اكادەميك نادير ناديروۆ: مۇناي بار جەردە ساياسات بار

وسى اپتانىڭ باسىندا ەلiمiزگە يتاليانىڭ پرەمەر مينيسترi رومانو پرودي كەلدi. بۇنىڭ ءوزi قاشاعان توڭiرەگiندەگi داۋدىڭ حالىقارالىق سيپات العانىنان حابار بەرسە كەرەك. ادەيiلەپ ات باسىن بۇرعان يتاليا پرەمەرiنiڭ كوزدەگەنi نەگiزiنەن – قاشاعانداعى داۋدى بiرجاقتى ەتۋ. دەمەك، ەتەك-جەڭiن جيناپ، مiنەز كورسەتiپ، تiسiن باتىراتىن بولسا، وزگە تۇگiلi ازۋىن ايعا بiلەگەن ەۋروپالىق مەملەكەتتەر دە كولكەكتەپ الدىڭا كەلiپ، باس يەدi ەكەن.

بۇل جولعى قاشاعان كەن ورنىن يگەرۋگە قاتىستى ونىڭ باستى وپەراتورى يتالياندىق ENI كومپانياسىنا قارسى قولدانىلعان قاتاڭ شارانى يتاليا ۇكiمەتi بەيجاي قابىلداي المادى. ءسويتiپ، ماسەلەنiڭ قولايلى شەشiلۋiن قالاپ، يتاليانىڭ باستى ادامى ەلiمiزگە اتباسىن بۇردى. 8-10 قازان ارالىعىندا الماتىدا قازاقستان مەن يتاليا كاسiپكەرلەرiنiڭ بيزنەس فورۋمىن وتكiزدi. بۇنىڭ بارلىعى كەيبiرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي، جاقىندا عانا پارلامەنت قابىلداعان «جەر قويناۋى جانە ونداعى بايلىقتار تۋرالى» زاڭ ەلiمiزدەگi ينۆەستيتسيالىق كليماتقا كەرi اسەر ەتەدi دەگەن بولجامدى جوققا شىعاردى. كارi قۇرلىقتىڭ كارi مەملەكەتi جاس مەملەكەتتiڭ الدىندا تiزە بۇكتi. بۇل – ءوزiڭدi ءوزiڭ سىيلاي بiلسەڭ، جات جانىنان تۇڭiلەتiندiگiنiڭ دالەلi. قاشاعان توڭiرەگiندەگi داۋ-داماي جانە مۇناي ساياساتى جونiندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ينجەنەرلiك اكادەميانىڭ I ۆيتسە-پرەزيدەنتi، اكادەميك نادير ناديروۆپەن اڭگiمە وتكiزگەن ەدiك. نازارلارىڭىزعا سول سۇحباتتى ۇسىنىپ وتىرمىز.

— نادير كارiم ۇلى، قازiر قازاقستانعا يتاليانىڭ پرەمەر-مينيسترi باستاعان دەلەگاتسيا كەلiپ جاتىر. بۇنىڭ ءوزi قاشاعان ماسەلەسiنiڭ قانشالىقتى ماڭىزدىلىعىن تانىتاتىن سياقتى. جالپى، كوپشiلiككە تۇسiنiكتi بولۋ ءۇشiن قاشاعان كەن ورنىن يگەرۋ جۇمىسىنىڭ ۋاقىتشا توقتاپ تۇرۋ سەبەبiن ايتىپ وتسەڭiز…

— بiرiنشiدەن، قاشاعان كەن ورنى وتە قيىن جاعدايدا ورنالاسقان. تەڭiزدiڭ سولتۇستiك بولiگi. قىستا كۇشتi داۋىل سوقسا، جازى اسا ىستىق. قاشاعان جوباسىن بەكiتكەن كەزدە، جوبا قۇنىن 57 ميلليارد دوللارعا باعالاعان ەدi. ءارi 2006 جىلى مۇناي بەرە باستايتىن بولعان. 2006 جىل بولدى. مۇناي جوق. 2006-دان 2007 جىلعا سوزدى. مۇناي تاعى جوق. ەندi ولار قاشاعاندى يگەرۋ مەرزiمiن تاعى ەكi جىلعا سوزۋدى سۇرايدى. بiزدiڭ مەملەكەتتiڭ كەلiسپەي وتىرعانى وسى. ەكiنشiدەن، جوبا قۇنىن 57 ميلليارد دوللاردان 136 ميلليارد دوللارعا كوتەرiپ جiبەردi. 2،5 ەسە ارتتىرىپ وتىر. الەمدiك تاجiريبەدە مۇنداي بولعان ەمەس. جوبا بەكiتiلگەننەن كەيiن، جۇمىس iستەۋi تيiس. ويتكەنi جوبا جاسالىپ جاتقان كەزدە وندا بارلىعى ەسەپتەلiنەدi. بۇنىڭ بارلىعى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق مۇددەسi مەن ۇلتتىق قاۋiپسiزدiگiنە قايشى. 2006 جىلدان باستاپ، بiزدiڭ بيۋدجەتتە قاشاعاننان تۇسەتiن قارجى ەسەپتەلiنiپ قويعان. بۇگiن ول قارجى جوق. سونداي-اق، بۇل جوبادا ەكولوگيا ماسەلەسi ەسكەرiلمەپتi. سونىڭ iشiندە كۇكiرت ماسەلەسi. ونى قايدا جiبەرەمiز. بiز تەڭiز كەن ورنىن يگەرۋ بارىسىندا بۇنداي پروبلەمانى باستان وتكiزگەنبiز. قازiر تەڭiزدە 9 ميلليون كۇكiرت قالدىعى بار كورiنەدi. ونى قالاي دا بiرجاقتى ەتۋ قاجەت قوي. ولار كەلiسiم-شارتتا بۇل ماسەلە قاراستىرىلماعان دەيدi. دەمەك ولار سوتقا بەرۋگە قۇقىلى. سونداي-اق، توتەنشە جاعداي دا ەسكەرiلمەگەن. ەگەر، جارىلىس بولا قالسا، سۋعا جانە اۋاعا جايىلادى. بۇل دا بiزدiڭ باسىمىزدان وتكەن جاعداي. وسىدان 15 جىل بۇرىن تەڭiز كەن ورنىندا بولعان جارىلىس ەستەرiڭiزدە بولار. تەڭiز كەنiنiڭ تەرەڭدiگi 5،5 شاقىرىم، قىسىمى 81 شارشى مەتر سكۆاجينا اتىلىپ كەتكەندە، وزiنەن-ءوزi جانىپ كەتكەن مۇناي 200 مەتر بيiكتiككە شاپشىدى. بiز جان-جاعىن جالماعان ءورتتi بiر جىلداي ءجۇرiپ ارەڭ تىيدىق. بۇگiن قاشاعاندا دا سونداي جاعداي بولا قالسا نە iستەيدi? بۇل دا جوبادا كورiنiس تاپپاعان. وسى ماسەلەلەردiڭ ەسكەرiلمەۋiنەن قاشاعانداعى كەن ورنىن يگەرۋ جۇمىسى بيىلعى جىلدىڭ 22 قازانىنا دەيiن توقتاتىلدى.

وسى اپتانىڭ باسىندا يتاليا پرەمەر-مينيسترi رومانو پرودي كەلدi. ولاردىڭ قانداي كەلiسiمگە كەلەتiنiن بiلمەيمiن، بiراق نازارباەۆ ءوز ەلiنiڭ مۇددەسiنە قايشى كەلمەيدi، رومانو پرودي دا سولاي. دەگەنمەن، ايتەۋiر بiر كەلiسiمگە كەلەتiنiنە سەنiمدiمiن. ماسەلەن، كۇكiرت ماسەلەسiن شەشۋ ءۇشiن بiرلەسە قيمىلداۋعا بولادى. قازاقستاندا 140-تان استام كەن ورنى وسى كيردi يلەيدi. كير بۇنى كەيبiرەۋلەر قازاقتىڭ «كiر» دەگەن سوزiنەن شىعۋى مۇمكiن دەيتiندەر بار. ول جەردiڭ بەتiنە شىعاتىن توپىراق، كiر، بيتۋم، مۇناي ارالاسقان قوسپا. بۇنى ەشكiم پايدالانىپ جاتقان جوق. وسى قالدىقتان جول جاسايتىن تاماشا بيتۋم جاساپ شىعارۋعا بولادى ەكەن. ونىڭ پاتەنتi بiزدە بار. تەك سونى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك.

— نادير اعا، وقىرمانعا تۇسiنiكتi بولۋ ءۇشiن ايتا كەتiڭiزشi، جوبا قۇنىنىڭ 57 ميلليارد دوللاردان 136 ميلليارد دوللارعا ءوسۋi كiم ءۇشiن تيiمدi?

— يتالياندىقتار، «قاشاعاننىڭ كليماتىن ەسكەرمەدiك، باسقا دا تولىپ جاتقان ماسەلەلەردi ەسكەرە المادىق» دەيدi. بiزدiڭ ۇكiمەت: «جارايدى، 1-2 ميلليارد دوللارعا قاتەلەسۋگە بولادى. ال، 100 ميلليارد دوللاردان قاتەلەسۋ مۇمكiن ەمەس قوي» دەگەندi العا تارتادى.

جوبا قۇنىنىڭ بۇلاي ءوسۋi، ارينە، ەڭ الدىمەن شەتەلدiك ينۆەستورعا تيiمدi. شارت بويىنشا مۇناي وندiرiلە باستاعان كەزدە العاشقى تابىستان اتالعان جوباعا جۇمساعان اقشانى الىپ قالادى. سودان كەيiن عانا زاڭ بويىنشا، تۇسكەن تابىستى ءبولiسۋ باستالادى.

— ال، يتاليا پرەمەر-مينيسترiنiڭ ءوزi كەلۋi ماسەلەنiڭ قۇندىلىعىن تانىتادى عوي؟

— يتالياندىقتار بۇعان اسا ۇلكەن ماڭىز بەرiپ وتىر. ولار ءۇشiن ەڭ باستىسى – اقشا، سوسىن حالىقارالىق بەدەل. نەمەسە، كەرiسiنشە الدىمەن – بەدەل، سودان كەيiن – اقشا. ەگەر، كومپانيا حالىقارالىق بەدەلiنەن جۇرداي بولسا، ولاردان ءبارi قاشادى. ءسويتiپ، ەشكiمگە قاجەتسiز، جەتiمنiڭ كۇيiن كەشەدi. وندايعا جەتكiزبەۋ ءۇشiن ولار قاندايدا بiر شارا قولدانۋعا تىرىسىپ باعۋدا. ەNI كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى كەلiپ بiزدiڭ پرەمەر ماسiموۆپەن جولىقتى. ءماسiموۆ بiزدiڭ تالاپتارىمىزدى ايتىپ، جاڭا زاڭ بويىنشا جۇمىس جاساۋدى مiندەتتەيتiنiن جەتكiزدi. سونداي-اق، كۇكiرتتi قايدا جiبەرەتiنiمiز، قورشاعان ورتاعا زيان كەلتiرمەۋ ماسەلەسi ايتىلدى. «ەگەر، جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى سوزا بەرسەڭدەر، بiز بيۋدجەتكە قاشاعاننان تۇسەدi دەپ جوسپارلاعان سومانى تالاپ ەتەمiز. ياعني، بiزدiڭ بيۋدجەتكە جىل سايىن 50 ميلليون دوللار تولەۋدi ماجبۇرلەيمiز» دەيدi. بۇعان يتالياندىقتار ازiرگە كەلiسپەي وتىر. بiراق، مەنiڭشە، كەلiسۋگە تيiس. كەلiسپەي قايدا بارسىن.

— قاشاعان مۇناي قورى جاعىنان تەك ەلiمiزدە عانا ەمەس، الەمدە ەڭ iرi كەن ورىندارىنىڭ بiرi بولىپ تابىلادى. وعان ءوز ەلiمiزدەگi مۇناي كومپانيالارىنىڭ قاتىسۋ دەڭگەيi قالاي؟

— قاشاعاندا قازiر بەس كومپانيا قاتىسىپ وتىر. «ادجيپ»، «كاتال»، «ستارتويل»، «لۋكويل»، وپەراتور ەNI.

قازiرگi كومپانيالاردىڭ بارلىعى اس-سۋىنا دەيiن ەۋروپادان الىپ كەلەدi. بiزدiڭ مۇنايشىلار: «سول جوبانى بiزگە بەرiڭiزشi، 20 ميللياردقا-اق جاساپ بەرەيiك»، دەيدi. ويتكەنi، بiزدiكiلەر ەۋروپادان تاماق اكەلمەيدi. قازiر بiزدiڭ «قازمۇنايگازدىڭ» قاشاعانداعى ۇلەسi – 8،33% عانا. پرەمەر-مينيستر بiزدiڭ جوباعا قاتىسۋىمىزدى مولايتۋدى كوزدەيتiنiن ايتتى. وسىدان بiر-ەكi جىل بۇرىن بۇل ۇلەس تە جوق بولاتىن. ەندiگi كوزدەگەنiمiز – قازاقستاننىڭ ۇلەسiن 40 پايىزعا جەتكiزۋ.

قاشاعان مۇناي كەن ورنى جۇزەگە اسىرىلىپ، مۇناي وندiرiلە باستاعاننان كەيiن، بiزگە ولاردان تۇسەتiنi – سالىق جانە بiزدiڭ جەرگiلiكتi جۇمىسشىلار iستەيتiن بولسا، سولاردىڭ ايلىق جالاقىسى عانا. سونداي-اق، جوبادا الەۋمەتتiك مiندەتتەر جۇكتەلگەن. مەكتەپ سالىپ بەرۋ، اۋرۋحانا تۇرعىزۋ دەگەن سياقتى. باسقا تابىستىڭ ءبارi شەتەلدiك ينۆەستوردىڭ قالتاسىنا قۇيىلادى.

پارلامەنت «جەر قويناۋى جانە ونداعى بايلىقتار تۋرالى» زاڭدى قايتا قارادى عوي. ول زاڭعا بiرنەشە وزگەرiس ەنگiزدi. بiرiنشiسi، ەڭ باستىسى، ەگەر شەتەلدiك ينۆەستورلاردىڭ جۇمىسى قازاقستانعا، قازاق حالقىنىڭ قاۋiپسiزدiگiنە، قورشاعان ورتاعا نۇقسان كەلتiرەتiن بولسا، ونى مەرزiمiنەن بۇرىن بiرجاقتى تۇردە توقتاتا الامىز. بۇرىنعى زاڭدا مۇنداي تالاپ قويىلماعان ەدi. شارت 40 جىلعا جاسالدى ما، ونى وزگەرتۋگە ەشكiمنiڭ قۇقى جوق بولاتىن. ايتالىق، «تەڭiز-شەۆرويل» 40 جىلعا شارت جاساستى، وسى ۋاقىت ارالىعىندا ول نە iستەسە دە ءوزi بiلەدi. بiز ونىمەن اراداعى كەلiسiم-شارتتى بۇزا المايمىز. تاريح ولاي ەتۋگە بولمايتىندىعىن كورسەتتi.

— كوپتەگەن شەتەلدiك باسىلىمدار، سونىڭ iشiندە رەسەيلiك باسىلىمدار دا بار. قازاقستان ۇكiمەتi اتالمىش زاڭدى قابىلداۋ ارقىلى شەتەلدiك ينۆەستورلارعا ەسiگiن جاپتى. بۇدان بىلاي شەتەل ينۆەستورلارى مۇددەلiلiك تانىتپايتىن بولادى دەگەن اقپاراتتى جارىسا جازىپ جاتىر. بۇعان نە دەيسiز؟

— ءيا، مۇنداي اقپاراتتاردى ەستiپ جاتىرمىز. الايدا، بۇل دۇرىس كوزقاراس ەمەس. ينۆەستور قازاقستاننان نەگە ات باسىن تارتسىن. وسىدان بiر-ەكi كۇن بۇرىن «قازمۇنايگاز» وسىعان بايلانىستى بiر جيىن وتكiزدi. وعان زاڭ جوباسىن جاساۋعا قاتىسقان پارلامەنت ءماجiلiسiنiڭ دەپۋتاتى ۆالەري كوتوۆيچ تە، مەن دە قاتىستىم. ۆالەري كوتوۆيچ بايانداما جاساپ، ول زاڭنىڭ ارتىقشىلىقتارىن سانامالاپ ايتىپ، دالەلدەپ شىقتى. ودان كەيiن مەن ءسوز الدىم. وتىرعانداردىڭ iشiنەن بiرەۋ «شەتەل كومپانيالارى بiزدiڭ بۇل قادامىمىزدى سوتقا بەرسە قايتەمiز، بiزدiڭ سوت قاراماسا، حالىقارالىق سوتقا شاعىمدانسا شە؟» دەگەن ساۋال بەردi. مەن ايتتىم: «نە دەپ بەرەدi? ەگەر، زاڭ قابىلدانسا، ينۆەستور ونداعى تالاپتى ورىنداپ تۇرسا، كiمدi كiم سوتقا بەرەدi? ەگەر، زاڭ تالاپتارىن بۇزىپ جاتسا، بiز الدىن الا حات جiبەرەمiز. ونى كiم بۇرىس دەي الادى؟» دەدiم. زاڭ بويىنشا، ەگەر شەتەلدiك كومپانيا ۇلت قاۋiپسiزدiگiنە نۇقسان كەلتiرiپ جاتسا نەمەسە ەكولوگياعا زيان شەكتiرسە، الدىن الا حات جiبەرiلەدi. ولار بۇل حاتقا 4 ايدىڭ iشiندە جاۋاپ بەرەدi. ەگەر، بەرiلگەن مەرزiمدە ولار بiزدiڭ تالابىمىزعا قۇلاق اسپاسا، سول كومپانيانىڭ جۇمىسىن توقتاتۋعا بiز قۇقىلىمىز. سودان كەيiن الگi كومپانيا التى ايدىڭ iشiندە بiزدiڭ تالاپتارىمىزدى ورىنداۋعا قۇلشىنىس بiلدiرە مە، جوق كەلiسپەي مە، سونى شەشۋi كەرەك. ارينە، ەشكiم كەتپەيدi. بiزدiڭ تالاپتارىمىزعا قۇلاق اسۋعا ءماجبۇر بولادى. ولار ەڭ الدىمەن اقشا ءۇشiن كەلدi، ودان ەشۋاقىتتا باس تارتپايدى. ەكiنشiدەن، بiراز شىعىن شىعاردى. ونى قايتارىپ الۋدى كوزدەيدi. ۇشiنشiدەن، كەتiپ قالسا دا، دايىن جوبانى ارى قاراي جالعاستىرۋعا باسقالار ق ۇلىقتىلىق تانىتاتىن بولادى.

— كەيبiر اڭگiمەلەرگە قاراعاندا، بۇل جەردە رەسەيدiڭ دە مۇددەسi كوزدەلگەن دەيدi عوي. «لۋكويل» دا ءوزiنiڭ ۇلەستiك سالماعىن ءوسiرۋدi كوزدەپ وتىرعان سەكiلدi. بiزدiڭ ەلiمiز دە سوعان جۇمىس جاساپ وتىر دەلiنەدi.

— ول دا بار. رەسەي دە «لۋكويلدىڭ» ۇلەستiك سالماعىن ۇلكەيتۋگە تىرىسىپ جاتىر. سونداي-اق، قىتايدىڭ دا مۇددەسi بار. مۇناي قايدا بولسا، سوندا ساياسات بولادى عوي. امەريكا مەن باتىس قاشاعانداعى ءوز ۇلەسiن كوبەيتۋگە تىرىسادى ءارi رەسەي مەن قىتايدى ىعىستىرۋدى كوزدەيدi. بiزدiڭ ەلباسىمىزدىڭ ساياساتى – قاي ەلدە مۇنايدىڭ باعاسى جوعارى، سول ەلگە مۇناي ساتۋ، قاي ەلدە الەۋمەتتiك جاعىنان بiزگە پايدالى بولادى، سول ەلگە جiبەرۋ. سوندىقتان دا، قازiر مۇنايدىڭ ءتۇرلi-ءتۇرلi باعىتتارى بار. ارينە، بiرiنشi كورشiلەرiمiزدiڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋىمىز كەرەك. كورشiلەرiمiزدiڭ بiرi باياعىدان بiرگە كەلە جاتقان رەسەي. بiزدiڭ شەكارامىز الەمدە ەڭ ۇلكەن شەكارا بولىپ تابىلادى. كورشiمەن تاتۋ بولۋ قازاقتىڭ باستى ماقساتى. قىتاي دا سولاي. ەلiمiزدiڭ بۇل ساياساتىن وزگەلەر ۇناتپايدى.

— بiز بۇعان دەيiن قازاقستان ۇكiمەتiن شەتەلدiك ينۆەستورلاردى بەتiمەن جiبەردi، قاتاڭ تالاپ قويا الماي وتىر دەپ كiنالاپ كەلگەن بولاتىنبىز. ەندi تالاپ قويۋ باستالدى عوي؟

— ونىڭ بiرنەشە سەبەپتەرi بولدى. 1995 جىلى «مۇناي جانە كەن ورىندارى تۋرالى» زاڭدى بiرiنشi قابىلداعاندا، سول كەزدە دۇنيەجۇزiنiڭ ماماندارىن شاقىردى. الەمنiڭ تاجiريبەسiن ەسكەرiپ، دۇنيە ءجۇزi مەملەكەتتەرiنiڭ وكiلدەرiمەن تالقىلاپ، زاڭدى سوسىن قابىلدادى. سودان بەرi بiرتالاي ۋاقىت ءوتتi. تالاي پروبلەمالاردىڭ شەتi قىلتيدى. سونىمەن قاتار، تاۋەلسiزدiگiمiزدiڭ العاشقى جىلدارى شەتەلدiك ينۆەستورلارعا جەڭiلدiك بولعانى راس. ەڭ العاشقى كەلiسiم-شارتقا وتىرعان كومپانيامىز «تەڭiز شەۆرويل» بولدى عوي. تەڭiز وتە قيىن جوبا. مۇناي 5،5-6 شاقىرىم تەرەڭدiكتە جاتىر، قىسىمى 80 اتموسفەرادان استى. تەمپەراتۋرا 900 گرادۋسقا جەتەدi. ءارi مۇناي مەن بiرگە گاز شىعادى. وسىنداي كەن ورنىن يگەرۋگە بiزدiڭ تاجiريبەمiز بولعان جوق. كۇللi كەڭەس وداعىنىڭ تاجiريبەسi بولمادى. «شەۆرونمەن» اڭگiمە كەڭەس وداعى تۇسىندا باستالعان. العاشقى كەلiسiم-شارتقا گورباچەۆ قول قويعان. ول كەلiسiم-شارت بويىنشا، اتالعان جوبادان تۇسكەن تابىستى شەتەلدiك ينۆەستور مەن كەڭەس وداعى تەپە-تەڭ بولiسۋگە تيiس بولاتىن. بۇل وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسى، كەڭەس وداعى قۇلاۋعا تاياعان كەز. كەلiسiم-شارتتى ماسكەۋگە الىپ كەلدi، ماسكەۋ قازاقستانعا جiبەردi. بiزدە بارلىق عالىمدار جينالىپ، اتالعان جوبانى تالقىلاپ، پiكiرiمiزدi بiلدiردiك. سوندا تابىستى تەپە-تەڭ ءبولiسۋ دەگەن بولمايدى دەپ ءوز ويىمىزدى بiلدiرگەنبiز. بiراق، كەلiسiم-شارتقا قول قويىلماي-اق، كەڭەس وداعى قۇلاپ قالدى. امەريكاندىقتار بiزبەن قايتا كەلiسiم-شارتتى باستادى. الايدا، نۇرسۇلتان ءابiش ۇلى پايدانى تەڭ بولiسۋگە كەلiسكەن جوق. ولار بiزبەن كەلiسپەي 2 جىل ءجۇردi. ەكi جىلدان كەيiن اقىرى كەلiستi. ءسويتiپ، تۇسكەن تابىستىڭ 81،4%-ى قازاقستاندىكi، 19،6% شەۆروندىكi بولاتىن بولدى. بiراق، قازiر بiزدiڭ ۇلەسiمiز – 25. كەزiندە ەكونوميكالىق قيىندىقتاردان شىعۋ ءۇشiن بiرتالاي اكتسيا ساتىلىپ كەتتi.

بiزدە مۇنايدىڭ iشiندە جينالىپ جاتقان كۇكiرت، مۇنايمەن بiرگە شىعاتىن گازدى قايدا جiبەرەمiز دەگەن سياقتى پروبلەمالار بولعان جوق. ول كەزدە ولاردى ەسكەرۋ قيىن ەدi. قازiر «شەۆروننان» باسقا دا ينۆەستورلار تولىپ جاتىر.

— تەڭiزدەگi ەكولوگيالىق جاعداي دا ءماز ەمەس. سەناتور عاني قاسىموۆ ۇكiمەت باسشىسىنا «تەڭiز-شەۆرويلدىڭ» جۇمىسىن توقتاتۋ تۋرالى دەپۋتاتتىق ساۋال قويدى. بۇل مۇمكiن بە؟

— «تەڭiز-شەۆرويلمەن» اراداعى شارت 40 جىلعا جاسالعان. ونى وزگەرتۋگە قۇقىمىز جوق.

— ال، پارلامەنتتiڭ «جەر قويناۋى جانە ونداعى بايلىقتار تۋرالى» زاڭى قابىلداعانى قايدا؟

— ول زاڭ جاڭا جاسالاتىن كەلiسiم-شارتتارعا عانا قاتىستى. تەڭiزگە ونىڭ قاتىسى جوق. قالعاندارىنا ونىڭ قۇزىرى جۇرەدi-اۋ دەيمiن.

— بۇل زاڭدى قاشاعان ءۇشiن قابىلداعان جوقپىز با؟ دەمەك، وعان قاتىسى بار عوي.

— ءيا، قاشاعان ونىڭ تالابىن ورىنداۋعا تيiستi. قاشاعاندا 1،5 ميلليارد توننا مۇناي بار. ءدال سوعان جۋىق گاز بار. الەم بويىنشا سوڭعى 20-30 جىلدىڭ iشiندە اشىلعان ەڭ iرi مۇناي كەنi. قاشاعاندا بيو بايلىق دەگەن تولىپ جاتىر. قىزىل بالىق، يتبالىق ت.ت. ولاردى ساقتاپ قالۋ كەرەك. بiزدiڭ ينۆەستورلار بۇل بايلىقتى ساقتاپ قالۋعا تىرىسامىز دەيدi. قالاي دەگەنمەن دە، مۇنايدان تۇسكەن ۋلى قالدىقتار سۋعا كەتەدi، اۋاعا جiبەرiلەدi. بiر ەلۋ جىلدان كەيiن بۇل جەردiڭ ەكولوگياسى نە بولادى؟ ول تۋرالى ايتۋ قيىن؟

— 50 جىلدان كەيiن بiزدە مۇناي قورى دا قالماۋى مۇمكiن دەگەن اڭگiمەلەر ايتىلىپ جاتىر عوي.

— ەگەر، جاعدايىمىز وسىلاي جالعاسا بەرسە، كۇندەردiڭ كۇنiندە كاسپي دەگەن تەڭiز قالا ما، قالماي ما؟ قازبا بايلىق كوزدەن بۇلبۇل ۇشۋى دا عاجاپ ەمەس. بiز ەندi سونىڭ ورنىن نەمەن تولتىرۋىمىز كەرەك؟ وسى ماسەلەنi قاراستىرىپ جاتىرمىز. قازiر مۇنايدىڭ باعاسى كوتەرiلiپ كەلەدi. جاقىندا ونىڭ باررەلi 80 دوللار بولدى. بۇل ومiردە بولماعان باعا. وسىدان 50 جىل بۇرىن كانادادا اۋىر قويۋ مۇنايدى 13 دوللارعا ساتاتىن ەدi. مiنە، ەلۋ جىلدان كەيiن 80 دوللارعا كوتەرiلدi. ءالi دە وسە بەرۋi مۇمكiن. بiراق، كۇندەردiڭ كۇنi بولعاندا، مۇناي 80 دوللارعا تۇرمايتىن زامان كەلەر. ويتكەنi، قازiر بiز كۇننiڭ، جەل مەن سۋدىڭ ەنەرگياسىن قالاي پايدالانۋدى ويلاستىرىپ جاتىرمىز. بۇلار ەكولوگيالىق جاعىنان ءارi تازا ەنەرگيالار، ءارi پايدالانۋى وڭاي.

— بiز شەتەلدiك ينۆەستورلارعا ءالi كۇنگە دەيiن جەرگiلiكتi تۇرعىنداردى قىزمەتكە تارتۋدى مiندەتتەي الماي وتىرمىز-اۋ…

— بۇل ۇلكەن پروبلەما. وتكەن اپتادا الماتىدا مۇناي مەن گازعا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا جانە كورمە بولدى. وسى كونفەرەنتسيادا «تەڭiز-شەۆرويلدىڭ» باس ديرەكتورى «كادرلار – مۇنايدان دا قىمبات» دەدi. بiز ولاردى تاربيەلەۋiمiز كەرەك. تەڭiز-شەۆرويلدا 80% بiزدiڭ جۇمىسشىلار iستەيتiن كورiنەدi. قىتاي كومپانيالارىندا ازiرگە بiزدiڭ جۇمىسشىلار از. قازiر جەر-جەردەگi جوعارى وقۋ ورىندارىندا مۇناي فاكۋلتەتi اشىلدى. بiراق، وندا وقيتىن ستۋدەنتتەردi وندiرiسكە شاقىرىپ، تاجiريبەدەن وتكiزۋ جاعى تىم ساراڭ. مۇناي فاكۋلتەتiن بiتiرگەن تۇلەك مۇناي كومپانيالارىنا بارسا، قايدا تاجiريبەدەن وتكەنiن سۇرايتىن كورiنەدi. سوسىن ەشقانداي تاجiريبەڭ جوق دەپ، جۇمىسقا المايدى. ءسويتiپ، مۇناي فاكۋلتەتiن بiتiرگەن قانشاما تۇلەك جۇمىسسىز ساندالىپ ءجۇر. بiرiنشi كۋرستان باستاپ، ول بالانى وزدەرi تاربيەلەسە، وقۋ مەن ءوندiرiستiڭ ينتەگراتسياسى بولسا عانا، ناعىز مامان دايارلايتىن بولامىز.

— بiراق، مۇنداي تالاپتاردى زاڭعا ءالi ەنگiزە الماي وتىرمىز ەمەسپiز بە؟

— زاڭدا الەۋمەتتiك ماسەلەلەردi قاراستىرامىز دەگەن باپتار بار. ول جاڭاعى مەكتەپ سالۋعا، اۋرۋحانا قۇرىلىسىن تۇرعىزۋعا مiندەتتەيتiن باپ. ءدال وسى باپتىڭ قۇزىرىندا جەرگiلiكتi تۇرعىندارعا جۇمىس بەرۋ ماسەلەسi دە شەشiلۋi كەرەك.

سونداي-اق، عىلىمي-تەوريالىق ماسەلەگە دە نازار اۋدارۋ كەرەك. بiزدە عىلىمي ينستيتۋتتار كوپ. ولاردىڭ جاساپ جاتقان دۇنيەلەرi دە كوپ. مىسالى، بiز كۇن مەن جەلدiڭ ەنەرگياسىن پايدالاناتىن الەمدە جوق قۇرالداردى ويلاپ تاپتىق. قايدا بارامىز؟ اندا بارساق، قىتايلار، مۇندا كەلسەك، يتالياندىقتار، بiزگە كەرەگi جوق دەيدi. بiزدەگi عىلىمي مەكەمەلەردiڭ پاتەنتتەرi دە جەتكiلiكتi. ال، بiزدەگi كومپانيالار قىتايدان، امەريكادان، يتاليادان اكەپ جاتىر. بiزدiكiنە نازار سالمايدى. سوندا بiزدiڭ عالىمدار كiمگە جۇمىس iستەپ وتىر؟

— قازiرگi اڭگiمەلەرگە قاراعاندا، شەتەلدiك ينۆەستورلار قازاقستان ەكونوميكاسىنا 33% سالىق تولەيتiن كورiنەدi. بiزدiڭ مەملەكەت ەكونوميكاسى ديۆەرسيفيكاتسيالانباعان، شيكiزاتتى ەل. شەتەل ينۆەستورلارى بiزگە زاۋىت-فابريكا سالىپ بەرە المايدى. ويتكەنi، سالىق وتە جوعارى كورiنەدi. قازiر بiزدە مۇناي ونiمدەرiن وندiرەتiن ءۇش-اق زاۋىت بار. ونىڭ ءوزi ەگiن جيناۋ ناۋقانى كەزiندە جابىلىپ قالادى. دەمەك، بiز شەتەلدiك ينۆەستورلاردى زاۋىت-فابريكا سالۋعا مiندەتتەي المايمىز با؟

— مۇناي وندiرەتiن ءۇش زاۋىتتىڭ كۇشi – جىلىنا 18 ميلليون توننا مۇناي وندiرۋگە جەتەدi ەكەن. ەگەر، وسى زاۋىتتار 18 ميلليون توننا مۇنايدى وڭدەپ، مۇناي ونiمدەرiن شىعارسا، ول قازاقستاننىڭ سۇرانىسىن تولىعىمەن قامتاماسىز ەتەتiن بولادى. بiراق، قازiر ولار نەبارi 9 ميلليون توننا مۇنايدى ءوندiرiپ وتىر. قالعاندارىن سىرتقا جiبەرەدi. قازiرگi مۇناي ءوندiرiسiنiڭ بارلىعى اكتسيونەرلiك قوعامدار. ولار مەملەكەتكە باعىنبايدى. ەكiنشiدەن، مەملەكەتتiڭ ءوز مۇنايى بار. ول مۇنايدىڭ قانشاسى ەلiمiزدە قالادى، قانشاسى شەتكە كەتەدi، ونى مەملەكەت شەشەدi.

دەمەك، ءۇش زاۋىتتى مۇنايمەن قامتاماسىز ەتە الماي وتىرساق، جاڭا زاۋىت سالىپ نەعىلامىز؟

— راحمەت!

اڭگiمەلەسكەن ەسەنگۇل كاپقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button