جاFالاپ ەرتIس بويىن ەلگە شىقتىق

القيسسا

«باياعىدا اۋىلىمىزعا ءسابيت مۇقا¬نوۆ كەلگەندە…» «بiر جىلى بiزدiڭ ەلدە عابيت مۇسiرەپوۆ بولعاندا…» دەپ باستالاتىن اڭگiمەلەر ەل iشiندە ءالi دە جيi كەزدەسەدi. بۇنى ايتاتىندار بiردە جەلپiنiپ، بiردە ماڭعازدانا ءتۇسiپ، ەرەكشە بiر ماقتانىش سەزiمگە بولەنiپ وتىرار ەدi.

كەيدە تiپتi سول ادەبيەت الىپتارىنىڭ قولىنا سۋ قۇيىپ، قولتىعىنان دەمەپ ۇيگە كiرگiزگەنiنە دەيiن تاپتiشتەي بايانداپ: «سوندا سابەڭ ماعان بۇرىلىپ بىلاي دەپ ەدi…»، – دەپ ەستە جوق ەسكi زامانعا ۇزاعىنان اتتانىپ كەتەتiندەر دە بار. بiراق، بiر قىزىعى، وسىنداي اڭگiمەلەردiڭ قاي-قايسىسى دا ايتۋشىسىنا جاراسىپ، تىڭداۋشىسىنا تاڭداي قاققىزىپ، كiم-كiمنiڭ دە دەلەبەسiن قوزدىرىپ تۇراتىنىن تالاي كورگەنبiز. «كورگەنبiز» دەيتiنiمiز: كەشەگi 90-جىلداردىڭ باسىنا دەيiن ءوزiمiز دە (وسى جولداردىڭ اۆتورى) قالامگەر رەتiندە كەڭ بايتاق رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇستiگi مەن تەرiسكەيiن، باتىسى مەن شىعىسىن سان رەت ساپارلاپ قايتقانىمىز ەسiمiزدە. سول كۇندەردە جاڭاعى سابەڭ، عابەڭ باستاعان ايتۋلى جازۋشىلاردى «كوردiك، بiلدiك، پالەن جەردە بiرگە بولدىق» دەگەن اڭگiمەلەردi ءار جەردە ءسۇيسiنiپ تىڭداعانبىز. جانە ول قانداي اڭگiمەلەر دەسەڭiزشi! شەتiنەن شەجiرەلi، ونەگەلi، عيبراتتى. كەيدە تiپتi كۇلكiلi. بiراق سول كۇلكiلiسiنiڭ وزiنەن دە بiر نارسەنi ۇعىپ قالاسىڭ، بiلiپ قالاسىڭ. قالام قايراتكەرلەرiنiڭ ءار ءسوزiنiڭ ومiرشەڭدiگi دە، مiنە، وسىندا عوي. قايران اعالار! كوبi دۇنيەدەن باياعىدا-اق ءوتiپ كەتكەن. الايدا ولاردىڭ ءسوزi، ولار تۋرالى اڭگiمە امسە الدىڭنان شىعىپ تۇرادى. كەرەمەت ءتالiم-تاربيە! تاۋسىلماس قازىنا، سارقىلماس يگiلiك تە وسى.

ءيا، سول 90-جىلداردىڭ باسىنا دەيiن جازۋشى مەن ەل اراسىنداعى بايلانىس توننىڭ iشكi باۋىنداي بەرiك، ارى-بەرi سابىلىپ جاتاتىن قارا جولداي داڭعىل ەدi. ول ۋاقىتتا قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا «ادەبيەتتi ناسيحاتتاۋ بيۋروسى» دەگەن ارنايى مەكەمە دە بولعان. بۇل مەكەمە جازۋشىلاردى ۇشتەن-تورتتەن توپتاپ، ەل iشiنە جيi شىعارىپ تۇراتىن. ولار ساپار بارىسىندا شارۋاشىلىق، مەكەمەلەر اراسىندا كەلiسiم-شارت جاساسىپ، سونىڭ نەگiزiندە بيۋرو تاراپىنان ماتەريالدىق قولداۋ دا كورiپ وتىراتىن. كەيiن… نارىقتىق ەكونوميكا كەلدi. ارتىنشا جارتى الەمدi جامباستاپ جاتقان وداق ىدىرادى. تاۋەلسiزدiك. قىسىلشاڭ كۇندەر… «الدىمەن – ەكونوميكا، سوسىن – ساياسات» دەگەن ۇستانىم… مادەنيەت، ادەبيەت، رۋحانياتتىڭ كەزەگi قاي جەردە ەكەنi دە بەلگiسiز. يدەولوگيا دەگەن ماسەلەنiڭ تiپتi اتى ءوشiپ تىنعان. (قازiر دە سولاي). بۇدان ءارi ايتا بەرسەك، مۇڭ دا كوپ، سىر دا كوپ. تەك ايتەۋiر بiرتiندەپ تۇرمىستىڭ تۇزەلiپ كەلە جاتقانى كوڭiلگە مەدەۋ. جارايدى، تۇرمىس تۇزەلەر، كوڭiل جاي تابار، الايدا ون بەس جىلدا باسقا سiڭiپ ۇلگەرگەن باسقالاردىڭ جات يدەولوگياسىنان ەندi قانشا جىلدا قۇتىلا الار ەكەنبiز؟

شۇكiر، قازاقستان جازۋشىلار وداعى بيىلعى جىلى جازۋشىلاردى ەلگە شىعارۋ دەگەن بۇرىنعى سول جاقسى ءداستۇردi قايتا جالعاستىرۋعا كiرiسكەن. وداق باسشىلارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، بۇنىڭ ءوزi «اۋىلعا كومەك» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا، پرەزيدەنتتiك اكiمشiلiك دەڭگەيiندە ۇيىمداستىرىلا باستاعان سەكiلدi. بۇل جونiندە ءسوز سوڭىندا توقتالا جاتارمىز، ال ازiرگە ءوز ساپارىمىز جونiندە.

سونىمەن وداق باسشىلارىنىڭ جولعا سالۋىمەن اقىن، زەينەتكەر سەرiك قاپشىقباي ۇلى، «اتامۇرا» كورپوراتسياسىنىڭ جوبا جەتەكشiسi، پروزاشى يگەن حاسەن ۇلى، «زاڭ» گازەتiنiڭ باس رەداكتورى، اقىن كادiربەك قۇنىپيا ۇلى جانە مەن – تورتەۋمiز – تامىزدىڭ 20-سىندا پاۆلودار وبلىسىن بەتكە الىپ ءجۇرiپ كەتكەنبiز.

ەرماكتىڭ ەلەسI

پاۆلودار قالاسىندا بiزدi قارسى العان وبلىستىق مادەنيەت دەپارتامەنتi ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بەكمۇحامبەت يسلام مەن بۇقار جىراۋ اتىنداعى وبلىستىق ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيi ونەر ءبولiمiنiڭ مەڭگەرۋشiسi قۋاندىق قاليەۆ بەتiمiزدi بiردەن قالا iرگەسiندەگi اقسۋ اۋدانىنا قاراي بۇرعان.

– وسى اۋداننىڭ بۇرىنعى اتى ەرماك ەمەس پە ەدi? – دەيمiز بiز.

– ءيا. بiراق ەرماككا دەيiن دە اقسۋ بولعان. كەيiن بايىرعى اتاۋىن قايتا الدى عوي، – دەيدi ميكرواۆتوبۋستىڭ الدىندا وتىرعان بەكمۇحامبەت.

– ال اۋدان ورتالىعى؟

– ول دا ەرماك اتىندا بولعان. شاعىن قالا. قالانىڭ تۋرا ورتاسىندا وتكەن عاسىردىڭ اياعىنا دەيiن وعان ورناتىلعان ەڭسەلi ەسكەرتكiش تە تۇرعان. ءوز بيلiگiمiز ءوز قولىمىزعا تيگەن كەزدە ەكەۋiنەن دە قۇتىلدىق قوي. دالiرەگiندە، 1993 جىلى، شوكارەۆ دەگەن ورىس اۋدان اكiمi بولىپ تۇرعان كەزدە.

– ەسكەرتكiشتi الار كەزدە سىرتتان قارسىلىق بولعان جوق پا؟

– ارينە، بولدى. بiراق اقىلدى جاسالعان iس-ارەكەتتەردiڭ ارقاسىندا ءبارi دە وڭدى بiتكەن.

– ال مىنا وبلىس ورتالىعىن دا سولاي وزگەرتiپ جiبەرۋگە بولماس پا؟

– بۇنىڭ بiراز نازiك تۇستارى بار. بiرiنشiدەن، بۇل جەردiڭ بۇرىنعى قازاقشا اتاۋى تۋرالى ناقتى بiر بايلام جوق. ماسەلەن كوبiرەك اۋىزعا الىنىپ جۇرگەن «كەرەكۋ» اتاۋىنىڭ تۇپكi ماعىناسى جونiندە دە اركiم ارقالاي وي تۇيەدi. بۇلتارتپاس دالەل بولماعان سوڭ باتىل ۇسىنىس جاساۋ قيىنداۋ عوي.

– بۇدان باسقا دا سەبەپتەرi بار شىعار؟

– مۇمكiن.

بۇدان ءارi جولباسشىلاردى مۇنداي «سىزدى» سۇراقتارمەن مازالاي بەرۋدi ارتىق كوردiك تە، ءوز ويلارىمىزدى ءوزiمiز توپشىلاۋعا كوشتiك.

پاۆلودار… پەتروپاۆل… قازاقشاعا يكەمدەپ العان سەمەي (سەميپالاتينسك) مەن وسكەمەندi (ۋست-كامەنوگورسك) ەسەپتەمەگەندە، ەلiمiزدە تازا ورىس اتاۋىمەن تۇرعان ەكi وبلىس ورتالىعى وسىلار عانا. بۇعان دا ءتاۋبا! ەگەر ن.س.حرۋششەۆ وداق باسىندا (1953-1964) تاعى بiرەر جىل وتىرسا وسى كۇنiمiزگە دە زار بولار ما ەدiك، كiم بiلسiن. دەگەنمەن… سول كەزدiڭ وزiندە، قازاقستاننىڭ بەس وبلىسىن ساقتاپ قالۋ ءۇشiن باسىن بايگەگە تiككەن جۇمابەك تاشەنوۆ سىندى ازاماتىمىز بولعان. تۇتاستاي بەس وبلىسىمىزدى! قازاقستاننىڭ تاۋەلدi، ۋاقىتتىڭ قيىن كەزiندە! ال كوك تۋ استىنداعى بۇگiنگi بيلiك باسىنداعىلار؟ بەس وبلىس بىلاي تۇرسىن، بiر قالانىڭ اتىن… ءجا، ار جاعىن ايتپاي-اق قويايىق. قازاق تiلiندە جازىپ بەرگەن قاعازدىڭ ءوزiن ءسۇرiنiپ-جىعىلىپ ازەر وقيتىنداردان قانداي پاتريوتيزمدi كۇتەسiز.

تاڭەرتەڭ پوەزدان تۇسكەلi بايقاپ كەلەمiز: قالا iشiندەگi كوشە اتاۋلارىنىڭ ءبارi بiرەر قازاقشا ارiپكە بولا «ەكi تiلدە» جازىلعان; قالادان شىعا جول بويىنداعى ەلدiمەكەن اتاۋلارى تاعى دا «ەكi تiلدە». بiر كيريلليتسامەن! (مۇنداي كورiنiس تەك بۇل وبلىسقا عانا ءتان ەمەس). بۇدان نە وي تۇيۋگە بولادى؟ ەسiڭە چەحوۆتىڭ بەليكوۆi تۇسەدi. («قۇنداقتاۋلى ادام»). «ويپىرماي، وسىدان بiردەمە شىعىپ كەتە مە» دەپ قاراداي كولەڭكەسiنەن قورقىپ جۇرەتiن. ەسiڭە تاعى قازاقتىڭ «اقكوت تورعايى» تۇسەدi. Iننiڭ اۋزىندا قىلپ-قىلپ ەتiپ: «قۇداي-اۋ، قايدان قاتەر» دەپ قالتىراپ وتىراتىن.

قالادان ەرماك كەتكەن. بiراق سانادان بەينەسi، سۇيەكتەن ىزعارى كەتپەگەن. ەلەسi ەرتiس بويىن كەزiپ جۇرگەن سەكiلدi.

«اۋىلداعى بIر شال»

ماي اۋدانى. كوسiلiپ جاتقان كەڭ دالا. تۇگiن تارتساڭ مايى شىعاتىن جەر. قاي جاعىڭا قاراساڭ دا – قاپتاي جايىلعان قارا-قۇرا مال. جارىقتىق، اۋىلدىق جەردە ەلدiڭ دە، جەردiڭ دە ءسانi وسى مال-اۋ دەپ ويلايسىڭ.

– بۇدان ون-ون بەس جىل بۇرىن مىنا كەڭ ءورiس كوشكەن ەلدiڭ جۇرتىنداي قۇلازىپ قالىپ ەدi، – دەيدi اۋدان اكiمiنiڭ كەڭەسشiسi شايعالي اعامىز. – سوڭعى جىلدارى، ايتەۋiر، قايتادان جەرگە شىراي كiرە باستادى عوي.

شاكەڭ ۇزاق جىل وسى ەلدە شارۋاشىلىق باسقارعان ادام ەكەن. Iستiڭ ءجونi مەن جولىن بiلەتiن، كوپتi كورگەن، كوپتi تۇيگەن اقساقالدى اۋدان اكiمi قازiر دە قىزمەتتە ۇستاپ وتىرعان كورiنەدi. قۇپتارلىق iس. مۇنداي ادامدار ەلدiڭ قازىناسى عوي.

– بۇگiندە اۋىلداردا ۋاق-تۇيەك پەن iرi-قارانى بىلاي قويعاندا، الدى جۇزدەگەن جىلقى ۇستاپ وتىرعاندار بار، – دەيدi شاكەڭ جاي عانا.

– ۇرلىق-قارلىق جوق پا؟

– وبلىستىڭ iشكi جاعىندا ورنالاسقان بiزدiڭ ماي، اناۋ باياناۋىل جاعىندا ونداي بالە جوق دەسە دە بولادى. تەك رەسەيمەن شەكارالاس كەيبiر اۋدانداردا «الىپ كەتiپتi، ايداپ كەتiپتi» دەگەندi ارا-تۇرا ەستiپ قالامىز.

– جەرمەن جۇمىس قالاي؟ ەگiن ەگiپ، باۋ-باقشا باپتاپ دەگەندەي.

– ونىڭ ءبارi تەحنيكاعا بايلانىستى عوي. ال تەحنيكانىڭ جايى جانار-جاعار مايعا بايلانىستى دا. بiراق… – دەپ، ماجiلiستەس اقساقالدىڭ بiرi ءمۇدiرiپ قالعان.

ارتىنشا بۇل «بiراقتىڭ» سوڭى بiراز اڭگiمەگە تيەك بولىپ ەدi. ءبارi جانعا باتاتىن اڭگiمە. ءبارi ىلعي دا ايتىلىپ جۇرگەن اڭگiمە. دەگەنمەن… بiر ءسوزدiڭ ءجونi بولەك-تi.

ءيا، وتكەن كۇنگi بiر كەزدەسۋدەن سوڭ شوقشا ساقالدى بiر iرiلەۋ شال بiزدi سىرتقا قاراي جەتەلەي جونەلگەن. سودان وڭاشالاۋ جەرگە جەتكەن كەزدە:

– شىراعىم، جاڭا سەن وسى «اۋىلعا كومەك» دەپ بiردەمە دەدiڭ بە؟ – دەگەن شەگiرلەۋ كوزiن بiزگە تiك قاراپ. ءجۇزi سۇستى، داۋسى ىزعارلى، «ارىستانبايدىڭ مۇقىشى» سەكiلدi ۇركiتiڭكiرەپ سويلەيتiن ادامعا ۇقسايدى.

– دۇرىس، دۇرىس! قاتە ەستiگەن جوقسىز، اقساقال. بiز – «اۋىلعا كومەك» دەگەن جۇمىسپەن ەل ارالاپ جۇرگەن جازۋشىلارمىز عوي، – دەدiك شالدىڭ قۇلاعىنا تاقاي قاتتىراق داۋىستاپ.

– مەن ساڭىراۋ ەمەسپiن، اقىرىن سويلە، – دەدi ول جاراتىڭقىراماي. – جاڭا بارلىق سوزدەرiڭدi ەستiدiم. جاقسى، ادەمi سويلەدiڭدەر. سەندەر بارلىقتارىڭ سولاي سويلەيسiڭدەر. تiلدەرiڭنەن بال تامادى. ۋادەگە كەلگەندە سەندەردەن جومارت ادام جوق، اسپانداعى ايدى قولعا اپەرەتiندەي بولاسىڭدار.

– اقساقال، تۇسiنبەدiم… نە ايتىپ تۇرسىز؟ كiمگە رەنجiپ تۇرسىز؟ – دەيمiن اڭ-تاڭ بولىپ.

– تۇسiنبەيتiن نە بار! وكiلمiن دەپ بiرەۋ كەلەدi. كانديداتپiن دەپ ەكiنشi كەلەدi. جازۋشىمىز دەپ سەندەر كەلەسiڭدەر. بiراق قايسىسىڭ كەلسەڭدەر دە نە پايدا بار سەندەردەن. «اۋىلعا كومەك» دەيسiڭدەر تاعى دا. كومەكتەرiڭ سول بولسىن، وتiرiك ايتىپ دامەلەندiرiپ، الداماڭدارشى وسى بiزدi.

– اۋ، قانداي الداۋ سوندا؟!

– الداۋ ەمەي نەمەنە، ءۇش جىل بويى «اۋىل جىلى» دەپ كەرنەيلەتiپ-سىرنايلاتىپ، باراباندارىڭدى قاقتىڭدار دا تۇردىڭدار. ودان قانداي پايدا كوردiك بiز؟ بالالارىمىز بانكتەن كرەديت الايىن دەسە، الدىمەن اتكوپiر قاعاز، سوسىن اتاسىنىڭ قۇنىن سۇرايدى. سونىڭ بiر جەڭiلدەۋ جولىن ويلاستىرۋعا بولماس پا! ءجا، ودان بۇرىن اناۋ اتتاپ باسساڭ اقشا سۇرايتىنداردىڭ كەڭiردەكتەرiنە كەلساپ تىقپاس پا؟ ءجا، بۇنى دا قويدىق. بارiنەن دە ءدال جيىن-تەرiن جاقىنداعان كەزدە جانارماي باعاسىنىڭ شارىقتاپ شىعا كەلەتiنiن نەمەن تۇسiندiرۋگە بولادى! بۇل قانداي «كومەك» اۋىلعا! جىل سايىن سولاي! جىل سايىن ۇمiتتەنەمiز وسىنى جونگە كەلتiرەتiن بiرەۋلەر تابىلادى-اۋ دەپ. جوق! جوق! قۇداي-اۋ، مەنiڭ بiر تۇسiنبەيتiنiم: ەلدەگi ەڭ جاقسى بەنزiندi، ەڭ كوپ بەنزiندi بiزدiڭ وسى پاۆلودار شىعاراتىن كورiنەدi. سويتە تۇرا ونىڭ دا قىزىعىن ءوزiمiز كورiپ وتىرعانىمىز جوق. قايتا مىنا كورشi رەسەيدەن اكەلەتiن جاعارمايدىڭ باعاسى الدەقايدا ارزان بiزدiكiنەن… مiنە، ەندi نان قىمباتتايدى دەيدi. نە ءۇشiن قىمباتتايدى. راديو مەن تەلەۆيزوردان ەستۋiمiزشە، بiز استىقپەن شەتەلدەردi جارىلقاپ جاتقان كورiنەمiز… ال سەندەر جاڭا مiنبەدە تۇرىپ الىپ، «اۋىلعا كومەك، كومەك» دەيسiڭدەر تاڭدايلارىڭ تاقىلداپ.

– اقساقال، وسى سوزدەرiڭiزدi الگiندە كوپتiڭ الدىندا نەگە ايتپادىڭىز؟

— قازiر كوپتiڭ الدىندا كوسiلiپ ايتا الاتىن قايبiر شىندىق بار، شىراعىم؟!

– اتى-ءجونiڭiز كiم؟

– ونى قايتەسiڭ. «اۋىلداعى بiر شال» دەسەڭ بوپتى دا. ەگەر بiر جەردە بiردەمە جازساڭ، جاڭاعى سوزدەرiمنiڭ ءبارiن جاز. بۇل ساعان امانات، شىراعىم!

بۇل شال مۇمكiن بiر ارىزقوي شىعار، مۇمكiن اشىنعان بiرەۋ بولار. بiراق اماناتقا قيانات جاساۋ قيىن عوي.

«قالماق قىرعاننىڭ» باسىندا

ماي اۋدانىنىڭ باياناۋىل جەرiمەن شەكتەسەر تۇسى. اقشيمان اۋىلىنىڭ جەلكەسi. كۇن ەڭكەيiپ باتىپ بارادى.

– مىناۋ ەتەكتەگi كەڭ القاپتى «قالماق قىرعان» دەپ اتايدى، – دەيدi بيiك جاقپار تاستىڭ ۇستiندە تۇرعان بەكمۇحامبەت تومەنگە قاراي قولىن نۇسقاپ. – اتاقتى ولجاباي باتىر باستاعان قازاقتىڭ قالىڭ قولى وسى جەردە قالماقتاردى ويسىراتا جەڭگەن.

– ولجاباي – ايگiلi اكادەميك الكەي مارعۇلان مەن اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆتiڭ ارعى اتالارى، – دەپ قۋاندىق ءسوزدi تولىقتىرىپ قويادى.

وسى ولكەنiڭ تاريحى مەن شەجiرەسiنە كەلگەندە، بۇل ەكi ازامات ايىزىڭدى قاندىرىپ وتىرادى.

– مىناۋ تاس شوقىنىڭ بiر بۇيiرiندە تەرەڭ ۇڭگiر بار. وندا كەزiندە قانىش ساتباەۆ اعامىز بولعان.

– بۇل جەرگە كەزiندە الكەي مارعۇلان مەن شافىق شوكين دە تالاي رەت ات شالدىرىپ وتكەن، – دەپ اڭگiمە جالعاسىپ كەتە بارادى.

مۇنداي اڭگiمەلەر باياناۋىلعا جاقىنداعان سايىن قويۋلانا تۇسكەنi بايقالادى. جۇرەگiڭە جىلى. ويتكەنi ءبارi دە جالپى قازاقتىڭ تاريحى مەن ونەرiنە، عىلىمىنا قاتىستى.

ونەر دەمەكشi، بiز وسى ماي اۋدانىنا كiرگەلi جانىمىزعا التىنبەك ابiلقاسوۆ دەگەن ازامات قوسىلعان. ءانشi! جانە تاماشا ءانشi! اۋدان اكiمi بiزگە دەگەن قۇرمەتiن وسى التەكەڭ ارقىلى بiلدiرگەندەي. قازاقتىڭ ەڭ كەرەمەت قاسيەتتەرiنiڭ بiرi قوناقتى، ۇلكەندi سىيلاۋ بولسا، بۇل ازامات سونىڭ مايىن iشكەنi سەزiلەدi. جانىندا كەنجەگۇل دەگەن شاكiرتi بار. مونعوليادان كەلگەن قانداس قارىنداسىمىز. بۇل ەكەۋiنiڭ اۋەلەتiپ، تولقىنداتىپ، تەربەتiپ سالعان ءانiن ەستiگەن كەزدە، ءوزiڭنiڭ قازاق بوپ تۋعانىڭا قۋاناسىڭ.

انە ۇڭگiرتاستىڭ ەتەگiندە، ولار بiرi سىرنايمەن، بiر دومبىرامەن ەستايدىڭ «قورلانىن» شىرقاپ تۇر.

قازاقتىڭ ءانi! قانداي عاجاپ!

اتى كوپ اۋىلدا

باياناۋىل اۋدانىنىڭ تەرريتورياسىنا وتە بەرە جولدىڭ سول جاعىنداعى جاتاعان توبەنiڭ ەتەگiندە تۇرعان قورا-قوپسىلى ءۇيدi كوزiمiز شالعان دا، بۇرىلا كەتۋدi ءجون كورگەنبiز. ەسiك الدىنداعى الاسا تەكپiشەكتە ونەكi-ونۇشتەر شاماسىنداعى بiر بالا وتىر ەكەن. ءجون سۇراستىق. بiلiستiك. ازىن-اۋلاق مالىن باعىپ وتىرعان قارا شارۋانىڭ ايدالاداعى قاراشا ءۇيi ەكەن.

– اۋىلدارىڭ الىستا ما؟ قانشا شا¬قىرىم جەردە؟ – دەيمiز بالاعا.

– الىس ەمەس. بەس-التى كيلومەتردەي بوپ قالار، – دەيدi كiبiرتiكتەپ.

– اۋىلدارىڭنىڭ اتى قالاي؟

– اۋىلىمىزدىڭ اتى كوپ. بiرەۋلەر جۋانتوبە دەيدi. بiرەۋلەر «قىزىلتاۋ»، كومiرباسى، جوسالى دەسە، ەندi بiرەۋلەر ايماۋىتوۆ دەيدi.

– جۇسiپبەك ايماۋىتوۆتىڭ تۋعان اۋىلى، – دەپ قۋاندىق بiزگە سىبىر ەتە قالدى.

– جۇسiپبەك دەگەن كiم؟ – دەدiك بiز بالاعا ادەيi، سىنايىق دەپ.

– ؟.. (يىعىن قيقاڭ ەتكiزگەن)

– اۋ، سەن ءوزi قاي كلاستا وقيسىڭ؟

– بەسiنشi.

– سوندا سەن… ءوز اۋىلىڭدا تۋىپ-وسكەن جۇسiپبەك ايماۋىتوۆ دەگەننiڭ كiم ەكەنiن، كiم بولعانىن بiلمەيسiڭ بە؟

– بiلمەيمiن.

بiز بۇرىلىپ جۇرە بەردiك. قىزىق! باياعىدا، بiزدiڭ شىڭعىستاي مەكتەبiنiڭ كەز-كەلگەن وقۋشىسى وسى باياناۋىلدىق سۇلتانماحمۇتتىڭ ولەڭدەرiن جاتقا ايتىپ تۇرۋشى ەدi. ەندi ادامدى كiنالايمىز با، زاماندى كiنالايمىز با؟

جارتى ساعاتتاي ءجۇرiپ جۋانتوبەگە دە جەتتiك. تالما ءتۇس. تالاۋسىراعان تiرلiك. اۋىلدىڭ ءار تۇسىنان اندا-ساندا عانا بiر قارا كورiنەدi. نەگە ەكەنi بەلگiسiز، قاي جاعىڭا قاراساڭ دا بويكۇيەز تىنىشتىق، ميمىرت قوزعالىس. بەكمۇحامبەت پەن قۋانىش ەكەۋi ەكi جاقتاپ جۇگiرiپ ءجۇرiپ، ون-ونبەس ادامدى ازەر بiر جەرگە جيناپ العان. اكiم شۇعىل شارۋامەن اۋدانعا كەتكەن ەكەن. «بارىمەن – بازار» دەپ، الدىمىزداعى شاعىن توپپەن اڭگiمەلەسە باستادىق. مۇنداعى بiراز سوزدەن تۇيگەنiمiز: جۇسiپبەك ايماۋىتوۆ اقتالا سالىسىمەن وسىنداعى سوۆحوزعا (كەڭشارعا) ونىڭ اتى بەرiلiپتi. كەيiن سوۆحوز تاراپ كەتكەن كەزدە، بۇل ەسiم شارۋا قوجالىعىنا كوشiپتi. ال ەگەر … ەرتەڭگi كۇنi بۇل قوجالىققا دا كەشەگi سوۆحوزدىڭ كۇنi تۋسا؟.. نە بولماق؟.. بايقايمىز، ازiرگە بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىمەن باس قاتىرىپ جۇرگەندەر جوق سياقتى.

قايران جۇسiپبەك! بۇكiل الاشتىڭ قامى ءۇشiن جۇرەگiن الاۋلاتىپ، جانىن جالاۋلاتىپ وتكەن اسىل ەر! قايتەسiڭ، بۇگiندە ونىڭ تۋعان اۋىلىنىڭ «جاي-كۇيi» مiنە وسىنداي.

باياناۋىل باسىندا…

باياناۋىلدىڭ ارعى-بەرگi تاريحىنا بiز ەرتەدەن-اق قانىق ەدiك. 70-جىلدارى وسى ولكەنiڭ تۋماسى جانات تۇرعامبەكوۆپەن (قازiر مارقۇم ) ۋنيۆەرسيتەتتە بiرگە وقىپ، بiر بولمەدە تۇردىق. جاكەڭ اڭگiمەسiن بۇقار جىراۋ، ولجاباي باتىردان باستاپ، ءماشھۇر ءجۇسiپ، جارىلعاپبەردi، جاياۋ مۇسا، شورماننىڭ مۇساسى، مۇستافاسى، سۇلتانماحمۇتقا سوعا ءوتiپ، ودان ءارi ءساتباي، يمانتاي ۇرپاقتارى (ابiكەي، قانىش ت.ب.) مەن الكەي مارعۇلان، شافىق شوكين، ەرجانوۆ سىندى اكادەميكتەردi بiر قايىرىپ، سوسىن قارجاس، ايدابول، كۇلiكتەردەن شىققان مىقتىلاردى ونداپ ساناپ بiر-اق دەمالاتىن. «وسىنشاما iرi تۇلعالار بiر اۋداننان قالاي شىققان؟ بۇنىڭ ءبارiن جاكەڭ قايدان بiلەدi?» دەپ بiز iشتەي تاڭ قالىپ وتىرۋشى ەدiك. وسى سۇراقتاردىڭ جاۋابىن ەندi عانا تاپقاندايمىز. بارiنە مۇرىندىق – ءداستۇر ەكەن. و باستا جاقسى، قۇنارلى قالىپتاسقان ءداستۇر باياناۋىلدا تالاي-تالاي مارقاسقالاردى بيiككە شىعارعان ەكەن. بiزدiڭشە باياناۋىلداعى بۇل ءداستۇر وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان بەرi قاراي بۇرىنعى التىن تامىرىنان بiرتiندەپ ۇزiلە باستاعانداي. وعان سەبەپ؟… تاعى دا، بiزدiڭشە، 30-جىلدارداعى زۇلمات اشتىق، 37-38-دەگi رەپرەسسيا، 41-45-تەگi سوعىس، ودان كەيiن 54-تە باستالعان تىڭ كوتەرۋ بولسا كەرەك. ەگەر بۇل ءسوزiمiز قاتە بولسا، 40-جىلداردان بەرi تۋعان باياناۋىلدىق قانداي ايتۋلى تۇلعالار بار ەكەن، كانە ەسكە ءتۇسiرiپ كورەيiكشi?..

جو-جوق، بولعان دۇنيە قايدا كەتە قويسىن. اقىن ديقان ابiلەۆتiڭ 100 جىلدىعىن اتاپ ءوتiپ جاتقان ەلدە توي سالتاناتىن ءوزi ۇيىمداستىرىپ، ونى بيiكتەن ءوزi باسقارىپ، ۇرىمتال تۇستاردا ءسوزiن ولەڭمەن دە ورنەكتەپ جiبەرiپ، كوپتi اۋزىنا قاراتىپ وتىرعان اۋدان اكiمi قوراباي شاكiروۆتi كورگەندە كەشەگi اسىلدىڭ سىنىقتارى ەل iشiندە ءالi دە بار ەكەن-اۋ دەپ قۋانىپ قالعانىمىز جانە راس.

يسانىڭ ەلIندە

وبلىستىڭ سولتۇستiك بولiگiن جامباستاي جاتقان ەرتiس اۋدانى – اتاقتى يسا بايزاقوۆتىڭ، بەلگiلi اقىندار امانجول شامكەنوۆ پەن مۇباراك جامانبالينوۆتىڭ تۋعان جەرi. پاۆلودار قالاسىنان كەلە جاتقاندار بۇل جەرگە اقتوعاي اۋدانى ارقىلى وتەدi. ال وندا ايگiلi ماحاببات ءانi – «قورلاننىڭ» اۆتورى ەستاي بەركiمباي ۇلى جەرلەنگەن. مازارى ۇلكەن جولدىڭ وڭ جاعىندا، بiر شاقىرىمداي جەردە تۇر.

جاسى سەكسەننiڭ سەڭگiرiنە شىققان مۇباراك اعانى بۇرىن بiز ەل جاقتا تۇراتىن بالالار اقىنى رەتiندە عانا بiلەتiنبiز. ال شىن مانiندە ول كiسi ءوزiنiڭ بۇكiل بiلiم-بiلiگiن، تالانتى مەن زەيiن-زەردەسiن بۇگiنگi جانە ەرتەڭگi ۇرپاقتاردىڭ ءتالiم-تاربيەسiنە جۇمساپ جۇرگەن ۇلكەن قايراتكەر دە ەكەن.

– مەن كەزiندە وبلىستىق گازەتتiڭ تiلشiسi بولدىم. جۋرناليستiك ساپارمەن بۇل وبلىستا مەن ارالاماعان جەر از. سول ۋاقىتتا كiمدەرمەن جۇزدەسiپ، كiمدەرمەن سويلەسپەدiم. ماعان كەزدەسكەن قۇندى دا سيرەك دەرەكتەر قانشاما! اسiرەسە، ءوزiمiزدiڭ قازاقتار تۋرالى. ماسەلەن، 1931-33 جىلدارداعى اشتىق اپاتىندا ەرتiس اۋدانىنىڭ نەگiزi بولعان قىزىلاعاش بولىسىنىڭ جيىرما مىڭعا جۋىق قازاقتىڭ جارتىسىنا تاياۋى قىرعىنعا ۇشىراپ، تۇتاستاي بiر اۋىلداردىڭ ءتۇتiنi ءوشiپ قالعان. بۇل – كەيبiر وتباسىلار بۇكiل بالا-شاعاسىمەن جوق بولىپ كەتتi دەگەن ءسوز. بۇل جونiندە بiر اڭگiمە. وسى جەردە، 1998 جىلى قايتىس بولعانعا دەيiن، جۇماباي سماقانوۆ دەگەن اقساقال تۇردى. سول كiسiنiڭ بۇل ارادان 250 شاقىرىم جەردە تۇراتىن ءمۇليپا اتتى اپاسى 1932 جىلى كۇيەۋi مەن 9 بالاسىنان بiردەي ايىرىلعاندا، ونى تiرi قالعان جالعىز ۇلى (كالەن) قولاربامەن سۇيرەپ، ءۇش اي دەگەندە وسى جەرگە (250 شاقىرىم) ارەڭ جەتكiزگەن عوي. ال دiتتەگەن جەرiنە جەتە الماي جول بويىندا سۇيەگi قالعان اش-جالاڭاشتار قانشاما! مىنا قالادان 6-7 شاقىرىمداي جەردە، جولدىڭ وڭ جاعىندا بيiك قۇلپىتاس تۇر. سول قۇلپىتاستىڭ جانىنداعى باۋىرلاستار بەيiتiندە 100-دەن استام ايەلدiڭ سۇيەگi جاتىر. اشتان ولگەن. جول بويىنان تابىلعان… تاعى بiر ماسەلە. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ەرتiستiڭ بiزگە قاراعان جاعىندا ەكi جۇزدەي قازاق اۋىلى بولعان. قازiر سونىڭ 15-20-دايى عانا بار. قايدا قالعانى؟ الدىمەن جاڭاعى اشتىق جىلدارىندا، سوسىن ەلدiمەكەندەردi iرiلەندiرۋ دەگەن ساياسات كەزiندە قۇرىپ كەتكەن. جەرگiلiكتi حالىقتى سان، ساپا، تiل جاعىنان تۇقىرتۋدىڭ نەبiر ايلا ارەكەتi جاسالعان عوي. سولاردىڭ ءبارiن زەرتتەپ، «ناتيجەسiن» حالىققا جەتكiزۋ، ءار كەزەڭدەگi ساياسات قۇرباندارىنىڭ باسىنا بەلگi قويۋ – بiزدiڭ قاسيەتتi مiندەتiمiز بولماق. بۇل بۇگiنگi دە ەرتەڭگi ۇرپاق ءۇشiن كەرەك.

بiر قۋانارلىعى، مۇباراك اعانىڭ وسىنداي تاماشا ويلارى مەن ۇسىنىس-تiلەكتەرiنە اۋدان اكiمi ۇنەمi قولداۋ كورسەتiپ وتىرادى ەكەن. سونىڭ ارقاسى بولار، ونىڭ «ايگiلi اۋدان – ەرتiسiم» اتتى ەكi تومدىعى (1998 جانە 2003 ج.ج.)، «اشتىق ازابى» (2004 ج.) دەگەن پوەماسى جارىق كورiپ، اۋدان وقىرماندارىنا كەڭiنەن تاراعان. ءۇش كiتاپ تا – ەل مەن جەردiڭ تاريحى. سونداي-اق اۋدانداعى قازاق مەكتەبiنiڭ باستاۋىش سىنىپتارىندا، تiل جاتتىقتىرۋ ماقساتىندا «مۇباراكتانۋ»، ال جوعارعى سىنىپتاردا «يساتانۋ» ساباقتارى وتەدi ەكەن. ۇلگi الاتىن-اق iس!

عالىمجاننان قالعان Iز

Iس-ساپاردىڭ سوڭعى كۇنiن وبلىس ورتالىعىندا وتكiزگەنبiز. ءسوز جوق، كەرەكۋ كوزگە دە، كوڭiلگە دە سۇيكiمدi قالا. اسiرەسە، مۇنداعى ءۇش نىسان ەرەكشە، ايرىقشا كورiنەدi. ءماشھۇر-ءجۇسiپ اتىنداعى مەشiت، پراۆوسلاۆە شiركەۋi، ەرتiس بويىنداعى جاعالاۋ دەمالىس ورنى. ۇشەۋi دە عالىمجان جاقيانوۆتىڭ تۇسىندا سالىنعان. بۇنى قالاداعى سوقىرعا دەيiن مويىندايتىن كورiنەدi. شiركiن، حالىقتىڭ يگiلiگi ءۇشiن، كوزگە كورiنەر بiر نارسە تىندىرىپ كەتكەن اكiمدi اكiم دەۋ كەرەك-اۋ!

قالادا بiرنەشە مۇراجاي بار. سولاردىڭ iشiندە بۇقار جىراۋ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر مۇراجايىن ەرەكشە اتاۋ كەرەك بولار. مۇنداي مۇراجاي ەلدiڭ مادەني استاناسى الماتىدا دا جوق. ال مۇنداعى مۇراجاي تەك ەكسپونات جيناۋمەن عانا ەمەس، ۇلكەن-ۇلكەن عىلىمي جۇمىستار جۇرگiزۋمەن دە اينالىسىپ وتىرعان كورiنەدi.

جالپى، وبلىس كولەمiندە مادەنيەت پەن رۋحانياتقا قاتىستى جاقسى جۇمىستار ءجۇرiپ جاتقانى انىق. بۇنى ءار اۋدانداعى مۇراجايلار مەن مەشiت ۇيلەرiنەن، ەسكi عيماراتتارعا جۇرگiزiلiپ جاتقان رەستاۆراتسيالىق جۇمىستاردان، «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى مەن وتكەن جىلدىڭ ناۋرىزىنان بەرi تىڭعىلىقتى جۇمىس iستەپ كەلە جاتقان، اۋىل مادەنيەتiن كوتەرۋگە ارنالعان «بۇلاق» باعدارلاماسىنىڭ iس-ناتيجەلەرiنەن دە كورۋگە بولادى. بۇل تiپتi ارنايى ماقالانىڭ ارقاۋى.

ءتۇيIن

التى كۇندە ءتورت اۋداندى ارالاپ، بiر مىڭ ءۇش ءجۇز شاقىرىمداي جول ءجۇرiپ، وبلىس ورتالىعىمەن قوسقاندا، سەگiز جەردە كەزدەسۋ وتكiزدiك. ءار كەزدەسۋگە ورتا ەسەپپەن جيىرما-وتىزداي ادام جينالعان. بۇل، ارينە، كوپ ەمەس. جاز مەزگiلi. بiرەۋ ويدا، بiرەۋ قىردا دەگەندەي. ەكiنشiدەن، بiزدiڭ الدىمىزدا عانا ەل ارالاپ وتكەن دەپۋتات بار، كانديدات بار – جۇرت كەزدەسۋ اتاۋلىدان «تويىپ» تا قالعان سەكiلدi. دەگەنمەن، كوپشiلiكتiڭ، اسiرەسە اۋىل زيالىلارى مەن مەكتەپ ۇجىمدارىنىڭ جازۋشىلارمەن جۇزدەسiپ-پiكiرلەسۋگە ىنتا-ىقىلاستارىن ءالi جوعالتپاعانى بايقالادى. دەمەك، وقىرمان مەن قالامگەر اراسىنداعى باياعى جاقسى بايلانىستى قايتا جاڭعىرتۋ كەرەك قانا ەمەس قاجەت تە دەيمiز. بۇل جاعىنان جازۋشىلار وداعى مەن پرەزيدەنت اكiمشiلiگiنiڭ قازiرگi باستاما-نيەتتەرiن قۇپتاعان ءجون. تەك بiر ويلاساتىن ماسەلە: iسساپار كەزiندەگi جازۋشىلاردىڭ ەڭبەگiن ماتەريالدىق جاعىنان ەسكەرۋ جايىن وبلىس اكiمشiلiكتەرiمەن كۇنi بۇرىن شارت نەگiزiندە زاڭداستىرىپ الۋ ءجون بولار. ارينە، الداعى ۋاقىتتا بۇل iستiڭ دە وڭ شەشiلەتiنiنە سەنiمiمiز مول.

ديداحمەت اشIمحان ۇلى، جازۋشى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button