«مەنIڭ كIتابىم دا «اللاجار» فيلمIنIڭ كۇيIن كەشتI»

بىلتىر جەلتوقسان كوتەرiلiسiنە – 20 جىل تولدى. جەلتوقسانشىلاردىڭ قاسىق قانىمەن كەلگەن تاۋەلسiزدiك مەرەكەسi قارساڭىندا بiرتالاي قۇندى دۇنيەلەردiڭ بەتi اشىلىپ، ءباسپاسوز بەتتەرiندە جاريالاندى. سونىڭ بiرi ءارi بiرەگەيi رەتiندە تالعات ايتباي ۇلى قۇراستىرعان «الماتى 1986 جىل جەلتوقسان» كiتابىنىڭ ەكi تومدىعىنىڭ جارىق كورگەندiگi، ال جاقىندا اتالمىش كiتاپتىڭ ءۇشiنشi تومى وقىرمانعا جول تارتقانىن قۋانا ايتقىمىز كەلەدi. الايدا، «ازىن-اۋلاق ءۇش ءجۇز، ءتورت ءجۇز دانامەن جارىق كورگەن كiتاپ كiمگە جەتەدi?» دەپ كۇيiنگەن تالعات ايتباي ۇلى بيلiككە دەگەن جانايقايىن دا جاسىرىپ قالمايدى.

«جەلتوقسان كوتەرiلiسi قالاي باستالدى، نەمەن بiتتi?» دەگەن ساۋال سول جابۋلى قازان جابۋلى كۇيiندە قالىپ قويدى. نەگە ەكەنi بەلگiسiز، وسى كوتەرلiستi ءسوز قىلعاندا شىندىقتى ايتپاي، قاسارىسىپ الاتىن بول¬دىق. ەستەرiڭiزدە بولسا، بىلتىر جەلتوقسان كوتەرiلiسiنiڭ 20 جىلدىعىن «جەتiم قىزدىڭ تويىنداي» اتاپ وتتiك. مiنە، بيىل 21 جىلعا اياق باسقالى تۇر. بيلiك بولسا، ءالi دە ءوز تاريحىمىزدا ورىن العان شىندىقتى ايتتىرماۋعا تىرىسادى. ماسەلەن، بۇگiنگە دەيiن جەلتوقسان كوتەرiلiسi تۋرالى تالاي دۇنيە جارىق كوردi. مەن دە قاراپ قالماي، ءوز تاراپىمنان ءجۇز باسپا تاباق كiتاپ شىعاردىم. بiر وكiنiشتiسi، مەملەكەتتiڭ قولداۋى جوق. قانشاما مەكەمەگە حات جازىپ، ءوتiنiش بiلدiردiم. قانشاما فيلم ءتۇسiرiلدi، مەملەكەت بiر تيىن دا بولگەن جوق. ال جەلتوقسان كوتەرiلiسiنە بايلانىستى تالعات تەمەنوۆ «قىزعىش قۇس» اتتى فيلم ءتۇسiرiپ ەدi، جانiبەك جەتiرۋوۆ تا سول iسپەتتەس دۇنيەنi ومiرگە اكەلدi، بيلiك وزiنە ىڭعايلى جولىن تاڭداي كەتتi. وسى سەكiلدi فيلمدi قارجىلاندىرادى، ال، شىندىقتى شىرىلداتىپ بەينەلەگەن «اللاجار» ءالi ەكرانعا شىعارىلماي كەلەدi. قىسقاسى، قالىڭ كورەرمەنگە جول تابا الماي جاتىر. بۇل بۇل ما، مەنiڭ كiتابىم دا سول كۇيدi كەشتi. بىلتىر جەلتوقسان كوتەرiلiسiنiڭ 20 جىلدىعى كەزiندە مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلiگiنە، پرەزيدەنت اكiمشiلiگiنە: «مەنi تەندەرگە iلiكتiرiڭدەر، 2 توم كiتاپ دايىن تۇر» دەگەن سارىندا ءوتiنiش حات جازىپ ەدiم، بارiنەن دە: «وتە قاجەتتi كiتاپ ەكەن، تەندەرگە قاتىسىڭىز، كومەك بولادى…» دەگەن جاۋاپ الدىم. بiراق، ءسويتiپ سوزبەن الداپ قويادى دا، تەندەر بەرمەيدi. تاعى بiردە مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلiگiنەن نۇرلان نۇرعازين دەگەن ازامات حابارلاسىپ، «كەلiڭiز، جەلتوقسان كiتابىنا قارجى بەرiلەدi» دەدi. سەندiم. بۇل ۋادە دە ءسوز جۇزiندە قالدى. سودان نە كەرەك، جەلتوقسان كiتابىنىڭ 2 تومى دايىندالدى. ونىڭ بiرiنشiسi، 1990 جىلدارى شىعارىلعان «الماتى 1986 جەلتوقسان» دەگەن ءۇش كiتاپتان تۇردى. ال، ەكiنشi تومى سوڭعى كەزدەگi جيناقتالعان ماتەريالداردان قۇراستىرىلدى. كومەك قولىن سوزعىسى كەلگەن ازاماتتار ازىن-اۋلاق اقشا بەردi، دەگەنمەن بۇل كiتاپتى وڭاي جولمەن شىعارۋعا عانا جەتتi. تارالىمى وتە از، العاشقى 2 كiتاپ 300 دانامەن عانا جارىق كوردi. ءۇشiنشi تومىنىڭ تارالىمى 400 دانا. وعان قر دەپۋتاتى نۇرتاي سابيليانوۆ مىرزا دەمەۋشiلiك جاسادى. ياعني، كiتاپتىڭ ءۇشiنشi تومى نۇرتاي سەكiلدi جۇرەگi بار ازاماتتىڭ ارقاسىندا جارىق كوردi. بiر تۇسiنبەيتiنiم، بiزدەگi كاسiپكەرلەر مەن قالتالىلار، بيلiك باسىنداعىلار «جەلتوقسان – قازاقتىڭ تاريحى عوي، وسىنى ايتاتىن ادامدار بار كەزدە جازىپ قالايىق، توقتاتپاي كiتاپ باسىپ شىعارايىق» دەمەيدi عوي. مىسالى، كوپتەگەن كاسiپكەرلەرگە: «مىنا كiتاپتى كوپ تارالىممەن شىعارايىق، مەكتەپ پەن كiتاپحاناعا تەگiن تاراتايىق» دەپ تە ايتتىم. بۇلاردىڭ ءبارi ايتىس ۇيىمداستىرۋعا ماشىقتانىپ الدى. ەسەپتەسەم، سوعان بولiنگەن ون كولiكتiڭ بار بولعانى ەكەۋiنە عانا باقانداي ون مىڭ دانا كiتاپ شىعارۋعا بولادى ەكەن. بiراق كiتاپ باسىپ شىعارۋ ماسەلەسiنە موينىن بۇرىپ، قاراپ جاتقان جان بار ما؟ جاقىندا كiتاپ ساتاتىن «ەۆريكا» ساۋدا نۇكتەسiنە بارسام، الدىمەن كiتاپتىڭ iشiندە نە بارىن بiلۋiمiز كەرەك» دەيدi. بىلتىر التىنبەك سارسەنباەۆتىڭ قورى 10 تومدىق كiتاپ شىعارىپ ەدi، ونى ساتتىرماي قويدى. ويتكەنi، وندا اششى، جانعا باتارلىق ماتەريالدار كوپ-تiن.

قۇداي قالاسا، الداعى ۋاقىتتا ءتورتiنشi تومىن شىعارماقشىمىن. وعان بىلتىرعى جىلى جارىق كورگەن ماتەريالدار مەن كوتەرiلiس كۋاگەرلەرi جازعان دەرەكتەر ەنەدi. قىسقاسى، بۇل كiتاپ ءوز اياعىمەن كەلگەن ماتەريالدارمەن تولىعادى. ەستەرiڭiزدە بولار، «ەگەمەن قازاقستان» گازەتiندە «جەلتوقسان قاھارماندارى ءۇن قاتىڭدار!» دەگەن ماتەريالىم جارىق كوردi. سونىڭ ارقاسىندا جىل بويى جان-جاقتان كوتەرiلiسكە قاتىسقان قاھارمانداردان حات الدىق. ماسەلەن، تالعار قالاسىنان جازعان اسكەردەن كەلگەن تراكتوريست جiگiت الاڭعا كەلەدi دە، قولىنا تاياق الىپ جاۋعا قارسى شىعادى. سودان بiر كەزدە قازاق كاپيتان: «جiگiتتەر، شارشادىڭدار عوي، ەرتەڭ دە كۇن بار، بولدى قايتىڭدار…» دەپ الداۋقاراتىپ سويلەگەندە الگi جiگiتتەردiڭ iشi جىلىپ، قولىنداعىنىڭ ءبارiن تاستاعان ەكەن. سول مەزەتتە: «وڭباعانداردى ۇرىڭدار، سوعىڭدار!» دەپ جەندەتتەرگە بۇيرىق بەرگەن دە ساباتقان عوي. ۋاقىت ءوتتi، زامان وزگەردi. كەشەگi كاپيتان قازiر گەنەرال ما ەكەن، پولكوۆنيك پە ەكەن، كiم بiلسiن؟! ەگەر قازiر ءدال سونداي كوتەرiلiس بولسا، جاڭاعى ادامدار حالىققا قارسى قارۋ كوتەرۋi مۇمكiن عوي. الدە ويلاندى ما ەكەن؟! كiتاپتىڭ ۇستانعان باعىتى دا وسى.

قايتا سول كەزدە تIل، بيلIك تۋرالى اشىق ايتىلدى

جالپى كiتاپتى شىعارۋداعى ماقسات – ءومiر ساباعى. قازاق جاستارىنىڭ الاڭعا شىققانداعى الدىنا قويعان ماقساتى ءالi ورىندالعان جوق. سان ءتۇرلi ساۋال قازاق حالقىنىڭ الدىندا ءالi كوسە-كولدەنەڭ تۇر. كەرiسiنشە، تاۋەلسiزدiك العالى بەرi ءبارi كۇردەلەنiپ كەتكەندەي. قايتا سول سەكسەنiنشi جىلدارى تiل، بيلiك تۋرالى اشىق ايتىلاتىن ەدi. قازiر جەردiڭ استى مەن ۇستiندەگi بايلىقتىڭ ءبارi ساتىلىپ جاتىر. قاراپايىم حالىق قامقورسىز قالدى. اۋىلدىڭ جاعدايى تiپتi قيىن. ادامنىڭ ءومiر ءسۇرۋ جاسى بۇرىنعىعا قاراعاندا قىسقارىپ كەتتi. قانشاما الەۋمەتتiك ماسەلە كۇن تارتiبiنە قايتا شىقتى. ال ەندi اقيقاتتى ايتايىق دەسەك، تاعى ايتتىرمايدى. شىنى كەرەك، جەلتوقسان – ءالi قىرىق قاتپارى اشىلماعان مايدان. جەلتوقسان – مەزگiلدiك ناۋقان سياقتى. ماسەلەن، بىلتىر 20 جىلدىق كەزiندە بازبiرەۋلەر ەلەمەسە دە، قىرۋار شارۋا اتقارىلدى. پارلامەنتتە ماسەلە كوتەرiلدi. نۇرتاي سابيليانوۆ زيالى قاۋىم مەن دەپۋتاتتار جازعان حاتتى پارلامەنتتە وقىپ بەردi. سونىڭ نەگiزiندە «مىنا كiسiلەر ماراپاتتاۋعا لايىق» دەگەن تiزiم جاسالدى. ونىڭ iشiندە قايتىس بولعاندارى بار، ونىڭ بەر جاعىندا ءالi كۇنگە جان جاراسى مەن ءتان جاراسىنىڭ زاردابىن تارتىپ جۇرگەن جاندار كوپ. ايتىڭىزشى، سوندا ولار الاڭعا نە ءۇشiن، كiم ءۇشiن شىقتى؟

وڭتۇستiك قازاقستان وبلىسى سايرام اۋدانى اكiمشiلiگiنiڭ iشكi ساياسات ءبولiمi «ەگەمەن قازاقستانعا» شىققان ماتەريالىمدى تەلەديداردان 5-6 رەت حابارلاندىرۋ رەتiندە بەرiپتi. «حابارلاسىڭدار، ماتەريال بولسا بەرiڭدەر، كiتاپ شىعايىن دەپ جاتىر، قالىپ قويمايىق» دەپ سان قاقساسا دا، ەشكiم حابارلاسا قويماپتى. ودان قالا بەردi، اكiمشiلiكتەگi قىزمەتكەرلەر مەكتەپتi ارالاپ، «ەي، سەن، جەلتوقسانعا قاتىسقان ەدiڭ عوي» دەسە، «ايتپاڭىزشى، باياعىدا جەلتوقسانعا قاتىسىپ، قانشاما تاياعىن جەدiك، ەندi بالا-شاعامىزعا تىنىشتىق بەرسiن، وسىلار بەيبiت ءومiر ءسۇرسiنشi…» دەپ جالىنىپتى. كوردiڭiز بە، حالىق تا ءالi كۇنگە قورقاقتايدى، اشىق ايتپايدى. جاسىرادى. قاي سالانىڭ بولسىن، باسى-قاسىندا جەلتوقساننىڭ قاھارماندارى ءجۇر. بiراق كەشەگi كۇركiرەگەن كۇنi باسىنان وتكiزگەن ماشاقاتتى ايتپايدى. ايتقىسى كەلمەيدi دە. سەبەبi بiرەۋ، شەن مەن شەكپەندiسiنەن ايرىلىپ قالماۋ ءۇشiن جىلى ورنىنان كەتكiسi كەلمەيدi. ويتكەنi، ءالi كۇنگە بiر-بiرiنiڭ ءسوزiن اڭدۋ، ارتىنان ادام سالىپ قويۋ جالعاسىپ كەلەدi.

…300-400 دانا كIمگە جەتەدI?

كiتاپ شىعارۋ وڭاي iس ەمەس. ول ءۇشiن تالاي جىلعى جيعان-تەرگەن جەمiستiڭ قورىتىندىسى قاجەت. سوناۋ 1988 جىلدان بەرi جەلتوقسان كوتەرiلiسi تۋرالى نە ايتىلدى، نە جازىلدى دەگەن ماسەلەگە اسا دەن قويىپ كەلدiم. ناتيجەسiندە، تالاي ايتىلماي كەلگەن دەرەك كوزدەر مەن جاريالانباعان ماتەريالداردى جۇرتقا پاش ەتتiك دەپ ويلايمىن. بiراق، اينالايىن-اۋ، 300-400 دانا كiمگە جەتەدi? قازاقستاندا قازاق تiلiندە 5 جارىم مىڭ مەكتەپ بار. قانشاما كiتاپحانا، جوعارى وقۋ ورنى بار، ولار نەنi ازىق ەتەدi? تiپتi، كەيبiر زەرتتەۋشi عالىمدار حابارلاسىپ، «ۇلتتىق كiتاپحانانىڭ وزiندە جەلتوقسان كوتەرiلiسiنە قاتىستى سiزدiڭ كiتابىڭىزدان باسقا كiتاپ جوق» دەپ زار يلەيدi. ارينە، ءباسپاسوز بەتتەرiندە، جۋرنال، الماناحتاردا كوتەرiلiس تۋرالى جارىق كورگەن ماتەريالدار وتە كوپ. دەگەنمەن، ونى جيناقتاپ، بiرiكتiرiپ، سارالاپ جارىققا شىعارىپ جاتقان ەشكiم جوق. قۇداي قالاسا، ءتورتiنشi تومىنا جەر-جەردەگi وبلىستىق، اۋداندىق ءباسپاسوز بەن تەلەديداردا بەرiلگەن ماتەريالداردى ەنگiزبەكشiمiن. قولىمنان كەلگەنشە، بار مۇمكiندiگiمدi پايدالانىپ، زەرتتەۋدi ودان ءارi جالعاستىرا تۇسەمiن. كەزiندە قازاق ءۇشiن جانىن بەرۋگە دايار مۇحتار شاحانوۆ ۇلكەن ەرلiك جاساپ، باسىن باسكە تiگiپ، سونىڭ ارقاسىندا جەلتوقساننىڭ شىندىعى ازداپ بولسىن اشىلدى. قالعانىن ايتىپ، ونى حالىققا جەتكiزۋ بiزدiڭ مiندەتiمiز.

ءۇشiنشi تومنىڭ سوڭى مەيرام بايعازين دەگەن اۆتوردىڭ «جيىرما جىلدان سوڭ» اتتى ماقالاسىمەن بiتەدi. «ەلiمiزدiڭ تاۋەلسiزدiك الۋىنا بiردەن-بiر سەبەپكەر 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسى وتانىمىزدىڭ تاريحىندا ادiلەتتi باعاسىن العان جوق. ەڭ باستىسى، تاۋەلسiز ەلدiڭ تiزگiنi ءوز قولىمىزعا تيە تۇرا، ءالi دە وسى وقيعاعا ساياسي جانە تاريحي باعا بەرە الماۋىمىزدا. بۇل دا بiزدiڭ ەلدiگiمiزگە ۇلكەن سىن. …وسىدان 20 جىل بۇرىن قازاق جاستارى الاڭعا شىقتى. قازاق جاستارىنا قارسى مۇزداي قارۋ قولداندى، ۇردى، سوقتى، يتكە تالاتتى. ارادا 20 جىل ءوتتi. الايدا الماتىداعى «شاڭىراق» پەن «باقايدا» سول پروتسەسس تاعى قايتالاندى. قاپتاعان پوليتسەيلەردiڭ ۇرىپ-جانشىپ، باسپانالارىن قيراتقاننان سوڭ، ەندi ولاردىڭ بولاشاققا ارتقان ۇمiتتەرi مەن سەنiمدەرi كۇڭگiرتتەنiپ، كومەسكiلەنبەيتiنiنە كiم كەپiل بەرە الادى ەكەن؟» دەپ اياقتالادى. بۇكiل كiتاپتىڭ ايتاتىن مازمۇنى وسىعان قۇرىلعان. بار بولعانى تاريحتان ساباق الايىق دەگەن وي عوي.

جازىپ العان دينارا مىڭجاسارقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button