جاتاقحاناسىز ستۋدەنتتەن باسپاناسىز قازاققا دەيIن...

باسپانا — قازاقتىڭ باس اۋرۋىنا اينالعالى قاي زامان. قازاق قالا سالىپ، وتىرىقشى ەلگە اينالعاننان بەرگi ماسەلە. بۇگiنگi باسپانا ماسەلەسi تىم وتكiر سيپات الىپ وتىر. ول قازاقتىڭ دالادان قالاعا اعىلۋىنان تۋىنداپ وتىرعان جايت.

كەشەگi كەڭەس زامانىنىڭ وزiندە 20-30 جىل بويى پاتەر ساعالاپ، بالا-شاعاسىن بiرەۋدiڭ بوساعاسىندا وسiرگەندەردiڭ سانى جەتiپ ارتىلعان. ول كەزدە يمپەريانىڭ ۇساق ۇلتتارعا ۇستانعان ساياساتى سالدارىنان سولاي بولدى دەلiك. ال، تاۋەلسiزدiكپەن بiرگە ويانعان ۇكiلi ۇمiتتەردiڭ اياقاستى بولعانىن نەمەن تۇسiندiرەمiز. الپاۋىتتار قازاق جەرiن ويىنشىققا اينالدىرىپ، ءزاۋلiم-ءزاۋلiم قۇرىلىستاردى سالىپ، ونىڭ باعاسىن اسپانداتىپ قويعانىمەن، ودان قازاققا قايىر جوق. ويتكەنi، ول قۇرىلىستاردىڭ ەسiگiنەن سىعالاۋ ءۇشiن قالتاڭ قوماقتى بولۋى كەرەك. اۋىلداعى جامان تامى مەن ەكi-ءۇش مالىن ساتىپ كەلگەن قارا قازاقتىڭ قالتاسىندا ونداي پۇل قايدان بولسىن. اشىنعان جۇرت ءوز بەتiمەن جەر باسىپ الىپ، زاڭسىز ءۇي دە تۇرعىزىپ جاتىر. بiراق، ونى ەلەپ-ەسكەرiپ وتىرعان ەشكiم جوق. قولىنان كەلسە، كۇرەپ تاستاپ قاراپ وتىراتىن بولدى. بۇل قاراپايىم تۇرعىننىڭ اشۋ-ىزاسىن قوزدىراتىن قادام ەكەنi ەشكiمدi ويلاندىرمايدى.

سايىن دالا ساحارادا بۇگiندە حالقىمىزدىڭ تەڭ جارىمىنا جۋىعى تiرلiك ەتەدi. قالاعا اعىلعانى اعىلىپ، دالادا قالعانى دالادا قالعان ەلدiڭ كۇز تۋا تاعى بiر پروبلەماسى قىلاڭ ەتتi. ول — جاتاقحانا ماسەلەسi. قازiر اقىلى ءبولiم ستۋدەنتتەرi تۇگiلi، مەملەكەتتiك وقۋ گرانتىن جەڭiپ العانداردىڭ ءوزi جاتاقحانا iزدەپ سابىلىپ ءجۇر. بۇنىڭ سىرىن وقۋ ورنىنىڭ باسشىلارى وقۋعا ستۋدەنتتەردiڭ جىلداعىدان كوپ قابىلدانعانىمەن تۇسiندiرەدi. ماسەلەن، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتiك ۋنيۆەرسيتەتiنە بيىل 5 مىڭ ستۋدەنت I-كۋرسقا تۇسكەن. بۇل ادەتتەگiدەن ون ەسە كوپ. سول سەبەپتەن اتالعان وقۋ ورنى الىس-شالعاي اۋىلداردىڭ ستۋدەنتتەرiنە عانا جاتاقحانادان ورىن بەرۋدi ءجون دەپ تاپقان. ياعني، الماتى وبلىسىنان كەلگەندەرگە جاتاقحانا جوق. تاعى بiر وقۋ ورنى 3-4 كۋرستىڭ ستۋدەنتتەرiنە: «باسپاناڭدى ءوزiڭ تاپ» دەگەن. قالاي دەسەك تە، وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارىنىڭ الدىن كۇزەتكەن ستۋدەنت پەن ونىڭ اتا-اناسىنان كوز تۇنادى. جاقىنداپ، سويلەسە كەتسەڭ، مۇڭىن مۇڭداپ جىلاپ جiبەرۋگە شاق تۇرادى. سول وقۋ ورىندارىنىڭ بiرiندە بولىپ، جاتاقحاناعا قول جەتكiزە الماعان اتا-انالارمەن ءسال تiل قاتىسقانمىن.

— مەن بىلتىر دا جاتاقحاناسىز قالعانمىن، — دەيدi 2-كۋرس ستۋدەنتi قوبىلان — جاتاقحانادان بiر ورىن الۋ ءۇشiن بۇكiل تۋىس-تۋعانىمدى سالدىم. بيىل دا سولاي بولىپ تۇر.

ال، بالاسىن I-كۋرسقا الىپ كەلگەن مىنا بiر انا فاكۋلتەت دەكانىنىڭ الدىنان تاۋى شاعىلىپ شىقتى.

— بالام بiرiنشi كۋرسقا ءوز كۇشiمەن ءتۇستi. گرانت دەۋشi مە ەدi، الگi. اناۋ نارىنقولدان كەلiپ ءجۇرمiز. دەكانعا كiرسەك: «نەگە پاتەر جالدامايسىزدار؟» دەيدi. مەنiڭ بۇدان باسقا دا وقىتىپ جاتقان بالالارىم بار. ال، الماتىداعى پاتەر قۇنىن ءوزiڭiز بiلەسiز. بiر بولمەلi پاتەردiڭ ءوزi 700-800 دوللارعا شىقتى. مەن كۇنiمدi كورەم بە، جوق بالامنىڭ پاتەرiنە اقشا iزدەيمiن بە، الدە مىنالاردى وقىتام با، باسىم قاتىپ تۇر، — دەيدi ول كiسi.

تاعى بiرi وسى الماتى قالاسىندا تۇراتىن مەنiڭ تانىسىم بولىپ شىقتى.

— اعايىنىمنىڭ قىزى ەدi. تەكەلiدەن كەلگەن. 111 بالمەن گرانتقا ءتۇسiپ ەدi. دەكان مەنi مازاق ەتتi. «الماتىدا جاپ-جاقسى تۋىسقانى تۇرادى ەكەن. سول قامقورلىعىنا السىن. دالاعا تاستامايتىن شىعارسىز ەندi بۇل قىزدى»، — دەپ كەلەكە قىلدى. مەن ءوز جاعدايىمدى ايتىپ اقتالىپ جاتىرمىن. ءۇيiمنiڭ تارلىعىن، وندا دا تۇراتىنداردىڭ جەتiپ ارتىلاتىندىعىن ايتتىم، الايدا، دەكان مازاق ەتكەنiن قويمادى، — دەيدi الگi تانىسىم.

جاتاقحانا iزدەپ سابىلىپ جۇرگەندەردiڭ iشiنەن بiز وزگە ۇلت وكiلدەرiن كەزدەستiرگەن جوقپىز. ياعني، جاتاقحانا دا قازاقتىڭ پروبلەماسىنا اينالعاندىعىنىڭ كۋاسi بولدىق. جاتاقحانانىڭ بۇگiن مۇنداي پروبلەماعا اينالعانىنىڭ بiرiنشi سەبەبiن جوعارىدا ايتتىق. جىلداعىدان 10 ەسە كوپ ستۋدەنتتiڭ وقۋعا قابىلدانۋى بولسا، ەكiنشi سەبەبi، كوپتەگەن وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرگە ارنالىپ سالىنعان جاتاقحانالاردىڭ بiرازىن جەكەشەلەندiرiپ جiبەرگەن. وعان دالەل، قازاق مەملەكەتتiك قۇرىلىس-ارحيتەكتۋرا اكادەمياسىنىڭ ستۋدەنتتەر جاتاقحاناسىندا ورنىعىپ العان بiر توپ تۇرعىننىڭ ونى بوساتۋعا ق ۇلىقسىزدىعى. ولاردى دا تۇسiنۋگە بولادى. قىستىڭ كوزi قىراۋدا جاتاقحانانى تاستاپ شىقسا، بارار جەر باسار تاۋى بولمايدى. وسىندا كۇنەلتiپ جاتقاندارىنا الدىنا — 20، سوڭىنا — 10 جىل بولىپ قالعان. وقۋ ورنى باسشىلارىنىڭ اۋىزشا جەكەشەلەندiرiپ بەردiك دەگەنiنە الدانىپ قالعاندار. سوندىقتان، ولاردى شىعارىپ تاستاۋعا كەلگەن سوت ورىنداۋشىلاردىڭ تاناۋى تاسقا جيi سوعىلىپ قايتۋدا. ولاردىڭ بيىلعى نارازىلىق اكتسياسى ەرەكشەلەۋ سيپات الدى. قولدارىنا وردەر تيiپ، جاتاقحاناعا ورنالاسپاق بولىپ كەلگەن قازاق جاستارىن بولمەگە كiرگiزبەك تۇگiلi، جاتاقحانانىڭ ەسiگiنەن دە وتكiزبەي قايتاردى.

"مال اشۋى — جان اشۋى" دەيدi قازاق. دەسە دەگەندەي. سوڭعى جىلدارعى وقيعالارعا نازار اۋدارساق، قالتاسىنداعى سوڭعى باقىرىن سارقىپ وتىرىپ تۇرعىزىپ العان كۇركەشiگiن بۇزۋ تۋرالى شەشiم شىعىپ، ونى كۇرەۋگە كەلگەندەرگە تاباندى قارسىلىق كورسەتكەن "شاڭىراقتاعى" وقيعانىڭ سوڭى قايعىمەن، كiسi ولiمiمەن اياقتالدى. بۇگiندە سول وقيعاعا قاتىسى بارلاردىڭ iسi سوتتا قارالىپ جاتىر. ازiرگە قابىلدانعان شەشiم جوق، الايدا قاقتىعىسقا قاتىستى دەگەن 25 ادام بiر جىلدان استام ۋاقىت تۇرمەدە وتىر. جاقىندا مەن وسى تۇرمەدە وتىرعان جiگiتتەردiڭ انالارىمەن كەزدەسiپ قالدىم.

— الماتىدان بiر باسپانا iزدەپ سابىلىپ كەلگەندە، باسىمىزعا بۇلت ءۇيiرiلiپ، بۇكiل اۋىلى قاراپ وتىرعان اتپال ازاماتتارىمىز تۇرمەدەن بiر-اق شىقتى. ولاردىڭ ەندiگi تاعدىرى نە بولادى، بiلمەيمiز، — دەسەدi انالار. "بايتال تۇگiلi باس قايعى" دەگەندەي بۇگiنگi مۇڭدارى — تەمiر تورعا جازىقسىز قامالعان بالالارى. ولاردى اقتاعان، نە قارالاعان ۇكiم جوق. بiر جىلدىڭ iشiندە قانشاما ادۆوكات جالداعاندارىن ايتىپ ەتەكتەرi جاسقا تولادى. تiپتi، بiرەۋi ادۆوكات جالداۋ ءۇشiن بانكiدەن نەسيە العان.

— ونى ءوزiم ەمەس، انام تولەپ وتىر، — دەيدi ول.

مiنە، قارا قازاقتىڭ بۇگiنگi مۇڭى. حح عاسىردىڭ باسىندا دا، جەرگە يەلiك ەتۋ ءۇشiن كۇرەسسە، ححI عاسىردىڭ باسىندا دا، بوستاندىققا قول جەتكiزگەن زاماندا دا الاقانداي جەر ءۇشiن كۇرەسiپ ءجۇر. زاڭعا ءاربiر تۇرعىننىڭ 10 سوتىق جەرگە تەگiن يەلiك ەتەتiندiگiن جازىپ قويدىق. بiراق، ول الماتى مەن استانادا جۇزەگە اسپايتىن قاۋلى بولىپ شىقتى. سوڭعى دەرەكتەرگە قاراساق، جەردi زاڭسىز باسىپ الۋشىلاردىڭ سانى كۇن وتكەن سايىن كوبەيiپ بارادى. مۇنىڭ سىرىن الەۋمەتتiك تەڭسiزدiكتەن iزدەگەن ءجون بولار. الايدا، بiزدiڭ بيلiك تارماقتارى الەۋمەتتiك تەڭسiزدiككە كوز جۇما قارايتىن بولىپ الدى، كەز-كەلگەن ماسەلەدە قاراپايىم تۇرعىنداردى كiنالاپ قاراپ وتىرامىز. ال، حالىقتىڭ قوردالانعان اشۋىنىڭ بۇرق ەتۋiنiڭ سوڭى الاپاتقا اينالاتىندىعىن 86-شى جىلعى وقيعا-اق دالەلدەپ بەرگەن جوق پا؟ بيلiك وسىنداي الاپاتتاردىڭ الدىن الۋى ءۇشiن، قازاقتىڭ قالاعا ەنۋiن جەدەلدەتۋi قاجەت.

ەسەنگۇل كاپقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button