ايتكەش

Cوڭى. باسى وتكەن ساندا

سوعىس تۇتقىندارىنىڭ كونتسەرتiنە فرايبۋرگ قالاسىنىڭ تۇرعىندارى كوپ جينالعان. كونتسەرتتi جۇرگiزۋشi: "ساحناعا كاۆكاز تۇرعىندارى گيورگيەندەر شىعادى" دەگەندە نەمiستەر اسا ءمان بەرە قويماسا كەرەك. سونى بايقاعان ول: "ستاليندەر" دەپ قايتا حابارلاعاندا زال تولى كورەرمەندەر بiر دۇرلiگiپ بارىپ باسىلادى دا، ساحناعا اڭتارىلا قارايدى. گرۋزيندەردiڭ اندەرi جانە بيلەرi ولاردى تاڭ قالدىرعان.

ال ساحنادا ازەربايجاندار ءوز ونەرلەرiن كورسەتكەندە "فون شتادين باكۋ!" دەپ قول سوققان. كورەرمەندەردi ورىستار مەن ۋكرايندەر اسا قىزىقتىرا المايدى. سلاۆيانداردىڭ ونەرiمەن بۇرىننان تانىس ەكەن.

"…اقىرىندا كەزەك ماعان كەلدi. كونتسەرت جۇرگiزۋشi مەنiڭ فاميليامدى ايتا الماي قاتتى قينالدى. ايتەۋiر، ازەر دەگەندە بiردەڭە ايتقان بولىپ، بiراز بوگەلiڭكiرەپ تۇرىپ:

– ازيا!-دەدi".

مۋزىكا تiلi اۋدارۋدى قاجەت ەتپەيدi. تەك ونى ءوز مانiندە، جوعارى دەڭگەيدە ورىنداۋ شارت. اسiرەسە، الەمدiك كلاسسيكالىق شىعارمالاردى. ال ورىنداي الماساڭ ونسىز دا وزدەرiن وزگەلەردەن ارتىق سانايتىن مىنا نەمiستەردiڭ تالعامپاز تىڭداۋشىلارى كەلەمەجدەپ، قارقىلداپ كۇلiپ، مازاق ەتۋi بەك مۇمكiن. ايتكەش ساحناعا شىعاردا وسىنى سەزiنگەن. ازداپ جۇرەكسiنگەنi دە راس. "كوپتەن بەرi قارۋ ۇستاپ قاتايىپ قالعان ساۋساقتارىم دەگەنiمە كونە مە؟ دايىندىقسىز شىققانىم قالاي بولار ەكەن؟". اتقاقتاعان جۇرەگiن باسىپ، تاۋەكەل ەتتi.

"…مەن ءۇشiن بۇل ءارi قوبالجۋ، ءارi قۋانىش ءساتi بولدى. ويتكەنi مەن زالدا وتىرعان نەمiستەردiڭ ارقايسىسىنىڭ قاستەرلەپ، ءسۇيiپ تىڭدايتىن اسپابىندا وينايمىن. بۇل جەر مۋزىكا الەمiندەگi اتتارى داڭققا بولەنگەن باح، موتسارت، گايدن، بەتحوۆەن تاعى باسقا كوپتەگەن ۇلى كومپوزيتورلاردىڭ شىققان وتانى.

زالدا شىبىن ىزىڭى بiلiنبەيتiن تىنىشتىق ورناعان. قادالعان كوزدەر. تىڭداۋشىلاردىڭ ءارتۇرلi ساتتەردەگi سەزiم قۇشاعىنا بەرiلiپ، تاڭدانىپ تا، كۇدiكتەنiپ تە، قىزىعۋشىلىق تا تانىتىپ وتىرعاندارى بiلiنiپ تۇر. ويناي جونەلدiم. بەتحوۆەننiڭ رومانسى — "سول-ماجوردى" ورىندادىم. زالدا وتىرعاندار مۋزىكانىڭ ءار دىبىسىن قالت جiبەرمەي تىڭداپ وتىرعانى سەزiلدi. مەنiڭ ويناپ بەرگەن مۋزىكامنىڭ ورىندالۋىنا تاڭ قالعاندارى سونشالىق، قاتتى ريزالىق بiلدiرiپ، كوپكە دەيiن قول شاپالاقتاپ، قايتا شاقىرىپ، بiردەڭەلەردi ايتىپ ايقايلاپ، ساحنادان جiبەرمەي قويدى. ولار ءۇشiن مۇنىڭ ءوزi ۇلكەن جاڭالىق بولىپ تابىلاتىنىن مەن جاقسى ءتۇسiندiم. ويتكەنi قايداعى بiر جابايى ازيات سانالاتىن ەلدiڭ ادامى، الىس تۇپكiردەگi ەۋروپا مۋزىكاسىن سونشالىق شابىتپەن، اسقان شەبەرلiك تانىتىپ ورىنداپ بەرگەنiنە سەنۋلەرiنiڭ ءوزi قيىن ەدi".

ادولف گيتلەردiڭ: "دۇنيە جۇزiندە بiزدەن اسقان ۇلت جوق. بiز الەمدi بيلەيمiز!"-دەگەن فاشيستiك استامشىلىعىنا الدانىپ، بوي ۇسىنعان نەمiس حالقىنىڭ كوپشiلiگi اۋەلگiدە ازيالىقتاردى ادامعا ساناۋدان قالعان ەدi. ايتكەشتiڭ الەمدiك كلاسسيكالىق شىعارمالاردى ورىنداۋ شەبەرلiگi ولاردى ءتانتi ەتiپ، تاۋبەسiنە ءتۇسiردi. استامشىلدىق پيعىلدان قايتارىپ، باسقاشا وي سالدى. ازيالىقتاردىڭ بەدەلiن كوتەردi. بۇل ايتكەشتiڭ ۇلكەن رۋحاني جەڭiسi ەدi.

"…ەندiگi جەردە ءوزiم سكريپكاعا ارناپ وڭدەگەن قازاقتىڭ حالىق ءانi "ەلiم-ايدى" ورىندادىم. تىڭدا، ەۋروپا! تىڭدا، گەرمانيا! بارلىعىڭ دا تىڭدا! مەنiڭ بارiنەن ارتىق كورەتiن ەلiمدi تىڭدا. تۋعان جەرگە دەگەن جۇرەگiمنiڭ ساعىنىشى مەن شەر-مۇڭىمدى تىڭدا! قازاقتىڭ حالىق ءانi "ەلiم-ايدى" تىڭدا! اقىرعى قايىرماسىن قايتالاپ تارتاردا، زالعا كوز سالىپ ەدiم، كوپشiلiكتiڭ ماعان ايانىشپەن قاراپ، مەنi ءتۇسiنiپ، جاناشىرلىق تانىتىپ وتىرعاندارىن سەزiنگەندەي بولدىم".

ايتكەش ارتىندا تاريحتىڭ تالاي-تالاي اۋىر كەزەڭدەرiنەن وتكەن ەلi بارىن، سوعان دەگەن ساعىنىشىن "ەلiم-ايمەن" جەتكiزدi.

"…كورەرمەندەر بiزگە تاڭىرقاي قاراپ، شۋلى توبىر جان-جاعىمىزدى قامالاپ، كلۋبتىڭ سىرتقى ەسiگiنە دەيiن شىعارىپ سالدى. ءالi ەسiمدە، ماريا دەگەن قىز شىعاتىن جەرگە دەيiن بiرگە كەلiپ ءوزiنiڭ ازداپ بiلەتiن ورىس سوزدەرiنە تiلi كەلمەي، مىلقاۋلانىپ، قول قيمىلىمەن قوسا ۇقتىرعان بولىپ، مەنiڭ سكريپكادا ويناعانىما ريزالىعىن بiلدiرگەن بولدى.

– دانكە ءشون! دانكە!

ول ماعان قايدا تۇراتىنىن كورسەتiپ، قوناققا شاقىردى. قىزدىڭ ىقىلاس بiلدiرگەنiنە قازاقشا، ورىسشا، بiلەتiن نەمiسشەمدi قوسىپ، راحمەت ايتتىم.

– قازiر شاقىرعان جەرگە باراتىن ۋاقىت ەمەس. كەيiن "گيتلەر كاپۋت" بولعان كەزدە، ۇيiڭە بارۋعا مۇمكiندiك تۋادى،- دەپ تۇسiندiرۋگە تىرىستىم.

ونىڭ قورىققاننان ەكi كوزi شاراسىنان شىعا جازداپ، قولدارى قالتىراپ:

– و، ناين! ناين! ولاي دەمە! پوليتساي بۋم-بۋم! – دەدi.

ماريانى بۇدان كەيiن كەزiكتiرگەن جوقپىن".

گيتلەردiڭ وتانىندا الگiندەي ءسوز ايتۋ، ارينە، وڭاي ەمەس. ول ءۇشiن جۇرەكتiلiك، باتىلدىق كەرەك. جانى نازiك بولسا دا ايتكەش ايتتى. گيتلەردiڭ ءبۇتiن ەلدi بۇلدiرگەنiنە، ميلليونداعان جازىقسىزداردىڭ جاندارىن جاhاننامعا جiبەرگەنiنە، ءوزi سەكiلدi تالاي تالانتتاردىڭ اسىل ارمانىن كەسكەنiنە كەكتەنiپ ايتتى. ءتۇبi ادiلەتتiڭ جەڭەتiنiنە سەنiپ ايتقانى حاق. ال نەمiس قىزى ماريا نەگە ونى ساتپادى؟ ونىڭ فون-ۆولكەرگە بiر اۋىز ءسوزi جەتiپ جاتىر ەدi عوي. سول ءسوزi سول ساتتە-اق كەۋدەسiنە وق بولىپ قادالماسىنا كiم كەپiل. ونى تالانتىنىڭ تاعى دا قورعاپ قالعانى انىق. ماريا ونەرiن iشتەي جوعارى باعالاپ، ءوزiن ولiمگە قيماعان سەكiلدi.

"…بiردە مەنi كومەندانتتىڭ كەڭەسiنە شاقىرىپ الىپ، تۇركiستان ۇلتتىق كوميتەتتiنiڭ (تۇك) قاراماعىنا، بەرلينگە جiبەرiلەتiنiمدi ايتتى.

– قايدا؟ نەگە؟ – دەدiم.

– بارعان سوڭ ءبارiن تۇسiندiرەدi.

– ال تۇركiستان كوميتەتi دەگەنiڭiز نەمەنە؟

– سوندا بiلەسiڭ.".

ايتكەش كiتابىندا بالا كەزiندە تۇركiستان دەگەن قالانىڭ بار ەستiگەنiن، ال ونداي لەگيوننان مۇلدەم بەيحابار ەكەنiن جازا كەلiپ، سول كەزدەگi جاعدايدىڭ ءوزi تاريحتان بiلiمiنiڭ ازدىعىن اقىرىنداپ تولىقتىرعانىن ەسكەرتكەن.

"…سونىمەن بiزدi فرايبۋرگتەن پويەزعا وتىرعىزىپ، بەرلينگە جونەلتتi. جولدا كوپ توقتالماي، تۇركiستان ۇلتتىق كوميتەتi ورنالاسقان جەرگە تەز جەتتiك. ءتۇندi سول كوميتەتتiڭ كiشكەنتاي بولمەسiندە وتكiزدiم. بiر مەزگiلدە ەسiك اشىلىپ، كۇتپەگەن جەردەن عالىم ابسالياموۆ كiرiپ كەلە جاتىر. باياعىدا الماتىدا مۋزىكالىق تەحنيكۋمدا بiرگە وقىعان، ماعان كومەكتەسكەن جiگiت. جاڭا ۇلگiدە كيiنگەن، شەتەلدiكتەرشە شاش قويىپ، باپتاپ تاراپ قويعان.

– وي، شالىم، سەن قايدان ءجۇرسiڭ؟

– سەنi تانىماي قالا جازدادىم. ءوزiڭ ءوسiپ كەتiپسiڭ، – دەدi ول. – وسىندا بiر مۋزىكانتتى اكەلدi دەگەندi ەسiتiپ، كiم بولسا دا ادەيلەپ امانداسايىن دەپ كiردiم. سەنi كورەمiن دەپ ويلاعان جوقپىن.

ەكەۋمiز باستان كەشكەندەرiمiزدi ايتىسىپ، ۇزاق اڭگiمەگە كiرiستiك. ابسالياموۆ ءوزiنiڭ سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرi تۇتقىنعا قالاي تۇسكەنiن، تۇق-نiڭ لاگەرiنە قالاي تاپ بولعانىن، تۇركiستان لەگيونىنىڭ وكiلدەرi ونى بوساتىپ الىپ، تالانتتى سكريپكاشى ەكەنiنە نەمiستەردiڭ كوزدەرiن جەتكiزiپ، بەرلين مۋزىكالىق اكادەمياسىنا قابىلداتقاندارىن تاپتiشتەپ ايتىپ بەردi. بiراق شالىم وندا بiر جىل وتكەن سوڭ بەرلين اكادەمياسى بiزدiڭ جاقتىڭ بومبالارىنان تۇگi قالماي قيراپ، ونىڭ ۆەناعا كوشiرiلگەنiن، ارتىنان بiر جىلدان سوڭ سوعىس اياقتالىپ، ءوزiنiڭ فرانتسياعا قاشىپ بارىپ، ءارi قاراي تۇركياعا ءوتiپ كەتەتiنiن بiلگەن جوق ەدi.

ەرتەڭiندە تاڭەرتەڭ سول جەردەن بەرليندە جۇرگەن تاعى بiر جەرلەسiم ءماجيت ايتباەۆتى كەزدەستiردiم. سوعىستان بۇرىن تەحنيكۋمدا بiزگە قازاق تiلi مەن ادەبيەتiنەن ساباق بەرگەن ول وتە بيازى، سىيلى ادام بولاتىن. كورگەن بەتتە مەنi تانىمادى ما، الدە ادەيi iستەدi مە، بiلمەيمiن، جىلى شىراي تانىتقان جوق. مەن الماتىدان ەكەنiمدi، تەحنيكۋمدا وقىعانىمدا ايتا باستاعاندا:

– ءا، ءيا! جاڭا ويىما ءتۇستi،- دەگەن بولدى.

سوندا دا ەكەۋiمiزدiڭ اڭگiمەمiز ۇيلەسكەن جوق".

"جازمىشتان وزمىش جوق". سوعىس ولاردى سونداي اۋىر كەزەڭدە جات جەردە تاعى كەزدەستiردi. تەك كوڭiل اۋاندارى باياعىداي ەمەس. ومiرگە كوزقاراستارى وزگەرگەن. سوعىستان كەيiن وتانعا، تۋعان جەرگە ايتكەش قانا ورالدى. ابسالياموۆ پەن ايتباەۆتىڭ كەيiنگi تاعدىرلارىنان جۇرت بەيحابار. ولاردىڭ دەرەگiن بiر بiلسە گەرمانياداعى حاسەن ورالتاي، تۋركياداعى دالەلحان قاجى بiلەتiن شىعار دەگەن ءۇمiت بار.

"…بiر كۇننەن كەيiن بiزدi كۇزەتپەن بەرليننەن ۆارشاۆاعا اپاردى. سودان ەشقايدا سوقتىرماستان ۆارشاۆادان 18 شاقىرىم قاشىقتىقتا تۇركiستان لەگيونىنىڭ شتابى ورنالاسقان جەرگە اكەلدi. تۇركiستاندىقتار تۇرعان اۋماق قورشالعان. ارناۋلى قاقپادان رۇقسات قاعازىمەن كiرگiزەدi. لەگيونەرلەردiڭ باسىندا پيلوتكا، كيگەن اسكەري كيiمدەرi ەسكi. بiلەكتەرiندە "تۇركiستان" دەپ جازىلعان بەلگiلەرi بار. مەنi كۇزەتشi لەگيوننىڭ شتابىنداعى نەمiس ۋنتەر وفيتسەرiنە الىپ كەلدi. ماعان تiكسiنە قاراعان ۋنتەر وفيتسەرگە ەشتەڭەنiڭ مانiسiنە بارماي، نەگە اكەلگەنiن، تاعدىرىمنىڭ قالاي شەشiلەتiنiن بiلمەي جاتىپ، «مەن قولىما قارۋ المايمىن، لەگيوندا قىزمەت ەتپەيمiن» دەپ اشىق ايتتىم. ۋنتەر وفيتسەر ماعان ايقايلاپ ۇرىسىپ، بالاعاتتاپ جاتىر. مەن قارسى كەلiپ اشۋمەن "فاشيست" دەپ قالدىم. نەمiس مەنi ۇرىپ جىعىپ، تەپكiلەپ: "كوزiڭدi جويامىن، تiرi قايتپايتىن لاگەر مەن تۇرمەگە جiبەرەمiن" دەپ اكiرەڭدەدi. كۇزەتشiلەرiن شاقىرىپ، سول ءۇيدiڭ استىنداعى قاراڭعى زىندانعا تاستاپ، كوپ كۇنگە دەيiن مەنiڭ بار جوعىمدى كەرەك ەتكەن ولار بولعان جوق. ەرتەڭiندە كەشكi مەزگiل بولۋ كەرەك، توبەدەگi تەمiر توردىڭ تەسiگiنەن بiرەۋدiڭ اقىرىن:

— ەي، جiگiت! ال! – دەپ قازاقشا ايتقان داۋسىن ەستiدiم.

قاراسام، توبەدەن جiپكە بايلانعان جاۋىنگەرلەردiڭ تاماق سالىپ جەيتiن ىدىسىن اقىرىنداپ ءتۇسiرiپ، سالبىراتىپ ۇستاپ تۇر. ارەڭ دەگەندە قولىمدى جەتكiزiپ الدىم. ار جاعىما ازداپ ءنار بارعان سوڭ، كوزiمە ۇيقى تىعىلدى. قاماۋدا ون كۇندەي جاتىپ قالدىم. اقىرىندا زىنداننان شىعارىپ، بiر ۇلكەن باراققا الىپ كەلدi. بiر مەزەتتە بولمەگە ورتا بويلى، دەمبەلشە كەلگەن تورتباق، جىلى ءجۇزدi قازاق اسىعا باسىپ كiرiپ كەلدi. ەسiكتەن كiرەر كiرمەستەن:

— اكەلدi مە؟ قايدا؟– دەدi مەنi كورە سالا جاتىرقاماي، – مەن مۇحامەتقالي باتىركەرەي ۇلىمىن،- دەپ تانىستىردى. ءسوزiن ۇزبەستەن باستىرمالاتا: – الگi شتابتا شۋ شىعارعان سەنبiسiڭ؟ وي، قالقام! وسىندا تۇرعانداردىڭ ءبارi كۋا، مەن سەنi لەگيون كومانديرi، كاپيتان ەرنيحتەن ارەڭ بوساتتىرىپ الدىم. سەن مۋزىكانتپىسىڭ؟ سكريپكا تارتاسىڭ با؟ وتە جاقسى، ۇگiتشiلەر ۆزۆودىنىڭ قۇرامىندا بولاسىڭ. سۇراعىڭ بولسا، ارتىنان قويا جاتارسىڭ. كەلiستiك پە؟ – دەدi.".

بۇگiندە تۇركiستان لەگيونىنىڭ نەگiزiن قالاپ، قۇرعان مۇستافا شوقايدىڭ توسىن ءولiمi تۋرالى ارقالاي پiكiرلەر بار. مۇحامەتقالي باتىركەرەي ۇلىنىڭ ايتكەشكە ايتىپ بەرگەن مىنا دەرەگiنە كوڭiل قويايىق.

"…سوعىستان بۇرىن الماتىنىڭ جامبىل اتىنداعى مەملەكەتتiك فيلارمونياسىندا ءانشi بولدىم. اسكەرگە 1940 جىلى شاقىرىلدىم. اسكەري مiندەتiمدi برەست قامالىندا وتكiزiپ جۇرگەنiمدە سوعىس باستالدى. اۋىر شايقاستا بiزدiڭ بولiمشە قورشاۋدا قالىپ، نەمiستەرگە تۇتقىنعا ءتۇستiم. 1941 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا پولشانىڭ دەمبلين قالاسىنداعى سوعىس تۇتقىندارى لاگەرiنە اكەلدi. ەرتەدە سالعان ۇلكەن قامال قورعانعا سەكسەن مىڭنان ارتىق تۇتقىن قامالدى.

…مامىر ايىندا لاگەرگە نەمiستiڭ وفيتسەرلەرi كەلiپ، قازاق، وزبەك، تاجiك، تۇركiمەن، قىرعىزداردى ساپتان شىعارىپ، بولەك تۇرعىزدى. جۇك ۆاگوندارىنا وتىرعىزىپ، بەلگiسiز جاققا الىپ جونەلدi. تۇنiمەن ءجۇرiپ، تاڭعا جاقىن ۆارشاۆاعا جاقىن كەلگەنiمiزدi بiلدiك. بiرازدان كەيiن بويى ەكi مەتر نەمiس كاپيتانى كەلدi. قاسىندا نەمiستiڭ فورماسىن كيگەن، اشاڭ ءوڭدi، ارىق كەلگەن قازاق بار.

– سەندەردi تۇركiستان لەگيونىنىڭ قاراماعىنا كەلۋلەرiڭمەن قۇتتىقتايمىن!

لەگيوننىڭ نە ەكەنiن، وعان وسىندا بارلىق لاگەرلەردەن ورتا ازيا مەن قازاقستاننان شىققانداردى عانا جينايتىنىن بiرiنشi رەت وسى جەردە ەستiدiم. جۇماققا كەلگەندەي بولدىق. جۋىنىپ-شايىنىپ، بiراز كوڭiلiمiز كوتەرiلiپ، بiر جاساپ قالدىق. بارلىق كيiم-كەشەك يتاليادا جاسالىپ شىققان. كيتەلدiڭ ومىراۋىندا قوجا احمەت ياسساۋي مازارىنىڭ سۋرەتi. استىندا ارابشا "قۇداي بiزبەن بiرگە!" دەگەن جازۋ بار.

…تۇركiستان ۇلتتىق كوميتەتi مەن تۇركiستان لەگيونىنىڭ اكەسi، دۇنيە جۇزiنە بەلگiلi قازاق – مۇستافا شوقاي بولدى.

…تۇركiستان ۇلتتىق كوميتەتiن قۇراردا مۇستافا ەڭ سەنiمدi ادامدارىن جيناپ الىپ، جابىق ەسiك جاعدايىندا قۇپيا اڭگiمە وتكiزiپتi. بىلايشا ايتقاندا، بوتەن ادام بولماعان. ولارعا نەمiستiڭ قولباسشىلارىمەن بولعان كەلiسiم-شارتتىڭ ءمانiن ءتۇسiندiرiپ، ەڭ باستىسى:

– ەستەرiڭدە بولسىن، نەمiستەر ەش ۋاقىتتا سوۆەتتەر وداعىن جەڭە المايدى. ەش ۋاقىتتا! ال مەنiڭ بارلىق ماقساتىم تۇركiستاندىقتاردى ولiمنەن امان الىپ قالۋ. ويتكەنi بارلىعى دا كەلەشەكتە تاۋەلسiز تۇركiستانعا كەرەك، – دەدi. گەستاپو مۇنداي قۇپيا جينالىستىڭ بولعانىن بiلمەي قالدى دەگەنگە سەنبەيمiن. ولاردىڭ تىڭشىلارمەن جۇمىس iستەۋi بiزدەن كەم ەمەس.

بiراز ۋاقىتتان كەيiن شوقاي لاگەرلەردi ارالاپ ءجۇرiپ، گريپپەن اۋىرىپ، گوسپيتالعا تۇسكەن. مۇستافا تاماق پەن ءدارiنi ءوزi سەنگەن ۋالي حايۋمحاننىڭ قولىنان iشەتiنiن بiردەن اشىق ايتقان. ال ۋالي حايۋمحان بولسا، نە iستەگەن؟ ول اۋەلi ەكەۋi اقىلداسىپ، مۇستافادان قۇتىلىپ تۇك-نiڭ پرەزيدەنتتiك ورنىنا ءوزi وتىرماقشى بولعان. مۇمكiن، نەمiس ايەلiنiڭ اقىلى بولار. اقىرى ولار جەرگiلiكتi دارiگەرلەرمەن كەلiسiپ، ۋلى ءدارi تاۋىپ الىپ، ۋاليدiڭ قولىمەن مۇستافاعا iشكiزەدi"

مۇستافا الدىن الا جامانشىلىقتىڭ بولاتىنىن سەزiپتi. پاريجدەگi ۇيiنە تەلەفون ارقىلى سويلەسiپ، ايەلiنە تۇسiندە ۇيiندەگi دۇنيە-مۇلiكتەردiڭ قيراپ، شاشىلىپ جاتقانىن كورگەندiگiن ايتىپتى. ايەلi دە سەزiكتەنiپ مۇستافاعا پاريجدەن كەتكەلi ءۇيدiڭ تەرەزەسiنە بۇرىن كورمەگەن بiر قۇستىڭ كەلiپ-كەتiپ جۇرگەنiن بايقاعانىن، بiراز ۋاقىتتان بەرi سونىڭ جوعالىپ كەتكەنiن ايتقان.

ۋالي حايۋمحان بەرگەن ۋلى ءدارiنi iشكەن سوڭ مۇستافا ەكi ساعاتتان كەيiن قايتىس بولعان.

"…مەن ءوزiم بۇل وقيعانىڭ iشiندە بولعان جوقپىن. بiراق سول كەزدە شوقايدىڭ قاسىندا بولعان ادامداردان ەستiدiم. ولار ماعان جاقىن، سىرلاس ادامدار بولاتىن. مىسالى، دوستارىمنىڭ iشiندە 1934 جىلى سۆەردلوۆسكiدە تاۋ-كەن ينستيتۋتىن بiتiرگەن، سوعىستان بۇرىن قازاندا جۇمىس iستەگەن، ورالدىڭ تۋماسى كارiم قاراتاەۆ دەگەن جiگiت بولدى. جاقىن دوسىمنىڭ بiرi ماۋلiكەش قايمەلدين قازاقتاردىڭ iشiندە لاقاپ اتى – "اسان قايعى". 1934 جىلى مگۋ-دiڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتiن بiتiرiپ، الماتىدا اۋدارماشى بولىپ iستەگەن. بۇلاردان باسقا شوقايدىڭ جاقىن ادامدارىنىڭ بiرi بولعان ماجيت ايتباەۆ ادەبيەتشi بولعان. قازاقتىڭ مۇعالiمدەر ينستيتۋتىن بiتiرگەن. قىزىلوردالىق دۇيسەن قوجانوۆ سوعىس كەزiندە بەرلين راديوسىنىڭ قازاق بولiمiندە حابارلاۋشى بولىپ iستەگەن. وسى اتتارى اتالعان ادامداردىڭ ءبارi تۇركiستان ۇلتتىق كوميتەتiندەگi وقيعالاردان حاباردار. ونداعى بارلىق جاعدايلاردى جاقسى بiلەتiن. مەن وسى ايتقان اڭگiمەلەرiمدi سولاردىڭ ءوز اۋزىنان ەستiدiم".

بالكiم مۇستافا شوقايدىڭ ولiمiنە قاتىستى ناعىز اقيقات وسى شىعار. ونىڭ الدىنا قويعان ەكi ماقساتى بولدى. بiرiنشiسi، تۇتقىنعا تۇسكەن كۇللi تۇركiلەردi قالايدا امان الىپ قالۋ. ەكiنشiسi، ولارعا كەڭەس وكiمەتiنiڭ قۇيتىرقى، الدامشى ساياساتىن ءتۇسiندiرiپ، كوزدەرiن اشىپ، كەلەشەك تاۋەلسiزدiك ءۇشiن كۇرەسكە دايىنداۋ. سونداي-اق، ول تۇتقىنداردى سوۆەت ارمياسىنا قارسى وق اتۋعا ايداپ سالعان جوق. ولاردى جاۋىنگەر باۋىرلارىنا قارسى قويمادى. تاۋەلسiزدiككە جەتۋدiڭ ساياسي جولدارىن سانالارىنا سiڭiرiپ باققانى كامiل. تۇبiندە تۇركiلەردiڭ دە ءوز الدارىنا ەگەمەن ەل بولاتىندارىنا سەنiم ارتتى.

"…بiز لەگينوۆو قالاسىندا جانە پولشاداعى تۇركiستان بولiمشەلەرi تۇرعان باسقا قالالارعا دا شىعىپ، جيi-جيi كونتسەرت بەرiپ جۇردiك.

…1943 جىلى جەلتوقسان ايىندا تۇركiستان لەگيونىن تۋلۋزادان سەكسەن شاقىرىم، فرانتسيانىڭ وڭتۇستiگiندەگi البي دەگەن كiشiرەك قالاعا كوشiردi. تۇركiستان لەگيونىنىڭ شتابى دا سوندا ورنالاستى".

العاشقىدا ازياتتاردى جابايىلارداي كورiپ، شوشىنا قاراعان فرانتسۋزدار، كەيiننەن ۇيرەنiسiپ كەتتi. اسiرەسە، ايتكەشتiڭ سكريپكادا ويناعان ۆەردي، بيزە، برامس شىعارمالارىن قۇمارتا تىڭدايتىن بولدى. تiپتەن "تسىگان اندەرiن" قايتا-قايتا تارتقىزادى ەكەن. ءسويتiپ ءجۇرiپ ايتكەش ەرلiك iسكە دە بارعان.

"…دوساي قادiروۆ قىرعىزدىڭ تۋماسى مۋزىكانت بولدى. ەكەۋiمiز بiر كiشكەنتاي كافەگە جيi بارىپ جۇردiك. سەبەبi وندا ەلەنا بەرتران دەگەن قىز جۇمىس iستەدi. سوعان ۇقساستىرىپ كافەنiڭ اتىن "لەنا كافە" دەپ ءوزiمiز قويىپ الدىق.

…بiردە كۇتپەگەن وقيعانىڭ iشiندە بولۋعا تۋرا كەلدi. تۇنگi بiر وتىرىستا "لەنا كافە" ورنالاسقان ءۇيدi نەمiستەر قورشاپ الدى. قاتتى قورىققان قىز: «بۇلار مەنiڭ اعامدى iزدەپ ءجۇر، ۇستاسا ولتiرەدi» دەپ جىلاپ جiبەردi. نە iستەۋ كەرەك؟ قالاي دا قۇتقارۋدىڭ بiر امالىن تابۋدى ويلادىم. مەن تەز شەشiمگە كەلiپ، ونىڭ اعاسىنىڭ قايدا جاتقانىن بiلiپ الدىم دا بوگەلمەستەن ەكiنشi قاباتقا كوتەرiلiپ، تەز كيiنiپ، ءوز كيiمiمدi جاس جiگiتكە كيگiزiپ، توسەككە ونىڭ ورنىنا جاتا قالدىم. مەنiڭ جولداستارىم ونى قاتتى ماس بولعان لەگيونەرلەردiڭ بiرەۋi دەگiزiپ، الىپ شىعىپ كەتكەن. نەمiستەر تابا الماي قالدى. بiرەر ساعاتتان كەيiن مەنiڭ كيiمiمدi اكەپ بەردi. مەن ەشتەڭە بiلمەگەن ادام بولىپ لاگەرگە كەلدiم. وسى وقيعادان كەيiن فرانتسۋزدارعا سەنiمiم ارتتى".

وداقتاستار نورمانديا جەرiنە اسكەرلەرiن تۇسiرگەن. شىعىستان قىزىل ارميا فاشيستەردi ىعىستىرىپ كەلەدi. ايتكەش وسى ءساتتi قالاي دا پايدالانىپ قالۋدى ويلاپ، مۇحامەتقالي باتىركەرەي ۇلى جانە باسقا دا سەنiمدi دەگەن جاندارمەن كەڭەسiپ، لەگيوننان كەتۋ امالدارىن قاراستىرعان. الايدا ويلاعاندارى جۇزەگە اسپاي قالدى.

"…بiراق كەشكە جەتكiزبەي، تاڭەرتەڭiندە باتىركەرەي ۇلى ەكەۋمiزدi نارسەلەرiمiزبەن كۇزەت بولiمiنە الىپ كەلiپ، ستاۋدەنس لاگەرiنە جiبەرiلەتiنiمiزدi حابارلادى. ونىڭ ءولiم لاگەرi ەكەنiن ءبارi بiلەتiن. بiزگە بiرەۋلەردiڭ ساتقىندىق جاساعانىن سوندا بiر-اق تۇسiندiك.

قارۋلى كۇزەتپەن بiزدi تۋلۋزعا اكەتتi. مولشەرi تامىز ايىنىڭ ورتاسى بولۋى كەرەك. اعىلشىن مەن امەريكان ۇشاقتارى ءۇستi-ۇستiنە بومبالاپ، ارتيللەريادان ۇزدiكسiز وق اتىپ، كوز اشتىرماي قويدى. بiر مەزگiلدە شابۋىل باستالىپ، اينالامىز ايقاي-شۋعا تولىپ، ناعىز دۇربەلەڭ باستالىپ كەتتi. جان-جاققا بىتىراي قاشقان توبىردىڭ iشiندە كiمنiڭ كiم ەكەنiن بiلiپ بولمايدى. ونىڭ iشiندە امەريكانى قايسى، فرانتسۋز، نەمiسi قايسى، ايىرۋ قيىن. وسى بiر ۇرەيلi دۇربەلەڭدi پايدالانىپ، وققا ۇشقان كۇزەتشiنiڭ قوينىنداعى پاكەتتi الىپ، مۇحامەتقالي ەكەۋمiز جاسىرىنىپ قالدىق. ول پاكەتتە بiزدi قاشقىن ەسەبiندە اتىپ تاستالسىن دەگەن بۇيرىق بولاتىن.

…ء;سويتiپ قاشىپ جۇرگەندە، تاماق iزدەپ تابۋ ءۇشiن ءبولiنiپ كەتiپ، جولىعاتىن جەردەن كەزiكپەي، مۇحامەتقاليدi جوعالتىپ الدىم. ءوزiم فرانتسۋز پارتيزاندارىنىڭ از عانا توبىنا قوسىلدىم. ولارمەن تەز تiل تابىسىپ، كەرi شەگiنگەن نەمiس بولiمشەلەرiمەن ۇرىسقا قاتىستىم".

"قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا، اجالدى ولەدi". ال ايتكەش تاعى بiر توتەلەپ كەلگەن قاتەردەن وسىلاي امان قالدى. فاشيستەرمەن كۇرەسiن جالعاستىردى.

"…امەريكاندىقتار بiزدi جۇك كەمەلەرiنە وتىرعىزىپ، نەاپال جاعالاۋىنا اكەلiپ ءتۇسiردi. ءبارiمiزدi ساپقا تۇرعىزىپ، بiرiمiزدiڭ ارتىمىزدان بiرiمiز باس-اياعى كورiنبەيتiن تiزبەكپەن شۇباپ كەلەمiز. كۇن تىنىق، اي جارىق. بiرنەشە ۇلكەندi-كiشiلi اۋىلداردان وتتiك. اۋىل كورiنiستەرi ءساندi. يتاليا جەرi، اتاقتى كومپوزيتور ۆەردي، پاگانيني، ۆيۆالدي، كارۋزولاردىڭ تۋعان ەلiندە كەلە جاتقانىمدى ءتۇسiندiم. ولاردىڭ مۋزىكالارى كوكiرەگiمدە سايراپ تۇر.

بiزدi سول بەتiمەن ەشقايدا سوقتىرماستان، باسقا بiر كەمەگە جايعاستىرىپ، يتاليانىڭ وڭتۇستiگiندە ورنالاسقان تورونتو قالاسىنا اپاردى. ول جەردەن ەگيپەت پەن يران ارقىلى سوۆەت وداعىنا قايتارماق بولدى".

ايتكەشتiڭ كوپتەن كۇتكەنi وسى كۇن ەدi. بiراق وداقتاستاردىڭ توسىننان كەلگەن بiر تاپسىرماسى قۋانىشىن سۋ سەپكەندەي باستى. انە-مiنە ەلگە قاراي اتتانامىز دەپ جۇرگەندە ، كۇتپەگەن تاپسىرما جولدارىن بوگەدi.

"…بiر كۇنi لاگەر باسشىسى اعىلشىن اسكەري باسشىلىعىنا اسا ماڭىزدى تاپسىرما ورىنداۋ ءۇشiن ورتا ازيادان شىققان بiرنەشە سوۆەت ازاماتتارى ونىڭ iشiندە قازاقتار كەرەك دەپ حابارلادى. مەن سكريپكا تارتىپ كوزگە جيi ءتۇسiپ جۇرگەن قازاق بولعاندىقتان بولار، بiرiنشi شاقىرىپ ارتىنان ەكi ادامدى iرiكتەپ الدى. اعىلشىننىڭ سەگiزiنشi ارمياسى شتابىنىڭ مايورى وياندەر بۇل ماسەلەنiڭ سوۆەتتiڭ ارناۋلى اسكەري بولiمدەرiمەن كەلiسiلگەنiن ءتۇسiندiرiپ، بiزدi شتابقا ەرتiپ كەلدi.

بiزدiڭ ۇشەۋiمiزدi يتاليا سولتۇستiگiندەگi تۇركiستان لەگيونىنىڭ 162-شi ديۆيزياسى ورنالاسقان مايدان شەبiنە وتكiزبەكشi بولدى. بەرگەن تاپسىرماسى ونداعى تۇركiستاندىقتارمەن بايلانىس جاساپ، وداقتاستار جاققا شىعۋعا كوندiرۋ. تاپسىرمانىڭ وتە كۇردەلi جانە اسا قاۋiپتi ەكەنiن وفيتسەر بiزگە قاتتى ەسكەرتتi. ەگەر نەمiستەر سەزiپ قويسا، قارۋ جۇمساۋعا تۋرا كەلەتiنiن، بەرiلۋگە بولمايتىنىن، تاپسىرمادان باس تارتۋعا قاقىمىز جوق ەكەندiگiن جازباشا مالiمدەپ، قول قويدىردى. بiرنەشە كۇن مايدان شەبiنەن وتەتiن جەردi بەلگiلەپ، 162-شi ديۆيزيانىڭ قاراماعىنا قالاي كەلگەنiمiزدi سەندiرەتiن دالەلدi سوزدەرiمiزدi قايتالاپ جاتتادىق. بiراق اياق استىنان تاپسىرمانى وزگەرتiپ، بiزدi بەلگiسiز سەبەپتەرمەن جiبەرمەي قالدى".

بۇل اسا قاۋiپتi تاپسىرما ەدi. لەگيوننىڭ iشiندە نەمiستەردiڭ جانسىزدارى جەتكiلiكتi بولاتىن. كايۋمحاننىڭ ايداپ سالۋىمەن وتانداستارىنا قارسى وق اتقاندارى قانشاما. سولاردىڭ بiرi ولاردى تانىپ قالسا، نەمەسە استىرتىن ۇگiتتەپ جۇرگەندەرiن باسشىلارىنا جەتكiزسە، تاپسىرمانى ورىنداۋلارى بىلاي تۇرسىن، تiپتەن قايتا ورالۋى ەكiتالاي-تۇعىن. اعىلشىندار ولاردى يتالياداعى سوۆەت اسكەري ورىندارىنىڭ قاراماعىنا جiبەردi.

"…ەرەكشە ءبولiمنiڭ پالكوۆنيگi ريۋمين مەن ياكوۆلەۆ مەنiمەن ۇزاق اڭگiمە وتكiزiپ، نەمiس لاگەرiنە قالاي تۇسكەنiمدi، تۇركiستان لەگيونىنا قالاي بارعانىمدى، بوسقىندار لاگەرiنە قالاي كەلگەنiمدi قالدىرماي سۇراپ بiلدi. ەش نارسە جاسىرماي، تۇگەل باسىمنان كەشiرگەنiمنiڭ ءبارiن ايتتىم. مەنiڭ ءسوزiم ولارعا كۇدiك تۋدىرماعان بولۋ كەرەك، اقىر اياعىندا ريمدە اسكەري ميسسيادا قالدىرۋدى ۇيعاردى".

ريم — الەمدiك مۋزىكا ورتالىقتارىنىڭ بiرi. ايتكەش تاعدىر ايداپ كەلگەن سوڭ، ءوز شەبەرلiگiن جەتiلدiرە ءتۇسۋ ءۇشiن ءار ءساتi تۇسكەن ۋاقىتتى تيiمدi پايدالانۋعا تىرىسقان.

"…1945 جىلى مامىردا سوعىس اياقتالدى. مەن ريمدەگi سوۆەت ەلشiلiگiنiڭ قاراماعىندا كوپشiلiككە قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى كەزەكشi ۆاحتەرلiك جۇمىسقا ورنالاسقانمىن. بiر كۇن كەزەكشiلiگiمدi اتقارامىن، ەكi كۇن دەمالىس الامىن. جۇمىسىم تىنىش، ءوزiم ريزامىن.

…كەزەكشiلiگiمنەن بوس ۋاقىتتارىمدا كينوتەاترعا بارامىن. دي-ادريانو وركەسترiندە دايىندىق جاساپ، جاتتىعامىن. ۇلكەن تەاتردىڭ وركەسترiنiڭ قۇرامىندا سكريپكادا ويناۋدىڭ باقىتىنا يە بولدىم. سوندا ءجۇرiپ يتاليانىڭ ونەر شەبەرلەرنiنiڭ قايتالانبايتىن اۋەندەرiن ساحنادان كورiپ، ەستiدiم. ومiردەگi سارقىلماس شابىت كوزiنەن ءنار العانداي بولدىم. وپەرا اتاۋلىنىڭ قۇرمەتi مەن بولاشاعىنا كوزiمدi جەتكiزدiم. بۇل مەنiڭ ومiردەگi قايتالانبايتىن جانە ۇمىتىلمايتىن كۇندەرiم بولاتىن".

ءيا، ول يتاليا توپىراعىن قايتىپ باسقان جوق. قاتال تاعدىر قايتا كورۋگە، مۇنداعى ونەر شەبەرلەرiمەن تاعى بiر رەت قاۋىشۋعا جازباپتى. ءومiرiنiڭ سوڭىنا دەيiن سول كۇندەردi ەسكە الۋمەن ءوتتi.

يتالياداعى سوۆەت وداعىنىڭ ەلشiلiگi جەڭiس قۇرمەتiنە شەتەلدiكتەرگە قوناقاسى بەردi. ەلشi ميحايل الەكسەەۆيچ كوستەلەۆ ايتكەشتiڭ جازۋىنا قاراعاندا اسا مادەنيەتتi، بiلiمدi، كوپشiل جان ەكەن. قوناقتاردىڭ ارقايسىسىنىڭ قاسىنا كەلiپ، كوڭiل-كۇيiن سۇراپ، جەڭiس مەرەكەسiمەن قۇتتىقتاپ، ىستىق iلتيپاتىن بiلدiرگەن.

"…بiر كەزدە ميحايل الەكسەەۆيچ مەن جاققا قاراي كەلە جاتقانىن بايقاپ قالدىم. بوس ريۋمكاسىن اۋىستىرىپ الۋعا كەلە جاتىر دەپ ۇقتىم. جوق، ريۋمكاسى بوس ەمەس ەكەن. م.ا.كوستەلەۆ الاسا بويلى، قيمىلى شيراق، ايەلi مەن ەكەۋi مەنiڭ جانىما كەلiپ، كۇلiمسiرەي قاراپ:

— ۇلى جەڭiس كۇنiمەن قۇتتىقتايمىن!، – دەدi مەنiڭ قولىما ريۋمكا ۇستاتىپ. – سەن جونiندە كوپ ەستiدiم، تولعانباەۆ. كەل، سەنiڭ دەنساۋلىعىڭ ءۇشiن iشەيiك.

كۇتپەگەن جەردەن قىسىلىپ قالدىم. مۇنداي جاعدايدا ءوزiمدi قالاي ۇستاۋدىڭ رەتiن بiلمەي، ايتەۋiر:

— شىن كوڭiلiڭiز بەن نيەتiڭiزگە راحمەت، جولداس ەلشi!- دەدiم.

ول كەزدە بۇل كiسi مەنiڭ ەڭ جوعارعى باسشىم جانە مەنiڭ دەنساۋلىعىم ءۇشiن توست كوتەرiپ، تiلەك بiلدiرۋشi ەڭ بiرiنشi ادامىم ەدi".

"جىلى ءسوز – جانعا ازىق". ونىڭ ۇستiنە ەلشi جان دۇنيەسiن ءتۇسiنiپ، قۇرمەت كورسەتiپ تۇرسا، ايتكەش قالاي قۋانباسىن. كۇنi ەرتەڭ وتانى دا ءوزiن وسىلاي ءتۇسiنiپ، وسىلاي باعالايتىنداي بولىپ كورiنگەنi كامiل. ونىڭ ەلگە دەگەن ساعىنىشى كۇننەن-كۇنگە ۇدەي ءتۇستi.

«…بiراق يتاليا جەرi، ونىڭ حالقى، تابيعاتى، قالالارى قانشاما تاماشا بولعانىمەن، ءوزiمنiڭ قازاعىمنىڭ جەرiنە، دالاسىنا، جۋسانىنىڭ يiسiنە جەتپەيدi. تۋىستارىم مەن دوستارىمنىڭ بەت-ءجۇزi تۇسiمنەن شىقپايدى. اپىر-اۋ، ءوستiپ تۇسiمدە عانا كورiپ جۇرەمiن بە؟»

شىدامنىڭ دا شەگi بار. ايتكەشتiڭ جات ەلدە بۇدان ءارi جۇرە بەرۋگە شىدامى جەتپەدi. قالايدا ەلگە قايتۋ كەرەك بولدى.

"…بۇرىن تورونتو قالاسىندا جۇرگەندە پاريج راديوسىنان، سوۆەت گەنەرالى گوليكوۆتىڭ ءسوزiن تىڭداعان بولاتىنمىن. ول ي.ۆ.ستاليننiڭ جارلىعىن جەتكiزگەن. مەن ونىڭ ءسوزiن ءالi ۇمىتقان جوقپىن.

– سوعىس ءولiمسiز، شىعىنسىز بولمايدى. جاۋ قولىندا تۇتقىندا قالعاندار بولعان جاعدايعا كiنالi ەمەس. وتانداستارىمىزدىڭ الاڭسىز ەلگە قايتۋىنا بولادى. ولاردى وتانى، انالارى، ايەلدەرi، اعا-قارىنداستارى، ۇلدارى مەن قىزدارى كۇتiپ وتىر. قايتىڭدار!".

ادال جاندار تابيعاتىنان اڭعال كەلەدi. ايتكەش تە ستاليننiڭ سوزiنە كامiل سەندi. الدايدى دەپ مۇلدەم ويلاعان جوق. ونىڭ ۇستiنە وتانعا، تۋعان جەرگە دەگەن ىنتىزار ساعىنىشى ويلانۋعا دا مۇرشا بەرمەدi. بار ارمانى ەلگە جەتiپ، شاكiرت تاربيەلەۋ.

"…ي.ۆ.ستالين مەن ءۇشiن ۇلى ادام، قامقور اكە، حالقىمىزدىڭ كوسەمi سانالاتىن. وعان قالاي تابىنباسقا؟ مايداندا دا، تۇتقىندا جۇرگەندە دە ونى بiزدiڭ جارىلقاۋشىمىز، قۇتقارۋشىمىز دەپ بiلدiك. ونىڭ ايتقاندارىنا قۇدايداي سەندiك. ول شاقىرىپ جاتقاندا نەگە قايتپاسقا؟ گەنەرال گوليكوۆتىڭ سوزiنەن كەيiن كوڭiلiم بوساپ، كوزiمە جاس العانمىن. بiزدi وتانىمىز ۇمىتقان جوق، قارعىس ايتىپ تەرiس قارامايدى.

…ەلشiگە ءوتiنiش جازدىم. ول كوپكە دەيiن جاۋاپ بەرمەدi. بiزگە اقىلىن ايتىپ، اسىقپا، ءالi دە بولسا جاقسىلاپ ويلان دەدi. ونىڭ نەگە بوساتقىسى كەلمەگەنiن ۇقپايمىن، ءوز ايتقانىمنان دا قايتپايمىن.

— بۇدان ءارi جۇرمەيمiن. وتانىما قايتارىڭىز.

…ال، قىلمىسكەر كiم؟ ول قولىنا قارۋ الىپ، قىزىل ارمياعا جانە وتانداستارعا قارسى سوعىسقاندار. سس اسكەرلەرiمەن نەمiستەردiڭ جازالاۋ وتريادتارىنىڭ قۇرامىندا بولىپ، اۋىل مەن قالالاردى ورتەپ، قارتتار مەن بالالاردى ولتiرگەندەر. ونداي ادامدار از بولعان جوق. ولار قىلمىستارىن لاگەردە جۇرگەندە باستادى. سوۆەت وداعىنا قارسى شپيوندىق ارەكەتتەر ۇيىمداستىردى. بiرەۋلەرi تىڭشى، حابارلاۋشى بولدى. مەن بۇلاردىڭ بiردە-بiرەۋiنە قوسىلعانىم جوق، ەشقايسىسىنا جاتپايمىن. ءوزiمدi وتانىمنىڭ، حالقىمنىڭ الدىندا ەشقانداي كۇنام جوق، ارىم تازا اداممىن دەپ بiلەمiن.

…سونىمەن، ۇيiمە قايتتىم! قوش بول، ەۋروپا! ەندi قايتىپ سەنi كورەمiن بە، كورمەيمiن بە؟"

وتانىم دەپ ءولiپ-ءوشiپ جەتكەن ايتكەشتi مۇنداعىلار ول كۇتكەندەي قۇشاق جايىپ قارسى المادى. "وتانىن ساتقان جان"، "حالىق جاۋى" دەگەن ايىپپەن نكۆد-نىڭ تۇرمەسiنە جاپتى. فاشيستەردەن كورگەن ازابى از بولعانداي تەرگەۋشiلەر جان شىداماس شارا قولدانىپ، ايىبىن مويىنىنا قيىپ سالدى. سوت 25 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىپ، قيىرداعى ماڭگiلiك قىس مەكەنi كولىماعا ەتاپپەن ايداتتى. وندا كورمەگەن قورلىعى جوق. بۇل ءوز الدىنا بولەك اڭگiمە. ءساتi تۇسسە جالعاستىرارمىز.

P.S. مەن ايتكەش تولعانباەۆتى كورگەنiم جوق. الايدا ونىمەن تاعدىرى بiر، تۇركiستان لەگيونىندا، كولىمادا بiرگە بولعان زەكەن تەمiرعاليەۆ اقساقالدان ول جايىندا كوپ ەستiدiم. سول ەستiگەندەرiمدi جۋرناليستiك جاداعاي تiلمەن قىسقا جازۋىما دا بولار ەدi. بايقاسام ونىڭ وقىرمانعا ايتارلىقتاي اسەرi بولمايدى ەكەن. سوندىقتان دا ايتكەشتiڭ تراگەدياعا تولى تاعدىرىن، بار شىندىعىن، جان دۇنيەسiن وقىرمانعا جەتكiزۋ ءۇشiن از عانا تيراجبەن شىققان شاعىن كولەمدەگi كiتابىنان ۇزiندiلەر الىپ بەرۋiمە تۋرا كەلدi. مۇنى وقىرمان قاۋىم جاقسى تۇسiنەر دەپ بiلەمiن.

كولباي ادىربەك ۇلى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button