبيەتتi، ونىڭ iشiندە اۋدارما جۋرنالدار مەن گازەتتەرiن سۇيسiنە وقي المايتىنى سوندىقتان.

قازاق تiلiنiڭ شەشiلمەگەن ماسەلەلەرi تiپتi كوپ. جەكە سوزدەردi ءار ءتۇرلi جازۋشىلىق ەكiنiڭ بiرiنەن ۇشىرايدى. قازاق تiلiندەگi بارلىق سوزدەردi بiر iزگە تۇسiرەتiن جاڭا ورفوگرافيا سوزدiگi قاجەت-اق. تiپتi، تiلدiڭ تاريحي قالىپتاسقان جۇيەسiن ورىنسىز بۇزۋشىلىق گازەت، جۋرنال بەتتەرiندە دە جيi بايقالادى. «اۋىلدىڭ جانىندا قوي جايىلىپ ءجۇر» دەۋدiڭ ورنىنا «اۋىلداردىڭ جاندارىندا قويلار جايىلىپ ءجۇر» دەگەندi كورە باستادىق. مۇنداي شىم-شىتىرىقتى عىلىمي نەگiزدە پiكiر الىسىپ قانا شەشۋگە بولادى.

كەيبiر جولداستار قازاق تiلiن «پروگرەسكە» جەتكiزۋدi كوزدەپ، وعان ورىندى-ورىنسىز «جاڭالىق» ەنگiزۋگە قۇشتار. بۇدان بiرنەشە جىل بۇرىن ءباسپاسوز بەتiندە قازاق تiلiندەگi «ھ» ءارپiن جويۋدىڭ امالى قايسى دەگەن ايتىستىڭ بولعانى دا ەسiمiزدە. بiراق «ھ» ءارپiن جويۋعا مۇمكiنشiلiك بولماعاندىقتان ول بوس تالاس بولىپ ءوتتi. ونداي ناۋقاندار ءالi كۇنگە دەيiن بولىپ كەلەدi. سونىڭ بiرi قىسقارعان سوزدەر جايىنداعى وتكەن جىلعى مەملەكەتتiك تەرمينولوگيالىق كوميسسيانىڭ شەشiمi بولىپ كەلەدi. وتكەن جىلدان باستاپ، بۇرىننان كۇللi قازاق وقۋشىسىنا تۇسiنiكتi «سوكپ»، «سوتا»، سياقتى سوزدەر «كپسس»، «تاسس» دەپ جازىلاتىن بولدى. وسى ارادا بiزدiڭ كەيبiر تiل ماماندارىمىزدىڭ تىم بەلسەندiلiك كورسەتكەنiنە قىنجىلماسقا بولمايدى. ماسەلە «سوكپ»، «كپسس» دەگەن جەكە سوزدەردە تۇرعان جوق. بiزدiڭ وقۋشىمىز ول ەكەۋiن دە تۇسiنە الادى. اڭگiمە تiلدiڭ زاڭدىلىعىنىڭ بۇزىلۋىندا بولىپ وتىر. مۇمكiن، تەرمينكوم مۇشەلەرi بiرنەشە قىسقارعان ءسوزدi ورىسشا العاننان جالپى تiلگە نۇقسان كەلمەس دەپ تە ويلاعان شىعار. بiراق بۇل عىلىمي قاتە ۇيعارىم ەكەنiن باتىل ايتا الامىز. تiل مەن وي تىعىز بايلانىستى. وقۋشى قىسقارعان سوزدەردi وقىعاندا، ونىڭ ءارپiن ەمەس، ماعىناسىن ەسكە الادى. ەگەر وقۋشى قىس¬قارعان سوزدەردiڭ ءمانiن ۇعا الماسا، سول ءسوز تۇرعان سويلەمدi دە تۇسiنە المايدى. قىسقارعان سوزدەردiڭ جالپىعا تۇسiنiكتi بالاماسىن وزگەرتۋ تiل زاڭدىلىعىنا جاسالعان زورلىق دەمەسكە بولمايدى. «سوتا-نىڭ فوتوحرونيكاسى» دەۋدiڭ ورنىنا، «تاسس-تىڭ فوتوحرونيكاسى» دەگەندە نە ۇتتىق؟ تۇك تە ۇتقانىمىز جوق. سىرت قاراعاندا «تاسس» دەپ اتالعان تiل مۇقالمايتىن ءتارiزدi. بiراق وقۋشى «تاسس» دەپ ويسىز كوز جۇگiرتپەيدi عوي. «تاسس» دەگەن «تەلەگرافنوە اگەنتستۆو سوۆەتسكوگو سويۋزا» ەمەس پە! سوندا «تاسس-تىڭ فوتوحرونيكاسى» دەگەنiمiز «تەلەگرافنوە اگەنتستۆو سوۆەتسكوگو سويۋزانىڭ فوتوحرونيكاسى» بولىپ شىقپاي ما؟ تiلدiڭ نەگiزiن، ونىڭ تابيعي جۇيەسiن بۇرمالاۋ دەگەن وسىلاي بولسا كەرەك. ارينە، بارلىق قىسقارعان سوزدەردiڭ قازاقشا بالاماسىن iزدەپ سارساڭ بولۋ شارت تا ەمەس شىعار. ونىڭ ءبارiن قازاقشا قولدانۋعا قازاق تiلiندە وريگينالدى تەحنيكالىق، عىلىمي ەڭبەكتەردiڭ ازدىعى مۇمكiندiك بەرمەيدi. كوپتەگەن قىسقارعان سوزدەر، ماسەلەن، «ۆاسحنيل» دەگەن سياقتىلار ورىسشاداعىداي الىنىپ ءجۇر. بۇل وسىلاي-اق بولسىن. بiراق قازاق ءباسپاسوز بەتiندە جيi قولدانىلاتىن، بارلىق وقۋشىعا تۇسiنiكتi قىسقارعان تەرميندەردi وزگەرتۋ اقىلعا سىيمايدى. مۇندايدا جۇرتشىلىق پiكiرiن ورتاعا سالىپ وتىرۋ ورىندى بولار ەدi.

مەكتەپتەردە، جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق تiلiن وقىتۋداعى، تiلدiڭ لەكسيكالىق، ورفوگرافيالىق، تەرمينولوگيالىق ماسەلەلەرiندەگi داۋلى جايلاردى شەشۋدiڭ ماڭىزى زور. بۇل بارiنەن بۇرىن بۇگiنگi ءومiردiڭ قاجەتiنەن تۋىپ وتىر. بۇعان، اسiرەسە، تiل ماماندارى، ادەبيەتشiلەر ، كۇللi ينتەلليگەنتسيا قىزۋ ات سالىسۋى تيiس.

«قازاق ادەبيەتi» گازەتi،

1956 ج.، 22 ءساۋiر

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button