ەل تاريحىندا ەلەۋسIز نارسە بولمايدى

«اقتوعاي اۋدانى بۇكiل قازاقستان قاراپ وتىرعان قاراعاندىنىڭ تۇبiندە وتىرىپ، مايشامنان 1960 جىلدىڭ اياعىندا ەلەكتر جارىعىن كوردi، وسىعان iزدەۋ بولمادى، جاناشىرلىق تانىتپادى، مۇنى نەگە ۇمىتامىز. قاراڭعىدان الىپ شىققان تاعى دا ءوز جەرلەسiمiز. شاياحمەتوۆ راقىمجان اقمولا وبلىسىندا وبليسپولكوم پرەدسەداتەلi بولىپ جۇرگەندە، اقمولانىڭ ەسەبiنەن اۋدان ورتالىعىندا ەلەكتر جەلiسiن تارتتىرعان.

سول ءۇشiن كرۋچينا بيۋرودا سوگiس بەرگەن، مiنە، ەلiمiزدiڭ ازاماتى وسىلار، نەگە ماقتانباسقا، نەگە جازباسقا؟ جىلاپ-سىقتاپ جۇرت 1970 جىلدارى سوۆحوز ورتالىقتارىنا ەلەكتر جارىعى جەتتi»، – دەپ «توقىراۋىن توقىراماسىن» اتتى كiتابىندا اششى شىندىقتى جازعان رىمبەك ءجۇنiس ۇلىنىڭ اتالمىش كiتابى كەڭەس وداعى كەزiندە پارتكوم حاتشىسى، سوۆحوز ديرەكتورى، اۋدان باسشىلارىنىڭ بiرi بولعان ازاماتتىڭ ۇزاق جىلدار بويى قيىن مiندەتتi اتقارۋدا باستان كەشكەندەرiن، ەل كiسiلەرiن سۋرەتتەۋi، سول كەزەڭنiڭ اششى-تۇششى شىندىقتارىن ءدال جازۋىمەن قۇندى.

ارامىزدا ءالi كۇنگە «كەڭەس وكiمەتi تۇسىندا ءبارi عاجاپ-تۇعىن» دەيتiندەر بار بولسا، ءادiلiن ايتايىق، ولار قاتەلەسەدi. امiرشiلدiك-اكiمشiلدiك جۇيە تۇسىندا ەلدiڭ قالىپتى، مامىراجاي كۇن كەشكەن ۋاقىتى وتە سيرەك. ءار جىل كۇردەلi، جاپپاي جانتالاس. ناۋقانشىلدىق. 1968-69 جىلعى قازاقستاندا مال جاپپاي قىرىلعان جۇتتى ايتپاعان كۇندە، 1972 جىلدان سەكسەنiنشi جىلداردىڭ باسىنا دەيiن رەسپۋبليكادا اسا قاتتى قۋاڭشىلىق بولعانىن بiرەۋ بiلiپ، بiرەۋ بiلمەس. ونىڭ ۇستiنە ورتالىقتىڭ – ماسكەۋدiڭ شومiشتەن قىسۋى، ەلiمiزدiڭ دامۋىنا، اسiرەسە مالدى اۋدانداردىڭ جاعدايىنا ەش كوڭiل اۋدارماۋى قازاقتاردى قاتتى كۇيزەلتكەنiن ۇمىتۋعا بولا ما! رىمبەك ءجۇنiس ۇلى جازعانداي، ءداپ قاراعاندىنىڭ iرگەسiندەگi اقتوعاي اۋدانىندا كۇنi كەشەگە دەيiن ەلەكتر جارىعى بولماسا، باسقا الىس اۋدانداردىڭ كۇنi مۇلدەم قاراڭ بولعانى شىعار؟! اقمولانىڭ ەسەبiنەن اقتوعايعا ەلەكتر جەلiسiن تارتقىزعان شاياحمەتوۆ راقىمجاننىڭ امالسىز ارەكەتi زاڭ تۇرعىسىنان دا، ادامدىق تۇرعىسىنان دا اۋىر قىلمىس. ويتكەنi، اقمولا وبلىسىندا دا وڭداعان مىڭ ادامدار جارىقسىز قالا بەردi عوي. بiراق، تۋعان جەرiنiڭ شىن جاناشىرى، ەلiن سۇيەتiن ازاماتتى ايىپتاۋعا بولا ما؟ ول دا بۇل ارەكەتكە باسقا امالى قالماعان سوڭ بارىپ وتىرعانى ءسوزسiز.

ءوزiن-ءوزi سىيلاماعان جان ءوزiن وزگەگە سىيلاتا المايتىنى باسى اشىق شىندىق. ءوز كiتابىندا: «بiز ءوزiمiزدi ءوزiمiز سىيلاتا الاتىن حالىقتىق جانە ۇلتتىق دەڭگەيدە مiنەز قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. مiنەزسiز ادام دا، ۇلت تا بولمايدى»، – دەگەن ۇلاعاتتى ويدى ءومiر بويى كرەدو ەتiپ ۇستانعان رىمبەك ءجۇنiس ۇلى ءوزi باسشىلىق ەتكەن بiر اۋدان – اقتوعايداعى جاعدايدى جازۋ ارقىلى قازاق حالقىنىڭ باسىنان وتكەن اۋىر تاريحىن، iزدەنiستەرiن، بولاشاققا ۇمتىلۋىن ۇتقىر دەتالدارمەن اشىپ كورسەتە بiلگەن. تiپتi كەڭەس وكiمەتi تۇسىندا توقسانعا كەلگەن جوبالايدى بايدىڭ تۇقىمى رەتiندە ون جىلعا سوتتاعاندا، جوبالاي قاريانىڭ ەش قورقىپ-ۇرiكپەستەن: «مىنا سوت نەتكەن اقىلدى، مەنiڭ جۇزگە كەلەتiنiمدi قايدان بiلiپ وتىر، باۋىرلارىم-اۋ»، – دەۋiنiڭ وزiندە قانداي اسقاقتىق، اششى مىسقىل جاتىر.

ەل باسقارۋ وڭاي ەمەس. ەلگە باسشى بولعان ادامنىڭ ءار باسقان قادامىن اڭدىپ، سۇرiنگەن ساتiندە تابالاپ قالۋعا ۇمتىلاتىندار از بولمايدى. وسىندايدا ادامنىڭ وتباسى، جان سەرiگi – سۇيگەن جارى قولتىعىنان دەمەيتiنi ءسوزسiز. رىمبەك ءجۇنiس ۇلىنىڭ جان دۇنيەسiن تۇسiنە بiلەتiن، ءار كەز اناعا ءتان سارابدال سابىرلىلىق، مەيiرباندىق تانىتا بiلگەن ءبازيلا اپايدىڭ دا ءجونi بولەك. تiپتi، بەلگiلi اقىن، اتپال ازامات كاكiمبەك سالىقوۆ اعانىڭ:

«سۇيەدi ەكەۋiڭدi جاس تا، كارi،

ءتۇزۋ عوي باقىت قۇسى قاس-قاباعى.

جاستىق شاق قوش ايتسا دا،

قينالماڭدار،

جاس كەزi ەگدەلiكتiڭ باستالادى»، – دەپ شىن جۇرەكتەن جىر شۋماعىن ارناۋى دا تالاي سىردى اڭعارتارى ايان.

اقتوعاي – ءانشi، سەرiلەر، قازاق كۇرەسiنiڭ تالاي مىقتى پالۋاندارى كوپ شىققان ەرەكشە اۋدان. وقۋعا، ونەرگە دەگەن قۇشتارلىق باستى ماقساتتارىنا اينالعان، قازاقتىڭ سالت-ساناسىن بويىنا سiڭiرiپ وسكەن ەل. اۆتوردىڭ: «ەگەر رەسپۋبليكادا 100 پايىز قازاقتار تۇراتىن ەلدi مەكەندەردi نەمەسە اۋداندى iزدەسەڭiز، تەك ول – اقتوعاي اۋدانى. بۇل تۋرالى ماقتانۋعا دا رەنجۋگە دە بولادى»، – دەيتiنi سوندىقتان. 77 جىل جەكە اۋدان بولىپ تۇرعان اتاقتى اقتوعايدى كەزiندە وسى ەلدە تۋىپ-وسكەن بiردە-بiر ازامات باسقارماعانى – كەڭەس وداعىندا جۇرگiزiلگەن سولاقاي ساياساتتىڭ ناعىز كورiنiسi.

تiپتi، وسى اۋداننىڭ مەرەيتويىندا اۋداندى ءار كەزدە باسقارعان ءتۇرلi باسشىلاردىڭ جينالىپ، «مەن وسى ەلگە مونشا پايدالانۋدى ۇيرەتتiم نەمەسە دارەتحانا سالدىردىم»، – دەپ كۇپiنە ماقتانۋىنىڭ وزiنەن-اق سول بiر كەزەڭدەگi دارمەنسiزدiك، ەلگە جانى اشىماستىقتى كورۋگە بولادى. ۇساق-تۇيەكتiڭ ءوزiن دە ءوسۋ دەپ قابىلداعان قاۋقارسىز زامان-اي.

ءيا، ەل تاريحىن ەرلەر جاسايدى. ەلiم، جۇرتىم دەپ جار قۇلاعى جاستىق كورمەيتiن تەرەڭ ويلى، iزدەنiمپاز، iسكەر جاندار بولماسا، تالاي اۋداندار سول باياعى مەشەۋ قالپىندا قالا بەرەر مە ەدi?!

قالا مەن دالا ءومiرiن كورگەن ۇلتجاندى ازامات رىمبەك ءجۇنiس ۇلىنىڭ «توقىراۋىن توقىراماسىن» كiتابى – تەك اقتوعاي ەلiنە ارنالعان دەپ قاراۋعا بولمايتىن تۋىندى. قازاق مەملەكەتiنiڭ iرگەلi ەل بولۋىن، بiرلiگiن، كەلەشەك ويلى، iزدەنگiش جاستاردا ەكەنiن، تۋعان جەرگە سۇيiسپەنشiلiك ادام بويىنداعى ەڭ اسىل قاسيەتتەر ەكەنiن اشىپ كورسەتكەن ەڭبەك. ومiردەگi كەمشiلiكتەردi كورە بiلۋi، ونى سارالاۋى، ءتۇيiن ءتۇيۋi ەل باسقارعان ازاماتتىڭ جان تازالىعىن، بيiك ادامگەرشiلiگi، ادiلدiگiن ايقىن كورسەتەدi.

ج.باققوندى ۇلى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button