قازIرگI قايراتكەرلەر جانە كۋرياتوۆتىڭ كەلەمەجI

توقسان اۋىز ءسوزدiڭ ءتۇبiرiن توبىقتاي تۇيiنگە شارت ءتۇيiپ ايتاتىن قايران اتالارىمىز: «قوس كەمەنiڭ قۇيرىعىن ۇستاعان سۋعا كەتەدi» دەگەندi قاي عاسىر، ىقىلىمدا عاقليا قىلىپ ايتقانىن كiم بiلسiن، ايتەۋiر ەلiمiزدە ۇزاق جىلدار بويى قالىپتاسقان كەلەڭسiز جاعداي بۇل تۇجىرىمنىڭ ومiرشەڭدiگiن تاعى دا قاپىسىز دالەلدەدi. شىنىن ايتۋ كەرەك، مۇنداي جاعداي ءتۇپتiڭ تۇبiندە وسىنداي ماسقاراعا اكەلiپ سوقپاي تۇرا المايتىنى دا زاڭدىلىق.

اڭگiمە قازاقستانداعى جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنiكتەر، ءتۇرلi دەڭگەيدەگi ساياسي قايراتكەرلەردiڭ بiرسىپىراسى ءوز تۋعان انا تiلiندە سويلەۋگە ەمەس، قانشا جەتiك بiلسە دە بوگدەلiگi اڭعارىلاتىن رەسمي – ورىس تiلiنە ۇنەمi باستارىن يiپ، ءجونسiز جۇگiنە بەرەتiندiگiندە بولىپ وتىر. الگiندەيلەردiڭ ءبارi پوليگلوت، تiلدiڭ «مايىن» iشكەن لينگۆيست دەي المايسىڭ، بiراق كۇلدiبادامداتىپ كوپiرتە سويلەگەندە نەبiر ورەسكەل قاتەلiكتەر، وراشولاق ويلاردى بۇرقىراتاتىنى ەجەلدەن بەلگiلi ەدi. ورىس تiلiنiڭ بiلگiرلەرi مۇنى ۇزاق ۋاقىت بايقاماعانسىپ كەلگەنi دە قۇپيا ەمەس.

ەندi قاندى جارانىڭ اۋزىن «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتi اياماي تىرنادى. وتكەن سەنبi كۇنi اتالمىش گازەتتە «اناليتيچەسكي وبزور» ايدارىمەن ۆلاديمير كۋرياتوۆتىڭ «شوۋ پوليتيچەسكيح افوريزموۆ» دەگەن كولەمدi ماقالاسى جاريالاندى («كاز.پراۆدا»، №134، 25 تامىز 2007 ج.).

ۆ.كۋرياتوۆ بiر اپتا بۇرىن بولىپ وتكەن ءماجiلiس جانە جەرگiلiكتi ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتارىن سايلاۋالدى تەلەسايىستار مەن پiكiرتالاستار، ينتەرنەت-كونفەرەنتسيالاردا، ەلەكتوراتپەن اشىق اڭگiمە تۇسىندا قالىپتاسقان ورەسكەل جاعدايعا نازار اۋدارىپتى. ماقالانىڭ اننوتاتسياسىندا ايتىلعانداي، ساياسي قايراتكەرلەردiڭ حالىقپەن بەتپە-بەت اشىق اڭگiمەلەرi، ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ستيلدiك جوندەۋلەرi مەن رەداكتورلىق تۇزەتۋلەردەن وتپەگەن سوزدەرi «ساياسي افوريزمدەر شوۋىنا» اكەلiپ سوققان سىڭايلى.

اسiرەسە، ماقالانىڭ «سلوۆار «وچەپياتوك» جانە «سام پونيال، چتو سكازال؟» دەلiنگەن بولiمدەرi پارتيا ليدەرلەرiنiڭ سوزدەرiندە ورىن العان قاتەلiكتەر – «وچەپياتوكتاردى» اشىپ ايتۋىمەن قۇندى. ورىستiلدiلەردiڭ كۇلكiسiن ءارi زاڭدى ىزالارىن تۋدىرعان مۇنداي وراشولاق تiركەستەر مەن ورىنسىز قولدانىلعان ماعىناسىز سوزدەردەن قازiرگi ساياسي قايراتكەرلەردiڭ ەشبiرi امان ەمەس سياقتى. ۆلاديمير كۋرياتوۆ سايلاۋالدى سايىسقا تۇسكەن جەتi پارتيانىڭ بەلسەندiلەرi مەن قايراتكەرلەرiنiڭ قىزىل تiلiنەن شىققان قاتەلiكتەرiنە بەكەردەن بەكەر نازار اۋدارىپ وتىرعان جوق. سايلاۋلار وتەدi، ورىس تiلi قالادى. ساياسات بiر كۇننiڭ ىرزىعى، ال اۆتوردىڭ انا تiلi – ورىس تiلiنiڭ تازالىعى ماڭگiلiك ماسەلە. اسiرەسە، وزگە ۇلت وكiلدەرiنiڭ (ساياسي قايراتكەرلەر بولسا دا) تiلدi بۇدان ءارi شۇبارلاۋىنا توزۋگە بولمايتىنىن سەزگەن سەكiلدi. سوندىقتان اۆتوردىڭ الاڭداۋى تۇسiنiكتi دە. ول www.e.gov.ks. سايتىندا جاريالانعان ايەل قايراتكەردiڭ: «مى دولجنى ۋمەت بوروتسيا، ا نە يگرات س نارودوم» دەگەن پiكiرiن مازاقتاماعا اينالدىرعان. ءۇستiرت قاراعاندا، كوز شىعارىپ تۇرعان ورەسكەل قاتەلiك جوق تا سياقتى. تiپتi، مۇنىڭ ارعى تۇكپiرiندە: «بiزدەر حالىقپەن جاسىرىنباق ويناۋ ەمەس، ولار ءۇشiن كۇرەسە بiلۋگە تيiستiمiز»، – دەگەن قازاقى وي، ۇعىم جاتسا كەرەك. بiراق، وسى دۇرىس ويدى ورىسشا ايتقاندا ماعىناسى مۇلدەم بۇزىلىپ، ورىس تiلiنiڭ بiلگiرلەرiنە بۇيرەكتەن سيراق شىعارىپ تۇرعانداي كورiنگەن.

ودان ءارi اۆتور:

«ودين يز پارتيتسەۆ، ناپريمەر، يسپولزۋەت ۆەسما ستراننىە فورمۋليروۆكي «ستاراتەليا»، گوۆوريا و سووتەچەستۆەننيكاح.

– ناتسيونالنايا يدەيا، – سكازال ون، – روجداەتسيا ۆ نەدراح نارودا.

ۆەسما «گلۋبوكوە» نابليۋدەنيە! نەپونياتنو تولكو، گدە ۋ نارودا ناحودياتسيا نەدرا، كتو وتنوسيتسيا ك ەتوي گلۋبيننوي پروسلويكە ناسەلەنيا ي كاكيم وبرازوم گەنەريرۋەتسيا ناتسيونالنايا يدەيا ۆ ەتيح ۋسلوۆياح؟»، – دەپ ولتiرە مiنەپ-شەنەيدi. و، بايعۇس پارتيا قايراتكەرi-اي! «قازاق تiلiندە سويلەسەم ەلەكتورات تۇسiنبەي قالادى-اۋ»، – دەپ قاشقاقتاپ، انانىڭ سۇتiمەن سiڭبەگەن، بەسiكتە الديلەمەگەن جات تiلدە سويلەپ جۇرگەندە العان العىسىڭىز وسى ما ەدi?!

ال جوعارىدا ۆ.كۋرياتوۆ كەلتiرiپ وتىرعان پiكiردiڭ قازاق تiلiندە سونشالىقتى ورەسكەلدiگi جوق. بار بولعانى: «ۇلتتىق يدەيا حالىقتىڭ قويناۋىنان تۋادى»، – دەگەن ورىندى پiكiر. بۇل سويلەمدەگi جاسىرىن تۇرعان ابستراكتiلi زات ەسiمدi «حالىقتىڭ (وي-ساناسىنىڭ) قويناۋىندا تۋادى» دەگەندi ءاربiر قازاق، تiپتi، جاس بالالار دا جاقسى تۇسiنەدi، تiكسiنبەي قابىلدايدى. تiپتi، ءوز ويىن ورىسشا وراشولاقتاندىرىپ جەتكiزiپ، كۇلكiگە قالعان بەلگiسiز ساياسي قايراتكەر دە سولاي ويلاپ، تiكەلەي تارجiمالاعانى بايقالادى. ال ورىستiلدiلەر ءۇشiن بۇل ورەسكەل قاتە، اسقان سوراقىلىق.

سونداي-اق، ماقالا اۆتورى ەندi بiر تۇستا شەتەلدiكتەردiڭ قازاقستان بالالارىن اسىراپ الۋى تۋرالى ءوز ويىن بiلدiرگەن ساياساتكەردiڭ:

«– چتو تاكوە سيروتا؟ ەتو – ناشە بۋدۋششەە، ەتو – ناشي دەتي»، – دەگەن سوزدەرiن دە كەلەكەلەپ، ابدەن سiلiكپەسiن شىعارىپتى. ورىس تiلiندە مازاققا اينالعان بۇل سوزدەر دە قازاق تiلiندە جالپىعا بiردەن ۇعىنىقتى. ياعني، «جەتiمدەر دەگەنiمiز كiمدەر؟ ولار – بiزدiڭ بالالارىمىز، بiزدiڭ بولاشاعىمىز»، دەگەندi ايتىپ تۇرعانى ايقىن. بار بالانى ءوز بالاسىنداي كورەتiن باۋىرمال، مەيiربان قازاق ءۇشiن بۇدان اسقان تەرەڭ وي، اسىل سوزدەر بولمايتىنى ءسوزسiز. ال ورىستiلدiلەر مۇنى: «اپىراي، مىنا كiسi ءوز بالاسىن بولاشاقتا جەتiم قالدىرماق پا؟» دەپ قابىلدايتىنى سياقتى.

ماقالادا وسىنداي جانە بۇدان باسقا دا ورەسكەل كەمشiلiكتەردi «رۋحانيات»، پاتريوتتار پارتياسى جانە جسدپ-نىڭ باسشىلارى مەن وكiلدەرi جiبەرگەنiن ايتقانمەن، ۆ.كۋرياتوۆ ولاردىڭ اتىن اتاپ، ءتۇسiن تۇستەي قويماپتى. ونىسىنا راحمەت! ايتپەسە بيiك مiنبەرلەردەن ۇنەمi ورىس تiلiندە سايرايتىن تالاي ساياساتكەرلەر مەن شەن-شەكپەندi شەنەۋنiكتەردiڭ كۇلدiبادامدارى اشىلارى ايقىن. ول ول ما، وسىنداي «وچەپياتوكتار» سوزدiگiن جاساعىسى كەلگەن، انا تiلدەرi – ورىس تiلiنiڭ شىنايى تازالىعى ءۇشiن جانى كۇيزەلەتiن ادام بولسا، قازاقتىڭ بيiك شەندi شەنەۋنiكتەرi مەن قايراتكەرلەرi، پارتيا بەلسەندiلەرiنiڭ سوزدەرiنەن مىسالدى كوپتەپ تاباتىنىنا كۇمان جوق. كەلەمەج بەن كۇلكiنiڭ كوكەسi سوندا بولار ەدi.

كۇركiرەپ وتكەن سايلاۋعا قاتىسقان ەلiمiزدەگi جەتi پارتيانىڭ باسشىلارىنىڭ ءبارi دەرلiك قازاقتار. ولاردىڭ باسىم بولiگi، تiپتi، بارلىعى دەرلiك قازاقشا ويلاپ، سويلەم ءتۇزiپ، سوسىن ەل الدىندا كوبiنە ورىسشا جەتكiزۋگە ابدەن ادەتتەنiپ العان. دiلi، قاتىپ قالعان قاساڭ تۇسiنiكتەرi سونداي. رەسمي تiلدە سويلەمەسە ەلەكتورات وزدەرiن ۇعا، قابىلداي المايدى دەپ iشتەي ۇرەيلەنەدi. تiپتi، ەلiمiزدە قازاقتاردىڭ سانى تۇرعىنداردىڭ 62 پايىزىنا جەتكەنiن دە ەسەپكە العىلارى كەلە قويمايتىنى وكiنiشتi. ءسوز جوق، ساياسي قايراتكەرلەرiمiزدiڭ بiرازى «سام دۋراك!» دەگەن پرينتسيپ بويىنشا الگi ۆلاديمير كۋرياتوۆقا: «اۋەلi ءوزiڭ قازاقشا سويلەپ كور! اۋسەلەڭدi سوندا كورەيiن»، – دەپ قارسى ءۋاج ايتۋلارى مۇمكiن. بiراق شىن مانiندە ولاي دەۋگە ەشبiرiنiڭ قۇقى جوق. ويتكەنi، ولاردىڭ كiندiگi بوتەن تiلگە – ورىس تiلiنە بايلانىپ قالعانىنا، «قولدارى كوتەرە المايتىن شوقپاردى بەلiنە بايلاعاندارىنا» كۋرياتوۆ كiنالi ەمەس. ول تەك ورىس تiلiنiڭ الدىنداعى ازاماتتىق پارىزىن وتەۋشi. انا تiلدەرi – قازاق تiلiن مەنسiنبەۋ، ورىس تiلiنە ورىندى-ورىنسىز جۇگiنۋ ساياسي قايراتكەرلەرiمiزدiڭ بiرازىن وسىنداي كۇلكiگە قالدىرىپ وتىر. بۇل – العاشقى قوڭىراۋ عانا! بۇدان بىلاي وسىنداي مازاقتامالار مەن كەلەمەج كوبەيە تۇسپەسە، ەش كەمي قويماس. 2005 جىلى ەلiمiزدەگi پرەزيدەنت سايلاۋى قارساڭىندا سوناۋ كيەۆتەن قازاقستانعا ارنايى كەلگەن ۋكرايندىق «پورا» قوزعالىسىنىڭ وكiلدەرi بiزدەگi وپپوزيتسيونەرلەرمەن جولىققاندا: «وزدەرiڭ قازاق تiلiندە سويلەمەيسiڭدەر. بiلمەيسiڭدەر. سويتە تۇرا بۇل ەلگە قالاي بيلiك جۇرگiزبەكسiڭدەر؟ ولارىڭنان تۇك شىقپايدى عوي»، – دەگەن مانزەلدە سىن ايتىپ، سول كۇنi ءوز ەلدەرiنە قايتىپ كەتكەن كورiنەدi.

شىنىندا دا حالىقتىڭ باسىم بولiگiنiڭ انا تiلiندە جۇرگiزiلمەگەن ۇگiت-ناسيحات ادامداردىڭ جۇرەگiنە جول تاپپايتىنىن پارتيا جەتەكشiلەرi مەن بەلسەندiلەرi مويىنداعاندا عانا ولاردىڭ پارتيالارى ەل الدىندا بەدەل جيناي الادى. قازiرگi زاماندا، ءاربiر ۇلتتىڭ سانالى ازاماتتارى «بiز كiمبiز؟ قايدان شىقتىق؟ قايدا بارامىز؟» دەگەن ومiرلiك ساۋالدارعا جاۋاپ iزدەپ وتىرعان كەزەڭدە، سونداي-اق انا تiلiنiڭ تازالىعى، ونىڭ بولاشاعى ءۇشiن جاندارى شىرقىراپ جۇرگەندە وزگە تiلدە جۇرگiزگەن ۇگiت-ناسيحات ارقىلى ساياسي كۇرەستە ەشكiم جەڭiسكە جەتە المايدى. اسiرەسە، الاش جۇرتىندا! كەڭ-بايتاق قازاقستانعا اتىن بەرiپ وتىرعان قازاق جۇرتى ابستراكتiلi ەلەكتورات ەمەس، وسى ەلدiڭ ەڭ بەلسەندi ازاماتتارى! وسىنى ۇمىتپاعان ابزال.

جاڭابەك شاعاتاي

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button