ءار جاعدايدىڭ شەشIمI بار

بۇگiنگi كۇندە جۇرتشىلىقتى الاڭداتاتىن ساۋالدار جەتiپ ارتىلادى. اسiرەسە، دiني ماسەلەلەردiڭ دۇرىس شەشiمiن بiلگiسi كەلەتiندەر كوپ-اق.

سونداي ساۋالداردىڭ بiرقاتارىنا جاۋاپ iزدەپ كورگەن ەدiك.

وقىرماندار ساۋالىنا قازاقستان مۇسىلماندارى دiني باسقارماسى دiني ۋاعىز، وقۋ-اعارتۋ ءبولiمiنiڭ مامانى، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەسيتەتiنiڭ Ph.D دوكتارانتى ەرشات اعىباي ۇلى وڭعاروۆ جاۋاپ بەرەدi.

سۇراق: – سiڭiلiم تۇرمىسقا شىعار كەزدە جiگiتپەن جاقىن تانىسپاي، ايتەۋiر مۇسىلمان بولعان سوڭ كەلiسە سالعان. ارادا 5 اي ۋاقىت وتكەننەن كەيiن كۇيەۋ بالامىزدىڭ جۇمىس iستەپ، جارىتىپ ناپاقا تاپپايتىنى بەلگiلi بولدى. سونداي-اق، ول سiڭiلiمە ۇنامايدى. جiگiتتi سۇيمەيدi. «مەن ونىمەن بiرگە ءومiر سۇرە المايمىن»، — دەيدi. ال كۇيەۋ بالا: «كەتسە كەتە بەرسiن، مەن وعان تالاق بەرمەيمiن»،- دەپ اجىراسقىسى كەلمەيدi. بۇل جاعداي بiزدi قاتتى ۋايىمداتىپ وتىر. قازiرگi كۇندە سiڭiلiم مەنiڭ ۇيiمدە تۇرىپ جاتىر. وسى ماسەلەنiڭ شاريعات بويىنشا شەشiمiن بiلگiمiز كەلەدi.

جاۋابى: – ماسەلە كۇردەلi ەكەن، دەگەنمەن يسلام شاريعاتىندا ءار جاعدايدىڭ شەشiمi بار.

مەنiڭ تۇسiنگەنiم، قىز تۇرمىسقا شىعۋعا اسىعىس شەشiم قابىلداپ قويعان، بۇل — باسقالارعا ساباق بولارلىق جاعداي ەكەن. يسلام ۇيلەنۋگە شەشiم قابىلداردا بiر-بiرiمەن جان-جاقتى تانىسۋدى تالاپ ەتەدi، ارينە، ونىڭ ءبارi شاريعات شەڭبەرiندە بولۋ كەرەك. كۇيەۋiن تاستاپ كەتiپ قالۋ ايەلگە كۇنا بولىپ جازىلادى.

سiڭلiڭiز وعان باسىندا ءوز ەركiمەن كەلiسiمiن بەرiپ تۇرمىسقا شىققان ەكەن، ەندi وعان قايعى اكەلۋدەن ساقتانۋى كەرەك.

يسلام ايەلدiڭ حۇقىعىن تولىق ساقتايدى، ونى كۇيەۋi جابiرلەۋگە، جامانشىلىق جاساۋعا، ارىن شاشۋعا نەمەسە زارار بەرۋگە جول بەرمەيدi. سول ءۇشiن يسلام “تالاقتى ” (اجىراسۋدى) جانە “حۋلۋعتى” (اجىراسۋدى ايەلدiڭ ءوزi تالاپ ەتۋدi) رۇحسات ەتتi. بiراق ول ءۇشiن ناقتى سەبەپتەر بولۋى كەرەك.

جاعدايدىڭ شەشiمi:

1. ەگەر كۇيەۋ كۇن كورۋگە جەتەرلiك ناپاقا (قاراجات) تاپپاي، ايەلiن اش-جالاڭاش قالدىرىپ جاتسا، ول جاماناتقا سانالادى. بۇل جاعدايدا ايەل قازىعا ارىزدانۋى كەرەك. قازى ءوز كەزەگiندە جاعدايدى مۇقيات تەكسەرەدi. ايەلدiڭ ءسوزi دۇرىستىعىن انىقتاۋ ءۇشiن ەكi كۋاگەر نەمەسە ناقتى دالەل تالاپ ەتەدi. سوڭىندا ايەلدiكi دۇرىس بولىپ شىقسا، جاعدايدى تۇزەۋ ءۇشiن كۇيەۋگە ءۇش كۇن ۋاقىت بەرەدi، ەگەر كۇيەۋدiڭ قولىنان جاعدايدى تۇزەۋ كەلمەسە، ەكەۋiن اجىراستىرادى.

قازiرگi كۇندە دiني باسقارمادا «فاتۋا» ء(پاتۋا) ءبولiمi بار. وسى بولiمگە جۇگiنگەندەرiڭiز دۇرىس. سونداي-اق، اقساقالدار نەمەسە يمام سياقتى ۇلكەن ادامداردى ورتاعا سالىپ، كۇيەۋدi “ايەلiڭە جاماندىق جاساما” دەپ ناسيحاتتاپ، تالاق بەرۋگە ۇگiتتەۋ كەرەك. ەگەر وعان دا كونبەسە، سوتقا ارىزدانۋ ارقىلى شەشۋگە ءماجبۇر بولاسىزدار (سوت ارقىلى اجىراتاسىزدار). سiڭiلiڭiز كۇيەۋiن تاستاپ كەتiپ قالۋىنىڭ كۇناسىنا باتپاس ءۇشiن جەدەل تۇردە وسى شارالاردى قولدانۋ كەرەك.

2. ەگەر ايەل ناقتى سەبەپتەر (ۇناتپاي قالۋى، جەككورۋi، قاناعاتتانباۋى، بالا بولماۋى) ءۇشiن كۇيەۋiمەن ءومiر سۇرە الماي جاتسا، ول بەرگەن ماحىردى (قالىڭمالدى) قايتىپ بەرiپ، ودان تالاق سۇراۋعا ايەلدiڭ تولىق حۇقى بار. ونى يسلامدا “حۋلۋع” دەيدi. ەگەر وعان كۇيەۋi كەلiسسە، اجىراسقان بولىپ سانالادى، ەكەۋiنiڭ قايتىپ قوسىلۋلارىنا بولمايدى. تەك ايەل باسقا كۇيەۋگە شىعىپ، ودان زاڭدى تۇردە اجىراسقان جاعدايدا عانا قايتا قوسىلۋلارىنا بولادى. بۇل جاعدايدا ايەل تالاق الۋ ءۇشiن كۇيەۋi بەرگەن ماحىردىڭ ۇستiنە اقشا قوسىپ بەرۋiنە دە بولادى. الايدا ونى الۋ كۇيەۋگە ماكرۋح.

يسلام ايەلدiڭ حۇقىعىن جەرگە تاپتامايدى، كەرiسiنشە ونى تولىق ساقتايدى، ونى كۇيەۋi جابiرلەۋگە، جاماندىق جاساۋعا، ابرىويىن توگۋگە نەمەسە زارار بەرۋگە جول بەرمەيدi. سول ءۇشiن دە شاريعات “حۋلۋعقا” (تالاقتى ايەلدiڭ ءوزi تالاپ ەتۋiنە) رۇحسات ەتتi.

دەگەنمەن مەنiڭ ايتارىم، ءالi دە جاراستىرۋ جولىن iزدەۋ كەرەك. قايتكەندە دە ەركەك بولىپ ايەلiن وزiنە قىزىقتىرۋ جولىن iزدەۋ كەرەك ەكەنiن ەسكەرتكەن ءجون.

ويتكەنi، “اللاھتىڭ الدىندا ەڭ جاعىمسىز حالال iس، ول — تالاق” — دەگەن پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) حاديسi بار. ياعني تالاق حالال، بiراق اللاھتىڭ اشۋىن كەلتiرەتiن iس.

سوندىقتان قارىنداسىمىز ءالi دە بiراز ۋاقىت جاقسىلاپ ويلانسىن، جۇرەگiنە قاراسىن، مۇمكiن ول جiگiتتi از دا بولسا جاقسى كورەتiن شىعار.

سۇراق: – ء“لايلاتۇل قادiر” ءتۇنi تاعدىر جازىلادى دەگەن ءسوزدi قالاي تۇسiنەمiز؟

جاۋابى: – ءار جىلى وسى ءتۇن iشiندە ادامزاتتىڭ جانە باسقا دا ماق ۇلىقتاردىڭ بiر جىلدىق ريزىق-نەسiبەلەرi، دۇنيەگە بايلانىستى دارەجەلەرi جانە وسى جىل iشiندە دۇنيەگە كەلەتiندەرi مەن دۇنيەدەن وتەتiندەرi انىقتالادى. بۇل جايىندا قاسيەتتi قۇراندا:

“قۇراندى بiز انىعىندا، مۇباراك تۇندە تۇسiردiك”. “سول تۇندە حيكمەتتi iستiڭ بارلىعى ء(“لاۋحۇل ماحفۋزدان” «كاتابا» پەرiشتەلەرiنە) بولiنەدi”. ال، “مۇنىڭ (بولiنەتiن iستەر) بارلىعى – بiزدiڭ قۇزىرىمىزدان بiر بۇيرىق (تاعدىر)…” («دۋحان» سۇرەسi، 3-4-5- اياتتار)، — دەلiنگەن.

نەگiزiندە بارشا جاراتىلىستىڭ قيامەت كۇنiنە دەيiنگi تاعدىرى اۋەلدە، اللاھ تاعالانىڭ ەجەلگi قالاۋ (يرادا) جانە بiلۋ (Iلiم) سيپاتىمەن ء“لاۋحۇل ماحفۋزدا” جازىلىپ، انىقتالىپ قويىلعان. ويتكەنi، اللاھتىڭ بiلiمi وسى زاماندا دا، كەلەشەكتە دە بولاتىن بارلىق نارسەلەردi قامتيدى.

بۇل جايىندا يمران يبن حۋسايننان يمام بۋحاري ريۋايات ەتكەن حاديستە پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «اۋەلدە اللاھتان باسقا ەشنارسە جوق ەدi. سوسىن اللاھ تاعالا سۋدىڭ ۇستiنە ارشىنى (تاققا ۇقساعان جاراتىلىستاعى ەڭ ۇلكەن دەنە) جاراتتى. ال سودان كەيiن كiتاپقا بارلىق نارسەنi (تاعدىردى) جازدى. سوڭىرا اسپان مەن جەردi جاراتتى» – دەگەن. بۇل جەردەگi ايتىلعان كiتاپ – ء“لاۋحۇل ماحفۋز”. ول – مارجاننان، ەكi جيەگi جاقۇتتان بولعان، كولەمi (كولدەنەڭi) بەس ءجۇز جىلدىق جەردەي بولاتىن جوعارعى، الىپ دەنە.

يبادا يبن ساميت (ر.ع.) جەتكiزگەن حاديستە:

«اللاھ تاعالا (سۋ مەن ارشىدان كەيiن) بiرiنشi “قالامدى” جاراتتى دا، وعان: «جاز»! — دەپ بۇيىردى. سول كەزدە قيامەت كۇنiنە ء(جاننات يەلەرi جانناتقا، توزاق يەلەرi توزاققا كiرگiزiلگەنگە) دەيiن بولاتىن نارسەلەردiڭ ءبارi (تاعدىر) جازىلدى» — دەلiنگەن. (يمام تەرميزي)

ال يمام مۋسليم ريۋاياتىندا:

«راسىندا اللاھ تاعالا كوكتەر مەن جەردi جاراتۋدان 50 مىڭ جىل بۇرىن بارشا جاراتىلىستىڭ تاعدىرىن جازدى» — دەپ ناقتى ايتىلعان.

ونداعى جازىلعان ماعلۇماتتار اللاھتان وزگەگە قۇپيا، ونى ەشكiم بiلمەيدi. ادامزاتتى دۇرىس جولعا باستاۋ ءۇشiن جiبەرiلەتiن پايعامبارلار مەن ەلشiلەر تۇگiل، جابiرەيiل سياقتى اللاھقا ەڭ جاقىن پەرiشتەلەردiڭ وزدەرi دە ودان بەيحابار.

اللاھ تاعالانىڭ ءوزi باستالۋى جوق اۋەلگi ء(ازالي)، اياقتالۋى جوق ماڭگi (باقي) وزگەرمەيتiن بولعاندىقتان، ونىڭ بارلىق سيپاتتارى دا وزگەرمەيدi. اللاھ تاعالا ول باستا بiر نارسەنiڭ بولۋىن نەمەسە بولماۋىن يرادا (قالاۋ) سيپاتىمەن قالاپ قويعان بولسا، ونى الدەبiر جاعدايلارعا قاراپ وزگەرتە سالمايدى. سوندىقتان ء“لاۋحۇل ماحفۋزعا” جازىپ، انىقتاپ قويعان تاعدىرعا ءار جىل سايىن جاڭا تاعدىردى قوسىپ، ونى وزگەرتپەيدi. ويتكەنi وزگەرۋ اللاھقا ءتان سيپات ەمەس، بۇل پەندەگە، جاراتىلىسقا ءتان سيپات.

الايدا، بiزدiڭ تاعدىرىمىز ء“لاۋحۇل ماحفۋزدا” ەجەلدە انىقتالىپ، جازىلىپ قويىلعان بولسا، سۇيiكتi پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.): “سول قادiر ءتۇنi ادام بالاسىنىڭ كەلەسi جىلعى قادiر تۇنiنە دەيiنگi تاعدىرى بەلگiلەنەدi”، — دەگەن حاديسiن قالاي تۇسiنەمiز؟

نەگiزiندە قادiر تۇنiندە اللاھ تاعالا قۇرمەتتi پەرiشتەلەرiنە باياعى ء“لاۋحۇل ماحفۋزدا” جازىلعان، كەلەسi قادiر تۇنiنە دەيiن بولاتىن iستەردەن حاباردار ەتەدi. مىسالىعا ايتساق: پەندەلەردiڭ بۇل دۇنيەگە كەلەتiندەرi مەن دۇنيەدەن وتەتiندەرi. اللاھ تاعالا كiمدi اۋرۋ-سىرقاۋ، كەدەيلiك، نە بiر كەساپاتپەن سىناپ، كiمدi بايلىق، دەنساۋلىق نىعمەتتەرiنە بولەيتiنi. ودان دا باسقا كوپتەگەن iستەردi ءوزiنiڭ ەڭ جاقىن پەرiشتەلەرiنە بiلدiرەدi. وسى بiر قۇپيا ماعىنانى «دۋحان» سۇرەسiنiڭ ءتورتiنشi اياتىنداعى اللاھ تاعالانىڭ: “سول تۇندە حيكمەتتi iستiڭ بارلىعى ء(“لاۋحۇل ماحفۋزدان” كاتابا پەرiشتەلەرiنە) بولiنەدi”-دەگەن سوزiنەن تۇسiنەمiز.

سۇراق: – دiني بiلiم دەڭگەيi تومەن ادام يسلامداعى ءتورت ءمازحابتىڭ دۇرىس جەرلەرiن ۇستانۋىنا، ياعني ارقايسىنان بiر الۋعا بولادى ما؟

جاۋابى: – سۇراق قويۋشى ءوزi ايتقانداي، دiني بiلiم دەڭگەيi تومەن ادام ءوزi جەتiك بiلمەگەن نارسەنi كالاي ءتورت ءمازحابتان تاڭدايدى؟ ادام «ارقايسىنان بiر الامىن» دەپ ءجۇرiپ جالقاۋلىققا، نەمقۇرايلىققا دۋشار بولادى. يسلام عىلىمدارىن يگەرۋ وڭاي ەمەس، ونىڭ ءمان-ماعىناسىن تەرەڭ ءتۇسiنۋ كەرەك. سول ءۇشiن اۋەلi بiر ءمازحابتى تولىق وقىپ العان دۇرىس. بiر ءمازحابتىڭ عىلىمىن تولىق بiلمەيتiن ادام باسقانى قالاي ايىرماق؟! ءتورت ءمازحابتىڭ ەڭ دۇرىسىن تاڭداپ، ىجداعاتتاناتىن ادامنىڭ بiلiمi «ءمازحاب مۋجتاھيدi» دارەجەسiنە جەتۋ كەرەك. ونداي ادام اراب تiلiن انا تiلiندەي جەتiك بiلiپ، اراب سوزدەرiنiڭ سينونيمدەرiن، بالامالارىن بiلۋi كەرەك. ويتكەنi يسلامنىڭ نەگiزi قۇران مەن حاديستەر اراب تiلiندە. سونىمەن قاتار قۇران كارiمدi تولىق جاتتاپ قانا قويماي، قۇران عىلىمىن (اياتتاردىڭ ءتۇسۋ تاريحىن، ءناسiح پەن ءمانسۋح اياتتارىن ت.ب.) جەتiك بiلۋi شارت. ونىڭ ەڭ قيىن شارتتارىنىڭ بiرi – سانسىز كوپ (كەيبiر عالىمداردىڭ ايتۋىنشا 100000-نان استام) حاديستi پايعامبارىمىزدان (س.ع.س.) بiزگە جەتكەن تiزبەگiمەن بiرگە جاتتاعان بولۋ كەرەك. ويتكەنi بiر ماسەلەگە دالەل iزدەگەن كەزدە جادىنان تابۋى تيiس. ال كازiرگi كۇندە ونداي مۇجتاھيدتەر قازاقستان تۇگiل بۇكiل يسلام الەمiندە بiر قولدىڭ ساۋساعىنا تولمايدى. ءتورت مازحاب يەلەرi 300000-نان استام حاديستi جاتقا بiلگەن. ال ەندi تىعىرىققا تiرەلiپ، ءزارۋ جاعدايعا دۋشار بولعاندا باسقا ءمازحابتاردىڭ ۇكiمدەرiنە جۇگiنسە بولادى.

سۇراق: – ۇيلەنۋ ماقساتىندا قىز بەن جiگiتتiڭ 3 رەتتەن كوپ كەزدەسۋiنە بولا ما؟

جاۋابى: – بولادى، تiپتi 1000 رەت كەزدەسسە دە. بiراق ونىڭ شارتى بار: شاريعات شەڭبەرiندە بولسىن، ياعني ەكەۋi ەشكiم جوق جەردە جەكە قالماسىن، شاحۋاتپەن بiر بiرiنە قاراماسىن، كىز جiگiتكە ءجۇزi مەن ەكi قولىنان باسقا جەرلەرiن كورسەتپەسiن، ت.ب..

سۇراق: – تاراۋىق نامازىن 8 راكاعات وقۋ دۇرىس پا؟

جاۋابى: – نەگiزiندە تاراۋىق نامازى 20 راكاعات. 8 راكاعات وقىسا بولادى، بiراق عۇلامالاردىڭ باسىم كوپشiلiگiنiڭ ايتۋىنشا، تاراۋىق نامازى بولىپ سانالمايدى، «رامازان قيامى» – رامازانداعى ءتۇن نامازى بولىپ سانالادى.

دايىنداعان كۇلپارا جۇماعالي

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button