رەسەي وتارشىلدىعىنىڭ اقىرى

سوڭعى كەزدە بولىپ جاتقان وقيعالار ماسەلەگە وسىلاي ءتۇيiن جاساۋعا جەتەلەپ وتىر. بۇل، اسiرەسە، بiر-بiرiمەن بۇيرەگi جابىسىپ قالعانداي سەزiلەتiن قازاق-ورىس قارىم-قاتىناسىنان بايقالىپ قالۋدا. رەسەي مەن قازاقستان قاتىناسىنا جارىقشاق تۇسiرگەن باستى ماسەلە – بايقوڭىردان ۇشىرىلعان «پروتونداردىڭ» قازاق دالاسىنا قۇلاي بەرۋi جانە وعان قازاقستاننىڭ نەمقۇرايلى قاراماۋى («پروتون» ۇشىرۋعا تىيىم سالۋ، وتەماقىنى رەسەي كۇتكەندەگiدەن الدەقايدا ارتىق سۇراۋى، ت.ت).

رەسەي مەن قازاقستان پرەزيدەنتتەرi سوڭعى ۋاقىتتا ەكi رەت كەزدەستi. بiرi تاجiكستاننىڭ باس قالاسى دۋشانبەدە وتكەن تمد، ەۋرازەق جانە ۇجىمدىق قاۋiپسiزدiك سامميتتەرiندە بولسا، ەكiنشiسi رەسەيدiڭ نوۆوسيبيرسك قالاسىنداعى شەكارا ايماقتار جيىنىندا. رەسەي باسىلىمدارىنىڭ جازۋىنا قاراعاندا، قازاق پرەزيدەنتi پۋتيننiڭ الدىندا بۇرىنعىداي جالپىلداپ، جالتاقتىق تانىتپاعان. كەرiسiنشە، ءوز امبيتسياسىن كورسەتە بiلگەن. ال، «رەيتەر» اگەنتتiگi «كازاحستان نە حوچەت ليديرۋيۋششەي رولي روسسي ۆ سنگ» (07.10.2007) اتتى ماقالادا قازاقستان پرەزيدەنتiنiڭ رەسەيدiڭ كوشباسشىلىق ءرولiن جوققا شىعارعاندىعىن جازعان. ماقالا اۆتورىنىڭ بىلاي دەۋiنە قازاقستان پرەزيدەنتiنiڭ «ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرi» وداعىن قۇرۋ تۋرالى مالiمدەمەسi سەبەپ بولعان كورiنەدi. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «مەن 50 ميلليون حالقى بار ايماقتا ساياسي جانە ەكونوميكالىق مۇمكiندiكتەردi پايدالانا وتىرىپ، ورتالىق ازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ قاجەتتiگiن ۇسىندىم» دەگەن سوزدەرiنەن مىسال كەلتiرەدi. سونداي-اق، «دوستاستىقتاعى ماسكەۋدiڭ جەتەكشiلiك رولiنە كوڭiلi تولمايتىندىعىن بiلدiردi» دەي كەلە، «سوڭعى ۋاقىتتا نازارباەۆتىڭ تمد-عا كوڭiلi تولماۋى، ونىڭ ورتالىق ازيادا كوشباسشى بولۋعا ىنتالىلىعىن تانىتادى. بۇل ايماقتا ەكونوميكالىق ورلەۋ جاعىنان قازاقستان الدا» دەپ اتاپ كورسەتكەن. گازەتiمiزدiڭ وتكەن سانىندا جازعانىمىزداي، «كوممەرسانت» گازەتi دە ەكi ەل باسشىلارىنىڭ نوۆوسيبيرسكiدە وتكەن كەزدەسۋiندە سالقىنقاباقتىڭ iزi بايقالعاندىعىن ايتقان.

ياعني، رەسەي يمپەريالىق ساياساتىن قالايدا جۇزەگە اسىرۋعا تالاپتانعانىمەن، ءوز قولى ءوز اۋزىنا جەتكەن تاۋەلسiز مەملەكەتتەر ونى وزiمەن ساناسۋعا ماجبۇرلەۋدە. ەرiكسiز ۋىسىنان شىعىپ كەتۋگە تالپىنۋدا. گرۋزيا مەن ۋكراينانى باتىسشىلدىعى ءۇشiن ۇناتپايتىن پۋتين ەڭ سەنiمدi وداقتاستارىنىڭ دا قاھارىنا ۇشىراۋى بەك مۇمكiن جاعدايدا. بۇعان دەيiن رەسەيمەن بiر وداققا بiرiگۋگە كەلiسكەن بەلارۋستiڭ دە وڭايلىقپەن باس يمەيتiندiگiنiڭ كۋاسi بولدىق. وسى اپتانىڭ باسىندا ماسكەۋدە ءباسپاسوز-ءماسليحاتىن وتكiزگەن بەلارۋسسيا پرەزيدەنتi ۆلاديمير لۋكاشەنكو دا رەسەيدiڭ شوۆينيستiك پيعىلىنا قاتىستى بiراز سىندار ايتىپ تاستادى. بۇنىڭ بارلىعى رەسەيدiڭ كۇنi ءوتiپ بارا جاتقاندىعىنىڭ دالەلi سىندى.

قازiر قازاقستاندىق جانە رەسەيلiك باسىلىم بەتتەرiنەن «ورىس ماسەلەسiنە» قاتىستى تاقىرىپتاردى جيi بايقايمىز. بiراق، سوڭعى ماقالالاردان بۇرىنعىداي بايبالامشىل-شوۆينيستiك پيعىلداعى پiكiرلەردەن گورi، رەسەيدەن تىس جەرلەردەگi ورىستاردىڭ سول ەلدiڭ مادەنيەتi مەن ساياساتىن قابىلداۋعا ۇندەيتiن ويلار ايتىلا باستاعانىنىڭ دا كۋاسi بولدىق. ماسەلەن، قازاقستان ينتەرنەت كەڭiستiگiندە پايدا بولعانىنا كوپ بولا قويماعان «پوزيتسي.kz» ينتەرنەت-باسىلىمى رەسەيلiك ينتەرنەت-باسىلىم «اگەنتستۆو پوليتيچەسكيح نوۆوستەي» پورتالىنىڭ رەداكتورى، ورىس ۇلتشىلى دەپ ايدارلاعان كونستانتين كرىلوۆتى وسى ماسەلەگە بايلانىستى اڭگiمەگە تارتقان. «— ءوزiنiڭ ۇلتتىق بەت-بەينەسiن ساقتاپ قالۋ ءۇشiن قازاقستانداعى ورىستار نە iستەۋi كەرەك؟ قازاقستانداعى ورىستارعا ۇلتتىق ەرەكشەلiگiن ساقتاپ قالۋدىڭ قاجەتi بار ما ءوزi?» دەگەن ساۋالعا ك. كرىلوۆ: «– سەيچاس رۋسسكيم سلەدۋەت وسوزنات سەبيا كاك دياسپورۋ، يمەيۋششۋيۋ سۆوي ينتەرەسى ي نە يمەيۋششۋيۋ نيكاكيح وپور ۆنە سەبيا (يبو سوۆرەمەننايا رف نە ياۆلياەتسيا گوسۋدارستۆوم رۋسسكوگو نارودا ي نە جەلاەت يم بىت). سلەدۋەت تاكجە وسوزنات، چتو رۋسسكايا ناتسيونالنايا يدەنتيچنوست – نە تولكو برەميا، نو ي كاپيتال» دەپ جاۋاپ قاتقان. دەمەك، ورىس ۇلتشىلىنىڭ ءوزi شەتەلدەگi ورىستار وزدەرiن جەرگiلiكتi ۇلتپەن قاتار قويىپ، «اعا ۇلتتىڭ» ءرولiن وينايتىن كەزەڭنiڭ كەتكەندiگiن ءتۇيسiنiپ وتىر. قازاقستانداعى ورىستار «دياسپورا» وكiلi ەكەندiگiن مويىنداۋى قاجەتتiگiن باسا كورسەتكەن.

«Russians.Kz» سايتىنداعى ريفات اسادۋلليننiڭ «كونەتس رۋسسكوي كولونيزاتسي كازاحستانا» اتتى ماقالاسىنداعى ويلار شىنىمەن ويلانۋعا جەتەلەيدi. «قازاقستانداعى ورىس قاۋىمداستىعى جەتەكشiلەرi وزدەرiنە سەنiمدiلiگi سونشالىق، «مىقتى مامان-كادرمىز» دەپ كەۋدە سوعادى. الايدا، ونداي ستاتيستيكانى مەن ەش جەردەن كەزدەستiرە المادىم، دەمەك بۇل ادامدار عىلىمي، شىعارماشىلىق، وندiرiستiك، اگرارلىق، ت.ب. «ەليتا» دەگەن اتاقتى وزدەرi-وزدەرiنە تاققان. ەكiنشiدەن، شىنىمەن تاپتىرمايتىن مىقتى ماماندار بولعان بولسا (الەۋمەتتانۋدا ونداي ادامداردى «اۆانگاردتار» دەپ اتايدى)، ولار پۋتين شاقىرماي-اق، كەڭەس وداعى قۇلاپ جاتقان تۇستا قازاقستاندى عانا ەمەس، بۇكiل كەڭەستەر وداعىن تارك ەتiپ، باتىسقا كەتiپ تە قالعان. ۇشiنشiدەن، قازاقستاندىق ورىستاردىڭ بiرازى قازاقستاندى تاستاپ كەتiپ تە قالدى. الايدا، رەسەيدە ولار باسەكەلەستiككە شىدامدى مامان رەتiندە وزدەرiن كورسەتە الماي، قايتىپ كەلiپ، ماسقارا بولعان جوق پا؟» دەي وتىرىپ، اۆتور قازاقستانداعى ورىستاردىڭ قوقان-لوقىسىن نەمەن تۇسiندiرۋگە بولاتىندىعىن بiلمەي، ناليدى.

سونداي-اق، رەسەي پرەزيدەنتi ۆ. پۋتيننiڭ الىس-جاقىن شەتەلدەردە جۇرگەن قانداستارىن وتانىنا شاقىرۋىن رەسەي يمپەرياسىنىڭ تۋىنىڭ جىعىلۋىمەن تۇسiندiرەدi. «رەسەيدەگi ورىستار وزدەرiنiڭ ساياسي مۇشكiل حالدەرiن ايتىپ شاعىنا باستاسا، ولارعا «رەسەيگە ورالىڭدار» دەيدi، ولار: «قازاقستانداعى ورىستاردىڭ ءومiرiن جاقسارتۋعا كۇش سالىڭدار» دەيدi. «بiز تاۋەلسiز ەلدiڭ iشكi iسiنە قول سۇعا المايمىز، رەسەيگە قايتىڭدار» دەسە، «قازاقستاندا ورىستاردى ۇستاۋ كەرەك. ول ءۇشiن مۇنداعى قانداستارعا كومەك قولىن سوزعاندارىڭىز ابزال، قازاقستان ۇكiمەتi بiزگە قولداۋ كورسەتۋi كەرەك» دەسەدi. رەسەي: «بiز قازاقستان ۇكiمەتiنiڭ iسiنە ارالاسا المايمىز، رەسەيگە كەلiڭدەر» دەيدi. ال، قازاقستانداعى ورىس، كازاك-سلاۆيان ۇيىمدارىنىڭ جەتەكشiلەرi: «بiز قازاقستاندا iس-قاعازدارىن قازاق تiلiندە جۇرگiزۋدi توقتاتۋدى تالاپ ەتەمiز» دەيدi. ءسويتiپ، وسى بiر شىرعالاڭنان شىعا المايدى» دەپ جازعان. اۆتور بۇل ارقىلى رەسەي وتارشىلدىعىنىڭ كۇنi ءوتiپ بارا جاتقاندىعىن جەتكiزگەن. سول ءۇشiن دە شەتتەگi ورىستاردىڭ ماسەلەسiن ءومiر ءسۇرiپ وتىرعان ەلiندە ەمەس، ءوز وتانىندا شەشۋدi كوزدەيدi.

رەسەي بۇرىنعىداي ومىراۋلامايدى. كەلiسسوز ۇستەلiندە وزگە كورشiلەرiمەن يىق تەڭەستiرە سويلەسۋگە پەيiل. بۇل بiرiنشiدەن — وركەنيەتتi قوعامنىڭ تالابى بولسا، ەكiنشiدەن – يمپەريالىق كۇشتەردiڭ الىسقا بارمايتىندىعىنىڭ دالەلi. رەسەي ەندi ءادiس تاپتى. كورشiلەرiمەن قويان-قولتىق سويلەسە ءجۇرiپ، ءوز دەگەنiنە باعىندىرۋعا كiرiستi. وعان جاقىندا عانا دۋشانبەدە وتكەن ۇجىمدىق قاۋiپسiزدiك جونiندەگi ۇيىمنىڭ سامميتiندە قابىلدانعان اسا ماڭىزدى قۇجات دالەل. ءدال وسى ۇيىمنىڭ اياسىندا ۇجىمدىق بiتiمگەرشiلiك كۇشiن قۇرۋ تۋرالى ماسكەۋدiڭ 2003 جىلدان بەرi قويىپ كەلە جاتقان تالابى ەندi عانا جۇزەگە اسپاق. دەمەك، ۇجىمدىق قاۋiپسiزدiك جونiندەگi ۇيىم پوستكەڭەستiك كەڭiستiكتە iرi اسكەري-ساياسي قۇرىلىمعا اينالاتىن بولادى. تمد ەلدەرiنiڭ اسكەري بازاسى الەمنiڭ قاي مەملەكەتiندە بولسىن بiتiمگەرشiلiك شارالارىن اتقارماق. اسiرەسە، بۇعان رەسەي قاتتى مۇددەلiلiك تانىتقان. ويكەنi، الەمگە قوجا بولۋ ماقساتىمەن اقش پەن ەۋروپاعا ازۋىن كورسەتۋگە تالاپتانعانىمەن، رەسەي بۇرىنعىداي ىقپالدىلىق تانىتا الماي كەلەدi. سول سەبەپتi دە، يراك ماسەلەسiندە دە، يران ماسەلەسiندە دە رەسەيدiڭ ءۇنi قۇمىعىپ ەستiلدi. ەندi 15 رەسپۋبليكادان جاساقتالعان بiتiمگەرشiلiك وتريادتارى رەسەيدiڭ قالاۋىمەن كەز-كەلگەن مەملەكەتكە بiتiمگەر رەتiندە اتتانا الادى. ءارi وعان بۇۇ-نىڭ رۇقساتىنىڭ قاجەتi جوق. مiنە، پۋتين اساۋ اتتاردىڭ جالىنان سيپاي، ىعىنا جىعىلا وتىرىپ، ءوز دەگەنiن iستەتۋدiڭ جاڭا ءادiسiن تاپتى.

ەسەنگۇل كاپقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button