كارiم ءماسIموۆ: “ا جوسپارى” جۇزەگە اسپاسا، “ب جوسپارىن” قولدانامىز!

استانا قالاسى قاربالاسقا تولى. قىركۇيەكتiڭ العاشقى كۇندەرi ەلوردادا ەكi بiردەي باسقوسۋ بولىپ ءوتتi. بiرi – دiن تۋرالى بولسا، ەكiنشiسi – مۇناي-گاز سالاسى توڭiرەگiندە ءوربiدi. بiزدiڭ توقتالماعىمىز دا وسى – «KazEnergy» II ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق فورۋمى. نەگiزi بۇل باسقوسۋدىڭ مۇناي-گاز كەشەنi اپتالىعى كۇندەرiنە ءدوپ كەلۋi تەگiن ەمەس.

وسىمەن ەكiنشi مارتە پiكiرتالاس ورتاسىنا اينالىپ وتىرعان استاناعا وتاندىق جانە شەتەلدiك مۇناي-گاز سالاسىنا قاتىسى بار iرiلi-كiشiلi، الپاۋىت كومپانيالاردىڭ وكiلدەرi مەن باسشىلارى قاتىسىپ، كەمiندە جيىرما جىلعا دەيiنگi جوبالارىمەن تانىستىردى. ال مۇناي-گاز سالاسىنان اينالىپ وتپەيتiن مينيسترلiكتەر بايانداما نەگiزiندە وزiندiك باعدار جاساپ، ماڭىزدى دەگەن ماسەلەلەرگە توقتالدى. وزدەرi ايتپاقشى، بۇل جوبا قاعاز جۇزiندە ەمەس، iس جۇزiندە اساتىنىنا كامiل سەنەدi.

الايدا، بۇگiنگi كۇنi مۇناي-گاز سالاسى ماماندارىن تولعانتىپ جۇرگەن ۇلكەن بiر ماسەلە بار. قازاقستان ءۇشiن كاسپي قايراڭىنداعى «قاشاعان» كەن ورنىن يگەرۋشi حالىقارالىق كونسورتسيۋمنىڭ iس-ارەكەتi ب ۇلىڭعىر بولىپ تۇر. ويتكەنi، «قاشاعان» كەن ورنىن مەيلiنشە يگەرە الماسىن بiلگەن «ادجيپ» كومپانياسى كەلiسiلگەن مەجەنi 2010 جىلعا دەيiن ۇزارتۋىن سۇراپتى. ۋادەدە تۇرماي، باسسىزدىققا بارىپ وتىرعان مۇناي كەن ورنىن يگەرۋشi شەتەلدiك ينۆەستورلاردىڭ كەلiسiم-شارت تالاپتارىن ورىنداماۋى ۇكiمەتتiڭ قىتىعىنا تيگەن سىڭايلى. بۇدان ارتىقتى كوتەرە الماعان پرەمەر-مينيستر ك.ءماسiموۆ تەز ارادا «قاشاعانعا» قاتىستى مالiمدەمە جاساپ جiبەردi. II ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق فورۋمنىڭ اشىلۋىنا قاتىسقان ۇكiمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا، حالىقارالىق كونسورتسيۋم كەن ورنىنداعى العاشقى بارلاۋ جۇمىستارىن 2005 جىلى باستاۋى تيiس بولعانمەن، ءوز ەركi وزiندە ينۆەستورلار بۇل مەرزiمدi كەيiنگi ۋاقىتقا شەگەرە بەرۋگە ماشىقتانعانى ازداي، جوبا شىعىندارىن ەكi ەسەگە ءوسiرiپ جiبەرiپتi. ونىڭ ۇستiنە ولاردىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ تالاپتارىنا دا ءجۇردiم-باردىم قاراعانى قارىن اشتىرماي قويمايدى. البەتتە، وسىنداي زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ سالدارى جۇتىپ وتىرعان اۋا مەن iشiپ وتىرعان سۋىمىزدىڭ لاستانۋىنا اكەپ سوعاتىنى تاعى انىق. بۇل شارتتى بۇزۋشىلىق بۇدان وزگە مەملەكەتكە قانشاما قىرۋار شىعىن اكەلiپ، جاقىن اراداعى جوسپاردا بار مەكتەپ پەن اۋرۋحانالاردىڭ سالىنباي قالۋى ىقتيمالدىعىنا جانە ەكونوميكالىق، ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردىڭ دەر كەزiندە iسكە اسپاۋىنا اكەلۋi مۇمكiن ەكەن. ەلiمiزدiڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتiك احۋالىن جاقسارتۋ ماقساتىندا الدىن-الا كۇن تارتiبiنە قويىلعان سان الۋان ماڭىزدى جوبالارعا مەيلiنشە كەرi اسەرiن تيگiزiپ وتىرعان مەردiگەرلەر ارەكەتiنە اشىنا وتاندىق جانە شەتەلدiك ينۆەستورلارعا قاراتىپ، قاداپ ايتقان پرەمەر-مينيستر كارiنە مiنگەندiگiن بايقاتتى. ول: «ا جوسپارى» iسكە جاراماي قالسا، ەندi جاڭا سيپاتتاعى «ب جوسپارىن» جۇزەگە اسىرامىز» دەپ ميىعىنان كۇلiپ قويدى. بiزدiڭ تۇيگەنiمiز، بۇل كۇلكi ءجاي كۇلكi ەمەس، استارلى كۇلكi ەكەندiگi. پرەمەردiڭ سوزiنە سەنسەك، قازاقستان جاعى بۇگiن قالاي بولعاندا دا شيەلەنiس جاعدايدى شەشۋ ءۇشiن بەيبiت كەلiسسوزدەر جاساپ، جىلى سويلەۋگە تىرىسىپ جاتقان كورiنەدi. «ال ولار بiزدiڭ تاراپىمىزدان كەلiسiلگەن تالاپتارعا مۇرنىن شۇيiرە قارايتىن بولسا، «ب جوسپارىن» قولدانۋعا تۋرا كەلەدi. ونىڭ قانداي جوسپار ەكەندiگiن قازiر ەمەس، كەيiن بiلەتiن بولاسىزدار! ياعني، قازاقستان ۇكiمەتi مەن مەردiگەرلەر اراسىنداعى باقانداي بەس تالاپتان تۇراتىن كەلiسiم نەگiزiندە ورىن الىپ وتىرعان داۋلى ماسەلەنi رەتكە كەلتiرۋدە ارنايى ءتارتiپ بار. بۇنى قاداعالايتىن تيiستi كوميسسيا جۇمىسىن باستاپ كەتتi. پرەزيدەنتتiڭ ارنايى تاپسىرماسى بويىنشا «قازمۇنايگاز» اق ۇلتتىق كومپانياسى تەڭ قۇقىقتى وپەراتور بولۋى تيiس. ال پروتسەنتتەر جونiندە ءدال قازiر ەشتەڭە ايتا المايمىن»، – دەدi ۇكiمەت باسشىسى.

فورۋمنىڭ ماڭىزدىلىعى دا وسى مالiمدەمەنi جاساۋدا جاتقان سياقتى. نەگە دەسەڭiز، پiكiرتالاس باسقوسۋىنا جينالعان وتاندىق، شەتەلدiك مۇناي-گاز قىزمەتكەرلەرiنiڭ پiكiرiنشە، تايعا باسقان تاڭباداي ناقتىلانعان بەس تالاپتىڭ بۇگiندە بiرەۋi دە جۇزەگە اسپاي وتىرعانعا ۇقسايدى. اتاپ ايتساق، العاشقى مۇناي وسىدان ەكi جىل، ياعني، 2005 جىلى ءوندiرiلiپ، ناتيجەسiن بەرۋi كەرەك، ەكiنشiدەن، ءبارiن ءوز يەلiگiنە الىپ وتىرعان كومپانيا جوبانى iسكە اسىرۋدا ەكولوگيالىق قاۋiپسiزدiك شارالارىن قامتاماسىز ەتۋگە تiكەلەي جاۋاپتى. ال ءۇشiنشiسi، كوگiلدiر وتىندى، ءتورتiنشi – قازاقستاندىق جاعىنان كورسەتiلەتiن قىزمەت تۇرلەرi مەن قۇرال-جابدىعىن تيiمدi پايدالانۋ، بەسiنشiسi – «قازمۇنايگاز» اق ۇلتتىق كومپانياسىن تەڭ دارەجەلi وپەراتور رەتiندە الۋ كەرەكتiگi دە ءسوز كۇيiندە قالعان. الايدا، وسى ۋاقىتقا دەيiن جالعىز وپەراتور بولىپ كەلگەن يتاليالىق Eni كومپانياسى الەم بويىنشا مۇناي وندiرەتiن iرi الپاۋىت كەن ورنى «قاشاعاندى» باقىلاۋ بارىسىندا «قازمۇنايگاز» اق ۇلتتىق كومپانياسى وپەراتورلىق قىزمەتتi اتقارادى دەگەندi ەستiگەندە، الاكوزدەپ، مۇنداي تالاپقا سەلقوس قارايتىنىن اڭعارتقان. «جامان ءۇيدi قوناعى بيلەيدi» دەگەن وسى شىعار. بiراق، «سىيعا — سىي، سىراعا — بال» دەگەن ماتەلدiڭ بۇگiنگi تاڭدا زاڭدى قاعيداعا اينالعانىن ەسكەرمەي، قازاقستان تاراپىنان قويىلىپ وتىرعان شارتقا قىرىن قاراسا، باسقا قارەكەت بار ما؟ «اۋىردىڭ استىمەن، جەڭiلدiڭ ۇستiمەن» جۇرۋگە جول اشىپ، ەرiك بەرiپ قانا قويماي، قولايلى جاعدايدى جاساپ جاتقان قازاقستان جاعى قاشانعى اۋىز اشپاي وتىرا بەرمەك؟ بۇل از دەسەڭiز، قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلiگi «قاشاعان» كەن ورنى جۇمىسىن كەمiندە ءۇش ايعا توقتاتۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. مينيستر نۇرلان ىسقاقوۆتىڭ ايتۋىنشا، كەن ورنىنداعى تiكەلەي وپەراتور – يتاليالىق كومپانيا ەكولوگيالىق تالاپتاردى ەسكەرمەي، تابيعات زاڭدىلىقتارىن بۇزۋعا دەيiن بارعان. ەستەرiڭiزدە بولسا، كارi كاسپيدiڭ بايلىعى – يتبالىقتاردىڭ دا كەنەتتەن تىس جاپپاي قىرىلۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. بۇعان ونiمنەن بولiنگەن زياندى قالدىقتاردى تەڭiزگە ويلانباي تاستاي بەرگەن «ادجيپ» كومپانياسى بiردەن-بiر كiنالi دەپ تابىلدى. وسى كومپانيادان باسقا قاشاعان كونسورتسيۋمىنا كiرەتiن Shell، Exxon Mobil، Total-دىڭ ارقايسىسىنا 18،52 پايىزدان، Conoco Philips، Inpex-كە 9،26 پايىزدىق ۇلەس تيگەن بولسا، بۇلارعا قاراعاندا كوپ قۇقىققا يە «قازمۇنايگاز» اق ۇلتتىق كومپانياسى ازىن-اۋلاق 8،33 پايىزدى عانا مiسە تۇتىپ جۇرگەنiن كiم ەسiركەيدi?

«قاشاعاندى» يگەرۋگە بايلانىستى سوناۋ 1990 جىلى ەكi جاقتان بiردەي قول قويىلعان كەلiسiم-شارتتىڭ كەيبiر شارت-تالاپتارىنا قاتاڭ قاراماعان ۇكiمەتتiڭ كوڭiلi تولمايتىندىعى «قايىق سۋدان وتكەننەن» كەيiن عانا ايتىلىپ جۇرگەندiگi تۋرالى اڭگiمەنiڭ ۇشىعى دا شىقتى. الايدا، «ەشتەن كەش جاقسى» ەكەنiن ءتۇسiنiپ، جاعدايدىڭ ودان ءارi ۋشىقپاي تۇرعان شاعىندا ايانىپ قالماۋ كەرەكتiگiن ۇكiمەت باسشىسى دا ءتۇسiنiپ قالدى. كەيبiر دەرەك كوزدەرiنە سۇيەنسەك، «قاشاعان» مۇنايىنىڭ گەولوگيالىق مۇمكiندiگi شامامەن 38 ملرد. باررەلدi (4،8 ملرد. توننانى) قۇرايدى ەكەن. الايدا، وسى ۋاقىتقا دەيiن 8،33 پايىزدىق ۇلەستi قاناعات ەتiپ كەلگەن ۇكiمەت ەندiگi جەردە جەر شۇقىپ قالماي، «قاشاعان» مۇنايىن وندiرۋدە بەلگiلەنگەن مەرزiمدi 2005 جىلدان 2008 جىلعا، ەندi كەلiپ 2010 جىلعا دەيiن سوزعانى ءۇشiن تۇسكەن پايدادان وتەماقى رەتiندە پايىزدىق ۇلەستiڭ ءوسۋiن تالاپ ەتۋگە بەل بۋىپ وتىر. ونىڭ ۇستiنە «ادجيپتiڭ» العاشقى باسپالداققا كەتەتiن شىعىنىنىڭ كولەمiن 10 ملرد.-تان 19 ملرد. دوللارعا وسiرگەنi بiر بولەك تە، جۇمىستىڭ تولىققاندى جۇزەگە اسۋىنا جۇمسالاتىن قارجىنى 57 ملرد.-تان 136 ملرد. دوللارعا دەيiن بiر-اق كوبەيتكەنi سوراقىلىق ەمەي، نەمەنە؟! وسىنىڭ ءبارiن ەسكەرiپ، تيiستi شارانى قولدانىپ باعۋعا كiرiسكەن پرەمەر: «قاشاعان» مۇناي-كەن ورنىن يگەرۋدە وپەراتورلىق مiندەتتi موينىنا العان Eni كومپانياسى بۇل مارتەبەدەن ايرىلىپ قالۋى مۇمكiن» دەگەندi ايتتى. سەبەبi دە سول، ۇكiمەت بۇل جوبانىڭ جايباسارلىققا سالىنىپ، دەر ۋاقىتىندا جۇزەگە اسپاۋىنا مۇلدەم قاناعاتتانبايدى. ال ساراپشى ماماندار: «قازاقستان ۇكiمەتi ليتسەنزيانى جاڭا وپەراتورعا تاپسىرۋعا دايىندالىپ جاتقان سياقتى. بالكiم، بۇل «لۋكويل» بولار. سەبەبi، كومپانيانىڭ قازاقستانعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى باسقالارعا قاراعاندا كوبiرەك» دەگەن بولجامىن ۇسىنادى. نە دەسەك تە، قازاقستاننىڭ «قاشاعان» كەن ورنى مەن باسقا دا كاسپيلiك بلوكتار ارقىلى 2015 جىلى مۇناي ءونiمiن كوبەيتۋدi جانە الەمدەگi مۇناي وڭدەيتiن 10 iرi كومپانيالاردىڭ قاتارىنا ەنۋدi كوزدەپ وتىرعانى قۋانتپاي قويمايدى.

ارمان دارباەۆ، «قازمۇنايگاز» اق كومپانياسىنىڭ مۇناي تاسىمالداۋ جانە

سەرۆيستiك قىزمەت جونiندەگi اتقارۋشى ديرەكتور:

– بۇگiندە قازاقستان مۇناي-گاز وندiرۋدە الەم بويىنشا 20 iرi ءوندiرۋشi كومپانيالاردىڭ قاتارىنا ەنەدi. ال مۇناي-گاز سالاسى ەلiمiزدiڭ بيۋدجەتiنە شامامەن 20 پايىز كiرiس كوزiن بەرەدi ەكەن. وسىنداي ناتيجەلi كورسەتكiشتەن سوڭ، قازاقستان 2020 جىلعا دەيiن جىلىنا شامامەن 180 ملن. توننا مۇناي ءوندiرۋدi جوسپارلادى. بiر ايتا كەتەرلiگi، كاسپيگە قازاقستان ۇلكەن اقشا سالىپ وتىر. ال كتك مۇناي قۇبىرى قازاقستاندىق «تەڭiز» مۇناي ورنىمەن جانە نوۆوسiبiر جاعالاۋىنداعى قارا تەڭiزدiڭ مۇناي تەرمينالىمەن 1510 كم. قاشىقتىقتا بايلانىستىرىپ وتىر. العاشقى كەزدە مۇناي قۇبىرى (2001 ج) 131 ملن. توننا مۇنايدى تاسىمالداسا، 2006 جىلى 31،1 ملن. توننا، ال 2007 جىلدىڭ جارتى جىلدىعىندا شامامەن 16،4 ملن. توننا مۇنايدى تاسىمالداعان. 2006 جىلى «اتىراۋ–سامارا» مۇناي قۇبىرىمەن شامامەن 15،6 ملن. توننا، 2007 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا 8 ملن.توننا تاسىمالداعان. وسىعان بايلانىستى «قازمۇنايگاز» اق ۇلتتىق كومپانياسى رەسەيلiك «ترانسنەفت» ااق-مەن بiرلەسiپ، «اتىراۋ-سامارا» مۇناي قۇبىرىمەن تاسىمالداناتىن مۇنايدىڭ كۇشiن جىلىنا 20 ملن. تونناعا جەتكiزۋ، ودان سوڭ 25 ملن. تونناعا دەيiن اپارۋدى كوزدەپ وتىر. سونداي-اق، «قازمۇنايگاز» اق ۇلتتىق كومپانياسى قازاقستان-تۇركiمەنستان-يران مۇناي قۇبىرى جوباسىن قاراپ، تiكەلەي ءونiمدi جەتكiزۋشi قۇبىرعا اينالدىرۋدى جوسپارعا قويدى. بۇل جوبا جۇزەگە اسسا، بiزگە قارايتىن كومپانيالار ەۋروپاعا دەيiن مۇناي تاسىمالداي الاتىن بولادى. ال قازiرگi ۋاقىتتا «قازمۇنايگاز» اق ۇلتتىق كومپانياسى ترانسكاسپيلiك «اقتاۋ-باكۋ» گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىن يگەرۋ جونiندە جۇمىس جاساۋدا.

جانبولات سارسەنوۆ، «Kazenergy» قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى:

– «Kazenergy» قاۋىمداستىعى 2005 جىلعى 2 قاراشادا قۇرىلعان. بۇگiنگi كۇنگە دەيiن قاۋىمداستىق قازاقستاندا تابىستى قىزمەت iستەپ كەلە جاتقان مۇناي-گاز جانە ەنەرگەتيكالىق ۇيىمدار مەن كومپانيالاردىڭ تاۋەلسiز ەرiكتi كوممەرتسيالىق ەمەس بiرلەستiگi بولىپ تابىلادى. قاۋىمداستىق قۇرامىنا وتىز بەستەن استام مۇشەلەر مەن سەرiكتەستiكتەر كiرەدi.

بۇگiن پرەمەر-مينيستردiڭ ءوزi «قاشاعانعا» قاتىستى باستى ماسەلەنi اتاپ كەتتi. بۇل وتە دۇرىس جاعداي. تاعى بiر ايتا كەتەرلiك جايت، مۇناي كوپ دەگەنمەن، ونى تاسىمالداۋ جاعى ۇلكەن ماسەلە. نەگە دەسەڭiز، بiز تاسىمالداۋدا بەلگiلەنگەن جەرگە جەتكiزۋدi كوزدەسەك، ونى تەز ارادا ءوندiرۋ كەرەك. بiزدiڭ مۇنايدان قىتاي دا دامەلi، رەسەيمەن دە كوپ جۇمىس iستەپ كەلەمiز، بiراق ولار رىچاگتى قولدايدى. سول سياقتى كاسپي تەڭiزi ارقىلى يرانعا، قارا تەڭiزگە اقىرىنداپ مۇنايدى تاسىمالداپ جاتىرمىز.

كەنجەعالي ساعاديەۆ، «Kazenergy» قاۋىمداستىعىنىڭ مۇشەسi، «Kazenergy» قورىنىڭ

پرەزيدەنتi، قر پارلامەنتi دەپۋتاتى:

– بۇل فورۋم «Kazenergy» قاۋىمداستىعىنىڭ تiكەلەي ۇيىمداستىرۋىمەن ەكiنشi مارتە وتكiزiلiپ وتىر. قاۋىمداستىقتىڭ قۇرامىندا 40 شاقتى ۇلكەن-ۇلكەن مۇناي-گاز كومپانيالار بار. مەنiڭشە، بۇل بيلiك پەن كاسiپتiڭ قارىم-قاتىناسىن جالعاستىراتىن قاۋىمداستىق. Iستەپ جاتقان شارۋالارى ايتارلىقتاي. مiنە، كوپتەگەن وتاندىق جانە شەتەلدiك كومپانيالار ەكi جاقتان باس قوسىپ، «مۇناي-گاز سەكتورىن ارى قاراي قالاي دامىتامىز؟ الەمدەگi جاعداي قانداي؟ قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزi بويىنشا مۇناي وندiرۋدە الاتىن ورنى قانشالىقتى؟ وسى سارقىلمايتىن بايلىعىمىزدان تۇسەتiن پايدا كوزiن قالاي كوبەيتەمiز؟ دەگەن تاقىرىپتا كەڭiنەن اڭگiمە بولدى. وتە جاقسى پiكiر الىسىپ جاتىر، مازمۇندى جوبالار مەن باياندامالار نازارىمىزعا ۇسىنىلدى. وسىنىڭ ارقاسىندا كەلەشەكتە مۇناي-گاز سالاسىن دامىتۋدا ءوتiمدi دەگەن جوبالار جۇزەگە اساتىن بولادى.

– پرەمەردiڭ جاساعان مالiمدەمەسi جونiندە نە ايتاسىز؟ سiزدiڭشە، مالiمدەمەنi كەش جاساعان جوق پا؟

– قويىلعان تالاپتىڭ ءبارi دە دۇرىس. ويتكەنi، قازاقستاننىڭ كەلەشەگiنە تiكەلەي بايلانىستى بۇل جوبا ناتيجەسiندە بiز مۇنايدى 2005 جىلى الا باستاۋىمىز كەرەك ەدi. 2005 جىلى بولعان جوق، 2007 جىل بولدى، ءالi جوق، ەندi مەرزiمدi 2009-2010 جىلعا سوزىپ وتىر. ال مۇنداي بەي-جاي قاراۋ بiزدiڭ ەلدi قاناعاتتاندىرمايدى. نەگە دەسەڭiز، كونسورتسيۋم بiر عانا كومپانيادان تۇرمايدى عوي.

– فورۋمدا نەگە بiراۋىز قازاقشا تۇسiندiرمە بەرiپ وتپەسكە. مىناۋ شەتەلدiك كومپانيا وكiلدەرi الدىندا ۇياتقا قالدىق-اۋ دەپ ويلامايسىز با؟

– مۇناي كومپانيالارىنىڭ ازاماتتارى، اسiرەسە، شەتەلدiك كومپانيا قىزمەتكەرلەرi قازاق تiلiن بiلە قويمايدى. بۇل بiر. ەكiنشiدەن، مۇناي-گاز سالاسىنا قاتىستى تەرميندەردi اۋداراتىن اۋدارماشى-مامانداردىڭ جوقتىعى باستى كەمشiلiك دەۋگە بولادى. كەلەشەكتە بۇل ماسەلە جوندەلەدi دەپ ويلايمىن.

دينارا مىڭجاسارقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button