ءور التايدىڭ اسقارى

اسقار – بيiكتiك. ءار بيiكتiڭ ءوز سيپاتى بار. تىم اسقاق تاۋ الىستان عانا جاقسى كورiنەدi. «اسقار تاۋدىڭ بيiگiن كور دە، باسىنا بارما، اسقاقتاعان ۇلىقتىڭ اتاعىن بiل دە، قاسىنا بارما»، – دەيدi. اسا بيiكتiڭ باسىنا شىقساڭ – باسىڭ اينالادى، بۇلتى باسادى، قۇزىنا قۇلايسىڭ، ۇسiگi ۇرادى. اسقاقتاعان ۇلىقتىڭ قاسىنا بارساڭ – قاباعىن تۇيەدi، قاھارى تيەدi، قياناتىن كورەسiڭ، كوڭiلiڭ قالادى. اسقار تۋعان التاي ونداي ەمەس، جاتاعان، جايداق، تiرشiلiككە جايلى تاۋ. ادام اتانىڭ ءاۋباستا قايدا تۇسكەنi اللاعا عانا ايان. ال، ۇلى تۇركiنiڭ كiندiگi وسى التايدا كەسiلiپ، كۇلi وسىندا توگiلگەنi، تۋى وسىندا تiگiلگەنi حاق. سول تۇركiنiڭ تال-شىبىعى اسقاردىڭ تابيعاتى دا التايىنداي ادەمi ەدi. بويىنان ويى بيiك، ءسوزi سىنىق، ءوزi سىرباز، ۇلت رۋحانياتىنىڭ التىن كوكiرەك ازاماتى ەدi.

ولەڭ ەسiگiن اسقاردىڭ ەرتە قاققانى ەسiمiزدە. بالعىن اقىننىڭ بالاۋسا جىرلارى ەسەيگەن سايىن ەلەڭدەتكەن. «ءمولدiر بۇلاق»، «قۇس جولى»، «جۇرەكتەگi جۇلدىزدار». ۇلت پوەزياسىن، ادەبيەتiن الەمدiك ۇلگiلەرمەن كەسiپ-پiشكەن سىندار، مونوگرافيالار… رەسپۋبليكادان، تiپتi وداقتان اسىپ، جاستار مەن ستۋدەنتتەردiڭ دۇنيەجۇزiلiك دوداسىنان جىرمەن جۇلدە دە الىپ كەلگەن. ءبارi ەستە…

ۋنيۆەرسيتەتتiڭ سوڭعى كۋرسىنداعى جۋرناليستiك ماشىقتانۋ تاجiريبەسiن اسقار «سوتسياليستiك قازاقستان» گازەتiندە وتكiزدi. كۇنiنە بiر ناۋقان تۋىپ، كوسەمدەر كول-كوسiر ءسوز توگiپ جاتاتىن كەز. جۇمىستىڭ اۋىرى باسپاحانادا. بالا جۋرناليستi قالامنىڭ قارا شارۋاسىنان باستاپ باۋليتىن ادەت بار. بiردە باسپاحاناداعى كەزەككە اسقار ەكەۋمiز بiرگە بارا قالدىق. وقىلعان بەتتi سالىستىرسىن، قاتەلەردi ءتۇسiرiپ السىن دەپ، كومەكشi «بالاعا» بەردiم.

– اعا، مىنا بiرەۋلەردi سiز كورسەتپەپسiز، مەن جاڭىلىس جوندەپ قويعان جوقپىن با، قاراڭىزشى؟! – دەپ، ەكi بەتتi قاتار جايدى. «بالا» وقىعان بەت قىزىل شيماي.

– اسقارجان، ءتوس قالتاڭدا «اق تىشقانىڭ» بار ما، قالاي؟ – دەدiم، «ۇيالعان تەك تۇرماس» دەگەندەي.

– ول نە، اعا؟

– جەكەن اعاڭدى (جۇماحانوۆتى) بiلەسiڭ عوي، – دەدiم. – وسى گازەتتە شاشى اعارعان. قالامنىڭ قارا جورعاسى اتانعان سول اعامىزدىڭ سۇرiنەتiن جەرi – كوررەكتۋرا وقۋ بولىپتى. «شiركiن-اي، بەتكە جۇگiرتiپ الاتىن «اق تىشقانىم» بولسا عوي» دەپ ارماندايدى ەكەن، جارىقتىق. – اسقار جىميىپ قانا كۇلدi.

قالام حارەكەتiندە ۇلكەن-كiشiلiك جوق. ءسوز سەزiمگە ولشەنiپ بەرiلiپ، ءار نۇكتە ءوز ورنىندا تۇرسا عانا شىعارما شىمىر، گازەت ساۋاتتى شىعادى. ۇقىپتىلىق – دارىندىلىق…

* * *

ءجۇسiپ بالاساعۇننىڭ «قۇداتعۋ بiلiگiنiڭ» اراب ارپiمەن پەكيندە باسىلعان قازاقشا تارجiمەسi 1989 جىلى قولىما تيدi. اسقاردىڭ اۋدارماسى. ۇيعىرشاسىمەن سالىستىرا وقىدىم. اۋدارما مەيلiنشە انىق، جاتىق، كوركەم. ءدۇدامال ءسوز جوق. ءماتiن اشىلعان. مەتاموفورا، مەڭزەۋلەرگە قازاقتىڭ قاناتتى سوزدەرi، ماقال-ماتەلدەرi ءدال تۇسiرiلگەن. ءسال تۇيتكiلiڭ بولسا، كiتاپ سوڭىنداعى سوزدiككە قاراي قوياسىڭ. بiر بالاساعۇن ءۇشiن اراب-شىعىس الەمiن تۇگەل ءسۇزiپ شىققان با دەيسiڭ. ءسويتiپ، «ءوزiمiزدiڭ ءتول عۇلامامىز» دەيتiن حاس حادجيپتى (بالاساعۇندى) بiزدiڭ اسقار جۇرت قۇلاعىنا ۇيعىرلاردان دا بۇرىن جەتكiزiپتi. ماقتانىش قوي!..

– اعا، ماعان ارابشا جازۋ ماشيناسى كەرەك بولىپ ءجۇر، – دەدi بiردە. ول بار ەدi. «شالقار» گازەتi ءۇشiن شارق ۇرىپ ءجۇرiپ جاساتىپ العانبىز. بiراق، اسقارعا كەرەگi اراب ءالiپبيiنiڭ توتەسi دە، جاديدى دا ەمەس، قادiمi (كونەسi) ەكەن.

بiرەر جىلدان سوڭ ماحمۋد قاشقاريدىڭ «ديۋاني لۇعات-يتتۇرiك» سوزدiگiنiڭ ءۇش تومىن تارتۋ ەتتi. ەڭبەكتiڭ ەگجەي-تەگجەيiن العىسوزدەن ابدەن بiلiپ الاسىڭ دا «تۇركi وركەنيەتiنiڭ التىن قازىناسىنا» ەنiپ كەتە بەرەسiڭ. عاجاپ: اۋەلi ءسوزدiڭ ارابشاسى ءتۇسiرiلiپ، ونى لاتىن جانە كيريلل جازۋلارىمەن ترانسكريپتسيالاپ، سونسوڭ قازاقشا اۋدارماسىن بەرگەن. ماشاقات-اق. بiراق، بiر ءسوزدi ءتورت تۇلعادا وقىپ، تiل سىندىرىپ العان سوڭ ماعىناسىن مۇلتiكسiز ۇعاسىڭ. عىلىمي اۋدارمانىڭ اكادەميالىق ۇلگiسi.

ودان دا عاجابى – قادiمي حاتكەرلiكتiڭ حاراكالارىن (ھامزا، ماد، دامما، سۇكۋن، تاشديد، ارتيكۋل) 28 تاڭبانىڭ استى-ۇستiنە جاڭىلماي، جالىقپاي قولمەن قويىپ شىققانى. اراب قادiمiن جازعاندى قويىپ، دۇرىس وقۋ ءۇشiن ەكi جىل ەجiكتەپ ۇيرەنۋiڭ كەرەك. ال، دىبىستار دۇنيەسi، ۇندەر ۇيلەسiمi، قيراعات قاعيدالارى تۋرالى تاجۋيت عىلىمىنىڭ تۇبiنە جەتتiك دەگەندەردi ەستiگەن ەمەن. ونىڭ ۇستiنە ج.بالاساعۇن مەن م.قاشقاريدىڭ تەرەڭiنە ءتۇسۋ ءۇشiن اراب-شىعىس ادەبيەتi مەن مادەنيەتiنەن مول حابارىڭ بولۋى كەرەك. اسقار وزدiگiنەن iزدەنiپ، مۇنى دا مەڭگەرگەن. سوندا ونىڭ تۇلا بويىنداعى تاۋداي تالاپتى، بiلiم مەن بiلەكتi (ەڭبەكشiلدiكتi)، تاۋدان دا زور تاۋەكەلدi، بiر ءوزi تۇتاس بiر ينستيتۋتتىڭ شارۋاسىن اتقارىپ تاستاي سالاتىن الىمدىلىقتى ابىز التايىنىڭ تابيعاتىنان باسقامەن قالاي ولشەي الارسىڭ؟!

* * *

1997 جىل. قوڭىر كۇز. ءوڭiر دە قوڭىر، كوڭiل دە قوڭىر. بار شارۋانىڭ شىرقى بۇزىلىپ، نارىق نايقالىپ جاتىپ قالعان. الەۋمەتتiك ومiردە ءسۇرiنiس تە، ءتۇڭiلiس تە بار. تۋعان جەرiن جىرمەن بولسا دا جەلپiپ كورسiنشi دەپ، زايسان اۋدانى (اكiمi – بولات سادىقوۆ) جەرلەس اقىن-جازۋشىلارىن اقىلعا شاقىردى. بiر اۋداننان ون التى اقىن-جازۋشى بار ەكەن.

جينالىپ جولعا شىقتىق. پويىز ءۇستi وپىر-توپىرمەن ءوتتi. ودان ارعى كورiنiس كوڭiلدi كوتەرە قويمادى. جەردiڭ ءوڭi وشكiن. اۋىلداردا اجار جوق. قاراجول ويقى-شويقى. انە جەردە، مiنە جەردە ءورت… قۇماربەك سىدىقوۆ قالجىڭ ايتىپ كۇلدiرگiسi كەلەدi. بازاربەك بۇيiردەن تيiپ، ءار نارسەنi بiلدiرiپ قويادى. اقىندار ولەڭ وقىمايدى، اۋىزعا ءان ورالمايدى. جۇرەكتi تەك تاۋەلسiزدiك تiلەگi عانا جۇباتادى. جولسوقتىلىقتان ويسوقتىلىق قيىن ەكەن.

«اۋدان كۇنi» دەپ اتالعان توي باستالدى. ەلدiڭ اتى – ەل. توي تۋىن كوتەرتەتiن ازاماتتار بار ەكەن. قىزىق. اعايىندار قىلقۇيرىقتان قۇرىق ۇستاپ قالماپتى. الامان بايگەگە بiر قىدىرۋ ات قوسىلدى. كوڭiل شiركiن ءاپ-ساتتە كوتەرiلiپ كەتتi.

ولەڭدi توقتاربەك باستاپ وقىدى. ساۋىردى ساعىنىپتى. ۇستازدارىنا ريزا. وتكەنگە وكiنبەيدi ەكەن… «بۇگiنگiگە ۇڭiلسەڭ ءتۇڭiلiپ كەتكەندەيسiڭ»،– دەپ تە تاستادى. جازۋشى-دراماتۋرگ ادiلبەك تاۋاساروۆ اۋدانىنىڭ عانا ەمەس، ۋاقىتتىڭ دراماسىن بiر جىلت ەتكiزiپ، ءومiر ساحناسىنىڭ وزگەرiپ تۇراتىنىن ايتتى. ەڭ جاسىمىز – نۇرلان ماۋكەن. سىرشىل، مۇڭشىل، شىنشىل اقىن ەكەن. ونىڭ ولەڭiن ءوزiم ەلجiرەي تىڭدادىم.

ەشكiمنiڭ الدىن كەسپەي، ادەپتi، سابىرلى جۇرگەن اسقار انا- مەكتەبiندە اعىل-تەگiل ولەڭ وقىدى. ءسابي سەزiم، سەرگەك وي، عۇلاما عيبرات. اقىن، ادەبيەتشi، عالىم، قر پرەزيدەنتi جانىنداعى قىزمەت اكادەمياسىنىڭ «مادەنيەتتانۋ، مەملەكەتتiك قىزمەتتi تiلدiك دامىتۋ» باعدارلاماسىنىڭ ديرەكتورى. كوسەمسiمەيدi، كوتەرiلمەيدi. كەرiسiنشە، الدەقالاي وكپە ايتىلا قالسا، سوعان ءوزi كiنالiدەي، قىزارىپ كەتەدi.كiشiلiك-كiسiلiك…

اركiم ءوز اۋىلىنا بارىپ كەلەدi. جاڭا ولەڭ اتتاناردا وقىلدى. «تەگiمدi مەنiڭ سۇراساڭ–

قالىڭ نايمان نۋىنان.

جىرىمدى مەنiڭ سۇراساڭ–

سارى التىننىڭ بۋىنان.

سىرىمدى مەنiڭ سۇراساڭ–

تۇمانىڭ ءمولدiر سۋىنان.

جۇرەككە قايعى تولعان سوڭ–

تۇنىق جىرمەن جۋىنام» – دەپ، بابامىز دۋلات ايتقانداي مۇنىڭ ءوزi، مەزگiلسiز مازاسى كەتكەن تۇسىندا ەلدi ولەڭمەن الديلەپ، كiربەڭ تارتقان كوڭiلدi تۇنىق جىرمەن جۋىپ، تۋعان جەردiڭ اۋاسىمەن اقىن- جازۋشىلار دا تانىسىپ قايتقان ساپار بولدى…

* * *

2002 جىل. زايساندا جاڭا مەشiت اشىلۋىنا قاتىستىق. اكەلi-بالالى قۇرماش، اسقار ەگەۋباەۆ، اۋباكiر نiلiباەۆ. ادiلبەك ايتقانداي، «ساحنا» ساندەلiپ قالىپتى. جەردiڭ كوركi مال مەن تال. اۋىل توڭiرەگi قاراڭ-قۇراڭ. تالدىڭ جاپىراعى تۇگەل. ەكi جاعىمدا ەكi اقىن، الەم ادەبيەتiنiڭ ەكi بiلگiرi، ەكi ارحيۆ. ءسوزدi الدا وتىرعان قۇرماش اعا ۇستاپ كەلەدi. داڭعىل كوكiرەك، قارت پەداگوگ. اۋاعام ەكەۋi سىرلاس ەكەن. مەن ءۇشiن الەم ادەبيەتiنەن دە ەكەۋiنiڭ ەل-جەر تۋرالى اڭگiمەلەرi قىزىقتى بولىپ كەتتi. بايقاۋسىزدا جاستىقتارىن ايتىپ، «جوسىپ» بارا جاتسا،اسقار ەركە رەپليكامەن بۇرىپ جiبەرەدi. سول جولدا قۇرماش اعادان ەل-جەر تۋرالى كوپ اڭگiمە-اڭىز ەستiدiم.

مەشiتتiڭ ءمان-جايى ماعان ءمالiم ەدi.

ۇلى تاۋلار بۇرقان-تالقان تۋلاپ جاتقاندا بىلق ەتپەيتiن زايساننىڭ زiل باتپان توپىراعىن تاۋەلسiزدiكتiڭ ءدال تابالدىرىعىندا ءتاڭiر قاتتى بiر سiلكiپ، جۇرەكتi زىرق ەتكiزدi عوي. سول تۇستا تۇركياعا بارا قالعام. وندا ءتۇپ-تەگi زايساندىق، ءجۇز شاقتى ءۇي بار. كوسەمi – اقارالدىڭ بۇرىنعى اتاقتى دiندارى، سۇيەگi قۇداگەل جاقيا مولدانىڭ مۇراگەرi، جاسى جۇزگە جۋىقتاعان حامزا قارت. ەلدi ەلجiرەي سۇرادى. جايسىز حابار ايتتىم.

– جەر سiلكiنەر دە باسىلار، قيراعان جۇرت وڭالار،– دەدi قارت، قاباعىنىڭ كiرەۋكەسi قالىڭداي ءتۇسiپ.– سول اپات ادام جانىن سوققاننان ساقتاسىن. بiز ونى ءومiر بويى باستان كەشiپ كەلە جاتقان پەندەمiز، قاراعىم.– ءۇنi ءسال وزگەرiپ، دەمiنەن ەنتiك بiلiندi.– قيىننان دا قيىن-كۇيرەگەن كوڭiلدi، جۇدەگەن جاندى جوندەۋ… ادام امان ەكەن عوي، ايتەۋiر. پيحتا حايري (اقىرى حايىرلى بولسىن) –دەپ بەت سيپادى. ابىز اتا توقسان جىل زارىققان جەرiنەن كوڭiلiن دە، توقسان جىل بويى زiلزالا سوققان ءومiرiن دە ايتىپ تاستادى. جۇرەك جۇلقىنا سوقتى…

زايساندا مەشiت سالۋعا كومەك ماسەلەسi سوندا قوزعالدى. وسى بۇيىمتايمەن كەيiن اۋداننىڭ سول تۇستاعى باسشىسى، تۇركياداعى اقساقالمەن اعايىندىعى بار زايدiلبەك قۇنياروۆ بارىپ قايتتى. ابىز قارت ءوز اۋلەتتەرiنەن قىرۋار جاردەم (ون مىڭ دوللار، ءتورت مىڭ ماركا، سوم، تەڭگەلەرi دە بار) جيناپ، ءوز ۇلى جالەل مەن ابدۋلحاق اپىزدى (قاري) جiبەردi. قالانىڭ قاق ورتاسىنان بولاشاق iرگەسi قازىلدى، تاسى توسەلدi، قۇربانى شالىندى، قۇرانى وقىلدى. اۋدان حالقى دا قاراپ قالعان جوق.

– زiلزالا – اللانىڭ iسi،– دەدi ابدۋلحاق قاري يماني ۋاعىزىندا.– ول نە كۇناعا باتقان ەلدi نەمەسە پالەكەت جايلاعان جەردi تازارتۋ ءۇشiن سوعادى. اتا-بابانىڭ قاسيەتتi توپىراعىن كۇناعا باتتى دەي المايمىن. بiراق، وسى جەردi ۇزاق جىل دiنسiزدiك جايلادى عوي. سونسوڭ دا مۇلگiپ كەتكەن مۇسىلماندى بiر سiلكiپ العان شىعار. ەندەشە ول جەر يمانمەن ويانسىن! الىستاعى اعايىندارىڭىزدىڭ اماناتىن تاپسىرا وتىرىپ، ەرتەڭ مۇناراسىندا ازان شاقىرىلىپ، ميحرابىندا ءمiناجات جاسالاتىن مەشiتتiڭ iرگەسiنە دۇعا وقيمىن. اۋمين!

اللا اتىمەن قويىلعان سول قاراجات «اۋمين» (جوق) بولىپ، تاۋبەمەن توسەلگەن iرگەتاستى قوقىس كومiپ تاستاعاندا كوڭiل قارايىپ، تۇركياداعى تۋىستار دا ءتۇڭiلiپ كەتكەن. بiراق، حامزا اتامىز ايتقانداي، حاق تاعالا «پيحتا حايريىن» جازىپتى. ەكiتالاي كۇن تۋعاندا ەردi جەرگە قاراتپاي، قول باستاپ جاۋعا شاپقان، ءسوز ۇستاپ، نامىس قورعاعان اپالارىنىڭ رۋحى دارىعان، كوكiرەگiنە راحىم نۇرى سەبiلگەن، زايساننىڭ قارشاداي عانا قاراكوز قىزى – اەليتا ابiشەۆا ءوز قاراجاتىنا جاڭا مەشiت تۇرعىزىپ بەرiپتi.

اللا ءۇيi اشىلىپ جاتقانداعى جۇرتتىڭ جان دۇنيەسiن مەن سوزبەن جەتكiزە المايمىن، جۇرەكپەن سەزiنiڭiز… مەشiت تابالدىرىعىنداعى سول سالتاناتتا اسقار ەگەۋباەۆقا اۋداننىڭ «قۇرمەتتi ازاماتى» اتاعى بەرiلدi. تالانتتى تۇلەك، پاراساتتى پروفەسسور «ءابۋابا راحماتيكادان» (اللا اشقان راحمان ەسiگiنەن) يمانمەن كiرiپ، ميحرابىندا ءمiناجات جاسادى.

سول ساپاردان مەن ءارi تولعاۋ، ءارi قوزعاۋ مانەرiندە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتiنە «زايساننىڭ بارى مەن زارى» دەگەن ەسسە جازدىم. تەك، كەلەسi جىلى تاعى بiر جول تۇسكەندە سول جازبانى اۋدانداعى اتقا مiنەرلەردiڭ بiرتالايى، تiپتi، اكiمنiڭ ءوزi وقىماعانىن بiلگەندە بەلiم كiلت ەتە قالدى.

زامان وڭالىپ كەلەدi. زايساننىڭ بارى بايىپ، زارى ازايىپ، ءزارۋi تۇگەندەلiپ جاتقان شىعار. تەك سول جاقسىلىقتى ولەڭمەن وزەۋرەپ، اقىن جۇرەكپەن تiلەگەن توقتاربەكتiڭ، ادiلبەكتiڭ، بازاربەكتiڭ، نۇرلاننىڭ، قايران اسقاردىڭ كورە الماعانى، كورمەيتiنi قابىرعانى قايىستىرادى. ونىڭ ەسەسiنە، تاريحتىڭ تالاي ءدۇبiرi جاتقان ولكەسiنە ولمەيتiن ولەڭ، وشپەيتiن قولتاڭبا تاستاپ كەتكەندەرi قاناعات تۋعىزادى.

ۋاحاپ قىدىرحان ۇلى،

جازۋشى، رەسپۋبليكاعا ەڭبەگi سiڭگەن قايراتكەر

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button