YكIمەت نەگە دارمەنسIز؟

پرەمەر ءماسiموۆ نان باعاسىنا قاتىستى ماسەلەنiڭ ساياسي رەڭك الىپ بارا جاتقانىنا الاڭدايدى. ويتكەنi، قىمباتشىلىق پەن قازاق شەنەۋنiكتەرiن ابiگەرگە سالعان نان ماسەلەسi وتاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى باستى تاقىرىپتاردىڭ بiرiنە اينالدى.

تiپتi، كەيبiر باسىلىمدار ساراپشىلار مەن ماماندارعا "نان باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى ۇكiمەتتiڭ وتستاۆكاعا كەتۋiنە ىقپال ەتە مە؟" دەگەن ساۋال تاستاپ تا ۇلگەردi. ال بiرقاتار ساياسي پارتيا وكiلدەرi ءماسiموۆ باستاعان مينيسترلەر كابينەتiنەن ءوز ەرiكتەرiمەن وتستاۆكاعا كەتۋدi تالاپ ەتتi. كوپتiڭ كوكەيiندەگi سۇراق: "22 ميلليون توننا استىق جيناعان قازاقستان ازاماتتارىن ارزان نانمەن نەگە قامتاماسىز ەتە الماي وتىر؟ وتاندىق نارىقتاعى قاتشىلىق پەن قىمباتشىلىق كiمنiڭ قالتاسىن قامپايتۋدا؟"

"بىلاي تارتسا — اربا، بىلاي تارتسا — وگIز…"

قر ەڭبەك جانە الەۋمەتتiك قورعاۋ مينيسترi بەردiبەك ساپارباەۆتىڭ مالiمدەۋiنشە، قازiرگi تاڭدا رەسپۋبليكامىزدا 3 ميلليونعا جۋىق وتانداس الەۋمەتتiك كومەككە ءزارۋ. ولاردىڭ 187 مىڭى سiڭiرi شىققان كەدەي. سول 187 مىڭ قانداستىڭ قۇنى 60-65 تەڭگە تۇراتىن ناندى كەز-كەلگەن ۋاقىتتا ساتىپ الۋعا جاعدايى كەلە مە، كەلمەي مە؟ ۇكiمەتتi تولعاندىرعان بۇل سۇراق ەمەس. ۋشىعىپ كەتكەن ماسەلەنiڭ سەبەبiن دە وتاندىق نارىقتان الىس، مۇحيت پەن تەڭiزدەردiڭ ارعى جاعىنان iزدەيدi. مىسالى، "الەمدiك استىق نارىعىن جايلاپ العان قىمباتشىلىق سالدارىنان جاعداي كۇننەن كۇنگە كۇردەلەنiپ بارادى. فرانتسيادا بiر توننا استىق باعاسى 340 دوللارعا تەڭ. كورشiلەس رەسەيدە — 320 دوللار. كەزiندە 40 دوللاردان ساتىلعان قازاقتىڭ ءداندi-داقىلى بۇگiندە 300 دوللاردىڭ ۇستiندە". "نان — ستراتەگيالىق تاۋار" دەگەن ۇستانىمداعى قازاق ەلiنiڭ ۇكiمەتi قوعامنىڭ ساياسي بەلسەندiلiگiن تۋعىزعان باعانى ىرىقتاندىرۋعا مۇددەلi. ويتكەنi، ەلدەگi جەمقورلىق، قارجى داعدارىسىمەن بiرگە قىمباتشىلىق تەك ەكونوميكالىق ەمەس، ساياسي تۇراقسىزدىققا سەبەپ بولۋى ابدەن مۇمكiن. "جىعىلعانعا — جۇدىرىق"، قازiر بىلتىردان بەرi جينالعان قويماداعى بيداي 2 ميلليون 800 مىڭ تونناعا جۋىق. بيىلعى جينالعان استىق — 22 ميلليون توننا. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، 22 ميلليون ءداننiڭ 8 ميلليون تونناسى iشكi تۇتىنۋعا كەتەدi. سونىڭ iشiندە ازىق-تۇلiكتiك ءداندi-داقىل مەن نان پiسiرۋگە ارنالاتىنى — 3 ميلليون 2 مىڭ توننا. ءدال وسى 3 ميلليوننان استام استىق ۇكiمەتتiك باقىلاۋدا بولۋى تيiس. ياعني، مەملەكەتتiڭ قاراماعىنداعى، ۇكiمەت مەنشiگiندەگi مۇلiك. بۇگiنگi تاڭدا تەك ەلباسىنىڭ تiكەلەي باقىلاۋىندا تۇرعان 500 مىڭ توننا استىق قورى بار. ۇستiمiزدەگi جىلدىڭ كوكتەمiندە مەملەكەتتiك ازىق-تۇلiك كورپوراتسياسى وتاندىق ديقانداردان ناننىڭ ءار تونناسىن 150 دوللاردان الۋعا كەلiسiم-شارت جاساستى. باعا كەنەتتەن شارىقتاپ كەتسە دە، بۇل كەلiسiم ورىندالۋى شارت. ونى جەرگiلiكتi اكiمدەر باقىلاپ وتىرماق. سونىمەن قاتار مەملەكەتتiك ازىق-تۇلiك كورپوراتسياسى 2 ميلليون توننا استىقتى ديقانداردان نارىقتىق باعامەن ساتىپ الادى. جۋىردا عانا ءماسiموۆ پەن ەسiموۆ ناننىڭ زاۋىتتاردا قويىلاتىن رەسمي باعاسى 39 تەڭگەدەن اسپايتىنىنا سەنiمدiلiك بiلدiرگەن ەدi. قوس شەنەۋنiك بۇل سوزدەرiن كوپ كەشiكپەي-اق قايتىپ الدى. دۇكەن مەن بازار سورەلەرiندەگi قىمباتشىلىق پەن قاتشىلىقتىڭ تۇپكi سەبەبiن انىقتاۋعا قۇلشىنعان مينيسترلەر كابينەتiنiڭ ادەپكi ارىنى دا باسىلىپ قالعان سىڭايلى. وسىدان بiر اي بۇرىن: "بيىل ناننان ەشكiم تاپشىلىق كورمەيدi. مەن وعان سەنiمدiمiن. اتتان سالۋدىڭ، ۇندى كوپتەپ ساتىپ الۋعا تىرىسۋدىڭ قاجەتi جوق. قولدا بار اقشالارىڭىزدى جەلگە شاشىپ الاسىزدار" دەپ ەلدi سابىرعا شاقىرعان ۆيتسە-پرەمەر شوكەەۆ تە ءۇنسiز. ەسەسiنە، ءار دۇيسەنبiدە شەندi، شەكپەندi سان شەنەۋنiك "كۇلتوبەنiڭ باسىنا جيىلىپ الىپ"، كەڭەس قۇرادى.

ايتىپ، اۋىز جيعانشا — قىمباتشىلىق

بiر اپتا بۇرىن ۇكiمەت ۇيiندەگi جيىلىسقا قر اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترi احمەتجان ەسiموۆ كەلمەي قالعان. پرەمەر ءماسiموۆ: "ەلدەگi باعا ماسەلەسiنiڭ ۋشىعىپ كەتۋiنە اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترلiگi كiنالi، دەر كەزiندە شارا قولدانبادى" دەپ قاتاڭ سىنعا الدى. اكiم-دەرگە ناننىڭ نارقىن تۇراقتاندىرۋعا ىقپال ەتەتiن استىق قورلارىن قۇرۋعا پارمەن ەتتi. ەسiموۆ دۇيسەنبi كۇنi ماجiلiسمەندەردiڭ الدىندا ەسەپ بەردi. كانادا مەن اۆستريا ەلدەرiندەگi جانە 25 مەملەكەت مۇشەلiككە وتكەن ەۋرووداقتىق مەملەكەتتەردەگi اۋا-رايىنىڭ قولايسىزدىعى سالدارىنان ەگiننiڭ بiتiك شىقپاعانىن، الەمدiك نارىقتا استىق ساتۋدىڭ وڭاي ولجاعا اينالعانىن كولدەنەڭ تارتقان بiزدiڭ بيلiك نان مەن ۇن باعاسىنىڭ وسۋiنە الەمدiك استىق نارىعىنداعى جاعدايدىڭ تiكەلەي قاتىسى بارىن ايتادى. الەمدiك استىق قورى كەيiنگi 3 جىلدا 140 ميلليون توننادان 111 ميلليون تونناعا بiر-اق تومەندەگەن. ءدال وسى جاعداي باعانىڭ وسۋiنە اسەر ەتكەن كورiنەدi. قازiرگi كەزدە الەمدiك نارىقتا 1 توننا بيداي باعاسى ورتاشا ەسەپپەن العاندا، 355 دوللارعا تەڭ. بۇل كورسەتكiش بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 80 پايىزعا جوعارى. ەسiموۆتiڭ ايتۋىنشا، پرەمەر پارمەن ەتكەن استىق قورلارى ەندiگi قۇرىلعان كورiنەدi. ال ەكسپورتتاۋ ماسەلەسiنە كەلسەك، جوعارى سۇرانىسقا يە بوپ وتىرعان قازاق بيدايىن كiم كورiنگەن الەمدiك نارىققا شىعارا المايدى. سەبەبi، بيلiك قاتاڭ باقىلاپ وتىر. "قازاقستان تەمiر جولى" ۇلتتىق كومپانياسى" اق اي سايىن 1 ميلليون توننا استىقتى ەكسپورتتاۋعا عانا قاۋقارلى. وسىعان بايلانىستى قر اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترلiگi، تiپتi، اكتسيونەرلiك قوعام وكiلدەرiمەن بiرگە ارنايى كەلiسiم-شارت جاساسقان. (ۇستiمiزدەگi جىلى قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق پوتەنتسيالى 9-10 ميلليون توننا استىققا جەتكەن). سونىمەن قاتار باعانى ىرىققا كوندiرۋگە قاتىستى شارالار ەندi باستالىپ تا كەتكەن. مىسالى، اتىراۋ وبلىسىندا جەرگiلiكتi بيلiك ۇن تاسىمالداۋشىلارمەن بiرگە بiرiنشi سورتتى ۇندى 56 تەڭگەگە ساتىپ الۋ تۋرالى ارنايى قۇجاتقا قول قويىپتى. ياعني، اس اتاسى مۇندا 45-50 تەڭگە تۇرماق. ەسەسiنە، الماتىداعى باعا — 55-65 تەڭگە. ەگiنشiلiكپەن اينالىسپايتىن اتىراۋ، ماڭعىستاۋ، قىزىلوردا وبلىستارى مەن استانا جانە الماتى قالالارىنىڭ اكiمدiكتەرi استىقتى ۇزدiكسiز تاسىمالداۋعا قاتىستى ديقاندارمەن كەلiسiم-شارتقا وتىرعان. مينيستر دەپۋتاتتاردى "استىقپەن قامتاماسىز ەتە المايتىن ايماقتارعا كەلسەك، ولاردىڭ ارقايسىسىمەن تيiستi مەموراندۋم قابىلداندى. بۇل قۇجاتتاردا استىققا ءزارۋ ايماقتارعا ونى قانداي باعامەن جەتكiزۋ قاجەتتiلiگi كورسەتiلگەن. سونىمەن قاتار بۇل وبلىستار استىق ونiمدەرiنiڭ باعاسىن جەرگiلiكتi اكiمشiلiكتەردە رەتتەيتiن بولادى" دەپ سەندiرۋگە تىرىستى. شەنەۋنiك ءسوزiنiڭ ىقپالى قانشالىقتى ەكەندiگiن ۋاقىت كورسەتەدi. بiراق باعا ماسەلەسiن بيلiك تۇبەگەيلi جۇيەگە قويىپ، ونى ۇزدiكسiز قاداعالاپ وتىرماسا، ينفلياتسيا دەڭگەيiنiڭ وسە بەرەرi حاق. ونىڭ ۇستiنە، بيىل پرەزيدەنت حالىققا جولداۋىندا 2008 جىلدان باستاپ زەينەتاقى مەن جاردەماقىنىڭ 28 پايىزعا، ال بالالى وتباسىلارعا بولiنەتiن جاردەماقىنىڭ 2 ەسەگە دەيiن كوبەيتiلەتiنiن ايتقان. ەلباسى ايتىپ، اۋىز جيىپ ۇلگەرگەنشە، دۇكەندەر مەن بازارلارداعى باعا شارىقتاپ شىعا كەلدi. قاشاندا وسى! بيلiك بيۋدجەتتەن بولiنەتiن قارجىعا 5-10 تەڭگە قوستى دەگەنشە، "قالتاسى تەسiك" قاراپايىم حالىق، اسiرەسە، اۋىلداعى اعايىن سورلادى دەي بەرiڭiز. پارلامەنتتەگi ۇكiمەتتiك ساعاتتا ەسiموۆ: "بۇل باعالار 2008 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيiن ساقتالادى. ودان كەيiن باعا جاعدايعا سايكەس وزگەرتiلۋi مۇمكiن" دەپ مالiمدەدi. مينيستر ءسوزiنiڭ استارىندا "قىمباتشىلىقتان ءبارiبiر قاشىپ قۇتىلمايسىڭ، ەرتە مە، كەش پە، نان قىمباتتايدى" دەگەن ەمەۋرiن جاتقانداي. دەمەك، داستارقاننىڭ ءسانiن كەلتiرەتiن اس اتاسىمەن بiرگە وزگە تاۋار تۇرلەرi دە قىمباتتايدى. دايىندالا بەرiڭiز…

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button