بوتاگوز ۋاتقان، دۇنيەجۇزi قازاقتارى قاۋىمداستىعى ۇيىمداستىرۋ ءبولiمiنiڭ مەڭگەرۋشiسi، II دارەجەلi «دوستىق» وردەنiنiڭ يەگەرi:

بIزدIڭ باستى كومەگIمIز – رۋحاني جاعىنان دەمەۋ
 

— بوتاگوز اپاي، سiزدiڭ دۇنيەجۇزi قازاقتارى قاۋىمداستىعىندا جۇمىس iستەگەنiڭiزگە بiرتالاي ۋاقىت بولدى. جالپى، سiزدiڭشە، وسى ۇيىمنىڭ العا قويعان ماقساتى نە بولدى دەپ ويلايسىز؟

— ەگەمەندiك العاننان كەيiن دۇنيەجۇزi قازاقتارىنىڭ باسىن قوسۋ نەگiزگi ماقسات بولعانى بەلگiلi. وسى ماقساتتىڭ ۇدەسiنەن شىعۋ ءۇشiن 1992 جىلعى دۇنيەجۇزi قازاقتارىنىڭ العاشقى قۇرىلتايىنان كەيiن دۇنيەجۇزi قازاقتارى قاۋىمداستىعى دۇنيەگە كەلدi. بيىل 15 جىلدىعىمىزدى اتاپ وتەيiك دەپ وتىرمىز.

نەگiزگi العا قويعان ماقساتى – شەتەلدە جۇرگەن قازاقتارعا مادەني-رۋحاني جاعىنان قولداۋ كورسەتۋ. ەگەمەندi قازاقستاندا قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق قايتا تۇلەۋiنە، قازاقستاننان سىرت جەرلەردە ءومiر ءسۇرiپ جاتقان قازاقتاردىڭ ەركiن دە جان-جاقتى دامۋىنا جاردەمدەسۋ، ولاردىڭ ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرi مەن ادەت-عۇرىپتارىن بۇكiل دۇنيەجۇزiنە ءناسيحاتتاۋ. اسiرەسە، شەتتەگi قانداستارىمىزدىڭ ءوز انا تiلدەرiن ساقتاپ قالۋى ءۇشiن قازاق تiلiن ۇيرەتۋگە قاتىستى سد ديسكiسiن جانە كiتاپتار شىعارىپ، گازەت، جۋرنالدار جiبەرۋ جاعىنان كومەكتەسiپ جاتىرمىز. شەتەلدەگi قازاق مادەني ورتالىقتارىنىڭ اشىلۋىنا قول ۇشىن سوزىپ، ولاردىڭ باسقا دا ۇسىنىس تiلەكتەرiن تيiستi ورىندارعا جەتكiزۋشi ءوزارا دانەكەر قىزمەتiن دە اتقارامىز.

— جالپى، الەمنiڭ 40-تان استام ەلiندە قازاق بارىن بiلەمiز. ولاردىڭ ەڭ كوپ شوعىرلانعانى – رەسەي، قىتاي، وزبەكستان جانە موڭعوليا. وسى مەملەكەتتەردiڭ iشiندە سiزدەرگە ەڭ كوپ ۇسىنىس پەن تiلەك بiلدiرەتiنi قايسى؟

— ەڭ كوپ ۇسىنىس-تiلەك بiلدiرەتiنi — ەۋروپا قازاقتارى. ولار وزدەرiنiڭ سالت-داستۇرلەرiن بiلمەيتiندiگiن، جاس وسپiرiمدەردiڭ انا تiلiن بiلمەي ءوسiپ كەلە جاتقاندىعىن العا تارتادى. وتكەن جۇمادا بiز كوشi-قونعا بايلانىستى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكiزدiك. سوندا ءسوز سويلەگەن ەۋروپا قازاقتارى كوشi-قوننىڭ وزدەرiنە قاتىسى جوعىن ايتتى. ويتكەنi ول جاقتا الەۋمەتتiك ماسەلەلەر نەگiزiنەن شەشiلگەن. نەگiزi كوشiپ كەلۋدi قالاپ وتىرعان جوق. بiراق جاستاردى جiبەرۋگە پەيiلدi. جاستارىمىز وسىندا وقۋ وقىپ، مەكەندەپ قالسا دەيدi. سوندىقتان دا جىل سايىن ءداستۇرلi كiشi قۇرىلتاي وتكiزiپ كەلە جاتقانىمىز بەلگiلi. بۇل ولار ءۇشiن ۇلكەن رۋحاني ازىق. ال، قىتاي مەن موڭعوليا قازاقتارى ءوزiنiڭ سالت-ءداستۇر، تiلiن جاقسى ساقتاعان. ولار كوشiپ كەلۋگە عانا تiلەكتەرiن بiلدiرەدi. قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا كوشi-قون بويىنشا كەلiسiم-شارت جاسالسا دەيدi.

ال، وزبەكستانداعى الەۋمەتتiك ماسەلە – ولاردىڭ وزدەرiنiڭ دەڭگەيiندە وڭتايلى بولىپ وتىرسا دا، ۇلتتىق ەرەكشەلiكتi ساقتاۋعا كەلگەندە پروبلەما جەتكiلiكتi. بۇل تۋرالى كوپ ايتىلماي جاتسا دا، قازاق مەكتەپتەرi جابىلا باستاعانى جايلى اقپاراتتى ەستiپ-بiلiپ وتىرمىز.

— سونداي-اق، رەسەيدەگi قازاقتارمەن قانداي دەڭگەيدە بايلانىس جاساپ وتىرسىزدار؟

— رەسەيدە 1 ميلليونعا جۋىق قازاق تۇرادى. بiزدiڭ ولارمەن بايلانىسىمىز وتە جاقسى. سوڭعى جىلدارى سامارادا رەسەي قازاقتارىنىڭ باس قوسۋى ەكi مارتە ءوتiپ ۇيلەستiرۋ كەڭەسi قۇرىلعان. رەسەيدەگi 22 ايماقتىڭ مادەني ورتالىقتارى بiرلەسiپ ساماراداعى ۇيلەستiرۋ كەڭەسiندە جۇمىس جاساپ جاتىر. بiز جالپى رەسەي قازاقتارىمەن جۇمىسىمىز بiرجولا جولعا قويىلدى دەپ تولىعىمەن ايتا الامىز. قازاق تiلiنە دەگەن سۇرانىس وتە كوپ. «قازاقشا بiلەتiن، ۇيرەتەتiن كiسi تاۋىپ بەرiڭiزشi» دەپ بiزدەن وتiنەدi. سونداي ادامدى iزدەستiرiپ جاتىرمىز. ازiرگە تابا الماي وتىرمىز.

رەسەيدەگi قازاقتار انا تiلiن بiلمەيدi. قارتتارى بولماسا، جاستارى انا تiلiنەن ماقۇرىم. مەكتەپتە ۇيرەتiلمەيدi. ءاربiر وبلىستا فاكۋلتاتيۆ رەتiندە 1-2 ساعات قازاق تiلi ۇيرەتiلەدi. مۇنىڭ شاماسى بەلگiلi عوي. وتكەندە وسى ماسەلەگە بايلانىستى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلiگiنە ۇسىنىس ەنگiزدiك. جاقىندا ەلiمiزگە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەمەر-مينيسترi فرادكوۆ كەلمەك. وسى رەسمي ساپاردى پايدالانىپ، رەسەيدە قازاقتار كوپ شوعىرلانعان ايماقتار پەن وبلىستاردا قازاق مەكتەبiن اشۋ، تiپتi بولماسا، قازاق تiلiن رەسمي تۇردە ءپان رەتiندە ۇيرەتۋ ماسەلەسiن رەسەي ۇكiمەتiنە قويۋ قاجەت. رەسەي قازاقستاننىڭ تالاپ-تiلەكتەرiن ورىندايدى دەگەن ۇمiتتەمiز. رەسەيدiڭ ورىنبور، قوساعاش سەكiلدi قالا، ايماقتارىندا بۇرىن قازاق مەكتەپتەرi بولعان. سول مەكتەپتەردi قايتا جانداندىراتىن بولسا، ونىڭ ەش قيىندىعى بولماس ەدi. بۇگiنگi كۇندە شەكارالاس وبلىستاردا دا بiر-بiرiمەن بايلانىس وتە تىعىز. دۇنيەجۇزi قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ ەڭ باستى قىزمەتi دە وسى – شەتەلدەگi اعايىنداردىڭ قازاق تiلiن ۇمىتپاۋىنا ىقپال ەتۋ.

— مىنا كورشi قىتايداعى قازاقتاردىڭ سانىن دا ناقتى بiلمەيمiز. اركiم ءارتۇرلi ايتادى. بiرەۋلەرi – 1،5 ميلليون دەسە، ەكiنشiلەرi – 2 ميلليونعا تارتا قازاق بار دەسەدi. وسى قىتايمەن اراداعى كوشi-قون كەلiسiمiنiڭ بولماۋى ونداعى قازاقتاردىڭ كوشiپ كەلۋiنە اجەپتاۋiر كەدەرگi كەلتiرiپ وتىر. بۇنى شەشۋدiڭ قانداي جولى بار دەپ ويلايسىز؟

— جالپى، قاي ەلدە بولسىن ستاتيستيكالىق مالiمەت تىم قۇپيا ساقتالىنادى. ءوز iشiندەگi از ۇلتتار سانىن تولىق كورسەتۋگە قاي ەل دە پەيiلدi ەمەس. بۇل بۇرىننان سولاي بولىپ كەلگەن، سولاي بولىپ قالا بەرمەك تە. ال، بiزدiڭ ءوزiمiزدiڭ دەرەك كوزiمiز بويىنشا، قىتايدا 2 ميلليونعا جۋىق قازاق بار دەپ ەسەپتەيمiز. بۇنى قىتاي جاعى ايتا بەرمەيدi.

وسى قىتاي مەن قازاقستان اراسىندا مەملەكەتارالىق كوشi-قون كەلiسiمiنiڭ بولماي وتىرعاندىعىنا بارiنەن بۇرىن ءوزiمiز كiنالiمiز. بۇل پروبلەماعا بايلانىستى بiز سىرتقى iستەر مينيسترلiگiنە تالاي رەت ماسەلە قويدىق. ناتيجەلi جاۋاپ ءالi جوق. بۇعان نە كەدەرگi بوپ وتىرعانىن بiلمەيمiز. سول جاقتا زاڭ ۋنيۆەرستيتەتiن بiتiرگەن زاڭگەر جiگiتتەر الماتىدا جۇمىس iستەيدi. سولاردىڭ اڭگiمەسiنە قاراساڭىز، قىتاي زاڭدارىنىڭ بۇعان قايشى كەلەتiن تۇگi جوق كورiنەدi. نەگiزiنەن بiزدiڭ ۇكiمەت پەن سىرتقى iستەر مينيسترلiگi تىم ق ۇلىقتىلىق تانىتپاي وتىر ما دەپ ويلايمىن.

— شەتتەگi قازاقتاردى قازاق اقپاراتىمەن قامتاماسىز ەتۋ جاعى قالاي جۇزەگە اسۋدا؟

— جالپى، اقپارات قۇرالدارىن شەتەلدەرگە جەتكiزۋ جاعى قيىن. ونى نەگiزiنەن بiلiم جانە عىلىم مينيسترلiگi ءوز موينىنا الاتىن. بiز ءدال وسى ماسەلەنi بiرنەشە جىل بويى ايتىپ كەلەمiز. ەگەر، وسى مiندەتتi بiزگە جۇكتەسە، شەتتەگi قازاق مادەني ورتالىقتارى ارقىلى گازەت-جۋرنالداردى تاراتۋ مۇمكiندiگiن تابار ەدiك. بiراق، نەگە ەكەنiن قايدام بiزدiڭ ءوتiنiشiمiز تاعى اياقسىز قالىپ وتىر.

دەگەنمەن، بۇل شەتتەگi قازاقتار مۇلدەم حابارسىز وتىر دەگەندi بiلدiرمەسە كەرەك. بiز موڭعوليادا «حابار» جانە «قازاقستان» تەلەارنالارىنىڭ كورسەتiلۋiنە تiكەلەي مۇرىندىق بولدىق. ونداعى قازاقتار 1995 جىلدان باستاپ وسى ەكi تەلەارنانى كورۋ مۇمكiندiگiنە يە بولىپ وتىر. سونداي-اق، موڭعوليادا قازاقتار تۇراتىن بايان-ولگي ايماعىنداعى تەلە-راديو جابدىقتارىن جاڭالاپ بەردiك.

ال، گازەت-جۋرنالدى جەتكiزۋ جاعى شىنىمەن دە قيىنعا اينالىپ كەتتi. جازىلۋ مۇمكiندiگi دە شەكتەلدi. بۇل ماسەلەنi بiز «قازاقتەلەكومنىڭ» قۇلاعىنا دا جەتكiزگەنبiز. دەگەنمەن قۇلاق اسقان ەشكiم جوق. ال، بiز ءوزiمiز تاراپىمىزدان كiتاپتاردى، جۋرنالداردى، گازەتتەردi كەيبiر ەلشiلiكتەر مەن مادەني ورتالىقتارى ارقىلى تاراتىپ وتىرمىز. وسى ماقساتپەن بiز بيىل اتىراۋدا، ورالدا قاۋىمداستىقتىڭ فيليالدارىن اشتىق. ال، پاۆلودار مەن وسكەمەندە بۇرىننان بار. رەسەيدەگi قانداستارىمىزعا كiتاپ-جۋرنالدارىمىزدى جiبەرۋدi كوزدەۋدەمiز. قىتايعا اقپارات قۇرالىن جiبەرۋ جاعى اسا كۇردەلi.

— كوشi-قون سiزدەردiڭ قۇزىرلارىڭىزعا كiرمەيدi عوي؟ دەگەنمەن قاناتتاس. 1991 جىلى العاش موڭعوليادان كوش باستالعاندا، سiز سونىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ادامداردىڭ بiرiسiز. سول كەزدەگiمەن سالىستىرعاندا، قازiرگi كوشi-قوننىڭ بارىسى قالاي؟

— كەرiسiنشە، كوشi-قوندى كۆوتاعا بايلاماعان كەزدە، كوش وتە قارقىندى ەدi. قالاي كۆوتا بەرiپ، شەكتەۋ قويىلدى، سول كەزدەن كوشi-قون توقىرادى دەۋگە بولادى. جالعىز مىسال كەلتiرەيiن، 1991 جىلى موڭعوليادان 45 مىڭ قازاق كوشiپ كەلدi، ونىڭ ءوزi اينالاسى بەس-اق ايدىڭ iشiندە. ال، قالعان ون جىلدا سول موڭعوليادان 25 مىڭداي قازاق كەلدi. دەمەك، كوشi-قون ءۇردiسi باياۋلادى. قازiر ەڭ جاقىن مەملەكەت وزبەكستاننان عانا قازاقتاردى كوشiرiپ الىپ جاتىرمىز. كۆوتا سونىمەن عانا ورىندالىپ جاتىر.

— سوندا قاي جول تيiمدi?

— كۆوتاسىز كەلگەندەردi سول العاشقى جىلدارداعىداي قارقىنمەن قابىلداۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. بارلىق اكiمشiلiكتەرگە ارنايى تاپسىرما بەرiلiپ، ولاردىڭ جەرگiلiكتi قازىنالارىندا ورالماندارعا دەگەن ارنايى بيۋدجەت بولۋى قاجەت. سونىمەن قاتار، جىل سايىن كوشi-قون كۆوتاسىنا بولiنگەن كوپ قارجى يگەرiلمەي جاتادى. نەگە وسى قارجىنى كۆوتادان تىس كەلiپ، كۆوتاعا ەنۋدi سارىلىپ كۇتiپ جاتقاندارعا جۇمساماسقا.

— العاش كوشiپ كەلگەن ورالمانداردى كەزiندە باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ جولعا قويىلعان ەدi. قازiر ونداي جۇيە جويىلدى. ءاربiر وتباسى مۇشەسiنە 1 مىڭ دوللار سىياقى بەرەمiز دە، وسىعان ءماز بولامىز. ال، جەر تەلiمدەرiن بەرۋ ماسەلەسiن نەگە جولعا قويماسقا؟..

— جەردiڭ جەكەمەنشiك نىسانعا وتكەنiنiڭ ءوزi كوڭiلگە قونبايدى. بۇگiن ول قازاقستان ازاماتتارىنىڭ قولىندا تۇر دەگەنمەن، ەرتەڭ بiر iرi الپاۋىتتىڭ شەڭگەلiنە تۇسپەسiنە كiم كەپiل. سول سەبەپتi دە ەڭ اۋەلi جەر كودەكسiنiڭ وزiنە وزگەرتۋ ەنگiزۋ قاجەت. ياعني، جەردi بۇرىنعىداي جالعا بەرۋ iسiن العا قويعان ابزال. ال، تۇرعىن ءۇي باعاسىن جاساندى تۇردە شارىقتاتىپ جiبەردiك. ول ءۇشiن بانكiلەرگە شەتەلدەن كەلگەن قازاقتارعا ءوز باعاسىمەن تۇرعىن ءۇيدi ساتۋدى مiندەتتەسە جاقسى بولار ەدi.

— سiز جوعارىدا بiرنەشە مينيسترلiككە ۇسىنىس بiلدiرiپ، قولداۋ تابا الماي وتىرعاندىعىڭىزدى ايتتىڭىز. جالپى، بۇل قوعامدىق ۇيىم. ونىڭ قۇزىرى تىم ۇلكەن ەمەس ەكەنi دە ايقىن. دەگەنمەن، ەلباسى باستاپ وتىرعان دۇنيەجۇزi قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ وكiلەتتiگi جايىندا ايتىپ وتسەڭiز…

– بiزدiڭ ۇسىنىستارىمىزدىڭ دەنi قولداۋ تاپپاي جاتقانىمەن، بiزبەن بارلىق مينيسترلiكتەر ساناسادى. اسiرەسە، سوڭعى قازاقتاردىڭ III دۇنيەجۇزiلiك قۇرىلتايىنان كەيiن بۇل ماسەلە جولعا قويىلدى دەۋگە تولىق بولادى. مەملەكەتتiك حاتشى ورالباي ابدiكارiمنiڭ باسقارۋىمەن قاۋىمداستىقتىڭ جۇمىسىنا وزگە قۇزىرلى مەكەمەلەر مەن مينيسترلiكتەر قالاي كوڭiل بولەتiندiگiن باقىلاۋ ماقساتىندا كوميسسيا قۇرىلعان. دەمەك، ەندi بۇدان بىلاي كوتەرگەن باستامالارىمىز جەردە قالمايدى عوي دەپ ويلايمىن. قاۋىمداستىق ۇكiمەتتiك iس-شارالار جوسپارىنا قاتىناسىپ، كوپتەگەن ماسەلەلەرi شەشiمiن تاۋىپ جاتىر. Iس-جوسپارلارىمىزدى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلiگiنiڭ تiل كوميتەتiمەن بiرلەسiپ جۇزەگە اسىرۋدامىز. سونداي-اق كەيبiر مينيسترلiكتەرمەن كەلiسiم-شارتقا وتىردىق. قازiر ەلiمiزدە 7 مىڭعا تارتا قوعامدىق ۇيىم بار ەكەن. كوبiسiنiڭ اتى بار دا، زاتى جوق. دۇنيەجۇزi قازاقتارى قاۋىمداستىعى قانشا قوعامدىق ۇيىم بولىپ ەسەپتەلگەنiمەن، كەيبiر iستەپ جاتقان iس-شارالارىمىز اتاعى تاۋداي مينيسترلiكتەردiڭ دەڭگەيiنە دەيiن جەتەدi دەپ تولىق ايتا الامىن. مىسالى، شەتەلدەگi قازاق بالالارىنىڭ قازاقستاندا وقۋىنا مۇمكiندiك جاساپ جاتىرمىز. باسقا مەملەكەتتەرمەن ارنايى كوشi-قون كەلiسiمi بولماعان كەزدە، وعان دا بiز تiكەلەي ارالاستىق. اۋعانستان، يران، تۇركيا، ساۋد ارابياسى ەلدەرiمەن كەلiسiم-شارت ورناي قويمادى. سول كەزدە وسى ەلدەردەگi قازاقتاردىڭ كوشiپ كەلۋiنە بiزدiڭ قاۋىمداستىق تiكەلەي مۇرىندىق بولدى. شەتەلدەگi بارلىق قازاقتىڭ قارا شاڭىراعى.

بiرعانىم ءايتiموۆا حانىم بiلiم جانە عىلىم مينيسترi بولىپ تۇرعان كەزiندە دۇنيەجۇزi قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ جۇمىسىنا بiرتالاي كەدەرگi كەلتiردi. ايتالىق، وسى قاۋىمداستىقتىڭ جانىنداعى عىلىمي ورتالىقتى اككرەديتاتسيادان وتكiزە الماي ەكi جىل جۇردiك. تەك وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا عانا ونىڭ جۇمىسىن زاڭدى تۇردە تiركەتتiك. بiزدiڭ اتقارار جۇمىسىمىزدىڭ اۋقىمى وتە ۇلكەن. مىسالى شەتەلدەگi قازاقتاردىڭ اراسىنداعى تالانتتىلار مەن دارىندىلاردى ايقىنداۋ ءۇشiن زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگiزۋiمiز قاجەت. ال، وسى iس ءدال 2 جىلعا شەگەرiلدi دەسە دە بولعانداي. بولاشاقتا شەتتەگi قازاقتار مەن كەلiپ جاتقان ورالماندار اراسىندا الەۋمەتتiك زەرتتەۋ جۇرگiزەمiز بە دەگەن ويدامىز.

— قازiر جۇرت اراسىندا، اسiرەسە، زيالى قاۋىم اراسىندا ورالماندار تۋرالى جەل ءسوز قاپتاپ كەتتi. بiرەۋi «ماسىل» دەپ داتتاسا، ەكiنشiسi – «مال ايداپ قاشقان قاشقىن» دەپ تiلدەۋگە دەيiن باردى. سiزدiڭشە، وسى ورالماننىڭ ساياسي-رۋحاني بەت-بەينەسiن جاساۋدا بەلگiلi بiر دەڭگەيدە جۇمىستار جاسالىنباي جاتقان سياقتى.

— راسىندا دا، مەنi وسىنداي سوزدەر بەي-جاي قالدىرمايدى. تiپتi، ونى وزگە ەمەس ديپلومات تۇلعالار ايتىپ جۇرسە امالىڭ نەشiك. مۇنداي پiكiر تاراتۋشىلار ورالماننىڭ تاريحي ءرولiن باعالاي بiلمەگەندiكتەن، ەكiنشiدەن تاريحتان ماقۇرىم بولعاندىقتان تiل بەزەيتiن سياقتى. قازiر وزبەكستانداعى، رەسەيدەگi، قىتايداعى قازاقتاردىڭ بارلىعى ءوزiنiڭ تاريحي وتانىندا، يمپەريالاردىڭ ۇستەمدiكپەن تارتىپ العان جەرلەرiندە وتىر. شەتەلگە كەتكەندەردiڭ سانى نەبارi 200 مىڭنىڭ اينالاسىندا دەلiنiپ ءجۇر.

بۇنداي اڭگiمەلەرگە توسقاۋىل قويۋ ءۇشiن قاۋىمداستىق تاراپىنان كوپ جۇمىس اتقارىپ جاتىرمىز. ءارتۇرلi دەڭگەيدەگi جيىندار مەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر جيi ۇيىمداستىرامىز. «حالىقتىڭ كوشi-قونى تۋرالى» زاڭ قابىلدانار تۇستا «ورالمان» دەگەن تەرمينگە قارسى شىققانداردىڭ بiرi ەدiم. «ورالمان» دەگەنiمiز قازاقتاردى بiرiنە-بiرiن ايداپ سالۋ ءۇشiن، ءبولiنiپ-جارىلۋ ءۇشiن ويلاپ تابىلعان ءسوز سياقتى بولادى دا تۇرادى. مىسالى، نەمiستەر شەتەلدەردەن كەلiپ جاتقان نەمiستەرiن نەمەسە يزرايل ەۆرەيiن، رەسەي ورىسىن «ورالمان» دەپ ايدارلاپ، ات قويعان جوق. وندا ءدال بiزدەگiدەي پروبلەما بولىپ جاتقان دا جوق. بiزدە شەتەلدەن كەلگەن قازاقتاردىڭ اراسىندا «سەن تۇر، مەن اتايىن» دەگەندەي سايدىڭ تاسىنداي نەبiر ماقتاۋلى تۇلعالار كوپ. ولار تۋرالى اڭگiمە از ەستيمiز. قوعامدىق پiكiر ورالمان تۋرالى تەك جاعىمسىز تۇردە قالىپتاسقان. مەنiڭشە، بۇل پارلامەنتتە نەمەسە مەملەكەتتiك قىزمەتتە شەتتەن كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ بولماۋىنان تۋىنداپ وتىرعان سىندى.

— ورالمان پروبلەماسىنىڭ تۋىنداپ وتىرعانى قازاق پروبلەماسىنا بايلانىستى دەپ ويلامايسىز با؟

— ارينە، ۇلتتىق پروبلەمادان ورالمان پروبلەماسى تۋىنداپ وتىر. بiزدە ۇلتتىق ساياسات بiرiنشi دەڭگەيدەن ەمەس. تiلiمiز ءالi جەتiم بالانىڭ كۇيiن كەشiپ ءجۇر. قازاقستان حالىقتارى اسسامبلەياسىنىڭ حII سەسسياسىندا ەلباسى مەملەكەتتiك تiلدiڭ كوسەگەسiن كوگەرتۋ جايىندا قانداي كەرەمەت سويلەدi. بiراق، از وتكەن جوق، كونستيتۋتسيالىق كەڭەستiڭ توراعاسى روگوۆتىڭ زاڭناما بەرگەن تۇسiنiكتەمەسi باسقاشا بولدى. قازiر وسى روگوۆ پەن مۋسيننiڭ تاپسىرماسى بويىنشا، iس-قاعازداردىڭ ءبارiن ەكi تiلدە جiبەرەتiن بولدى. پرەزيدەنتتiڭ ايتقانى نەگە دالادا قالادى؟ مەن وسىنى تۇسiنبەيمiن.

— ورالمانداردىڭ بەيiمدەۋ ورتالىعىن اشۋ تۋرالى ماسەلەگە كوزقاراسىڭىز قالاي؟

— بەيiمدەۋ ورتالىقتارى بiزگە اۋاداي قاجەت. بىلتىرعى مەملەكەتتiك كوميسسيانىڭ جيىلىسىندا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتiك قورعاۋ مينيسترi قاراعۇسوۆا حانىمنىڭ ءوزi بiرنەشە بەيiمدەۋ ورتالىعىن اشامىن دەپ ۋادە بەرگەن ەكەن. قازiر ماڭعىستاۋ وبلىسىندا اشىلىپ جاتقان كورiنەدi. گەرمانيا مەن يزرايلدەن بiزدiڭ تابيعي رەسۋرستارىمىز دا، بايلىعىمىز دا ارتىق بولماسا كەم ەمەس. ولارداعى بەيiمدەۋ ورتالىقتارى تۋرالى بiز ەجەلدەن ايتىپ كەلەمiز. بiراق، iس جۇزiندە جۇزەگە اسىرا الماي وتىرمىز. العاش قازاقستان توپىراعىن باسقان اعايىنداردىڭ اۋەلi باراتىن جەرi جوق. بەيiمدەۋ ورتالىقتارى وسى ءۇشiن قاجەت. مۇندا جاڭا كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ دەنساۋلىعىن تەكسەرiپ، ماماندىعىن انىقتاپ، تiلدi بiلۋ دەڭگەيiن ەسكەرiپ، جۇمىس iستەلسە، قازiرگi قوردالانعان پروبلەمالاردىڭ كوبi بولماس ەدi. جاڭاعى ەلدەردiڭ تاجiريبەسi بويىنشا، جاڭا كەلگەن نەمiس نەمەسە ەۆرەي 6 ايدان 1 جىلعا دەيiن بەيiمدەۋ ورتالىقتارىندا تiرلiك ەتەدi. وسى ۋاقىت ارالىعىندا تiل ۇيرەنۋiنە دە، بەلگiلi بiر ماماندىققا، كاسiپكە باۋلۋىنا دا مۇمكiندiك بولاتىن كورiنەدi. سوسىن قولىنا تولقۇجاتىن ۇستاتىپ، ماماندىعىنا ساي جۇمىس بەرەدi. تۇراتىن باسپاناسىن دا شەشiپ بەرەدi ەكەن. بiزدە شەتتەن كەلەتiن قازاقتاردىڭ iشiندە قازاقشا بiلمەيتiنi جوق. ال، الفاۆيتتi ۇيرەتۋ ماسەلەسi تۋىندايدى. تiل ۇيرەتكەننەن گورi الفاۆيتتi ۇيرەتكەننiڭ جاراسى جەڭiل عوي. قىتايدان كەلگەندەر قازاقشا سايراپ تۇر، كيريلليتسانى بiلمەيدi، ەۋروپا قازاقتارى لاتىن جازۋىمەن وقيدى. جالپى، وسى تۇستا لاتينيتساعا كوشۋ تۋرالى باستامانى ءوز باسىم قوس قولداپ تۇرىپ قولدايمىن. قازiر بiزگە كەلگەن حاتتاردىڭ دەنi لاتىن حارپiمەن كەلەدi.

— دەموگرافيامىزدى ساۋىقتىرۋدىڭ باستى جولى رەتiندە – شەتتەگi 5 ميلليون قازاقتى كوشiرiپ اكەلۋ ماسەلەسiن ايتىپ ءجۇرمiز. بۇعان سiزدiڭ قوسارىڭىز بار ما؟

— بۇل ءۇشiن شەتەلدەن قازاقستانعا كەلiپ وقىپ جاتقان قازاق جاستارىنىڭ قازاقستاندا قالۋىنا جاعداي جاساۋ كەرەك. سونداي-اق، قازاق دياسپوراسىنىڭ بالالارىنا جىل سايىن بولiنەتiن 2 پايىزدىق بiلiم گرانتى تىم ازدىق ەتەدi. وسى گرانتتى كوبەيتiپ، وقۋعا ىنتالى جاستارىمىزدى ەلiمiزگە كوپتەپ اكەلۋ ماسەلەسiن قولعا العان ءجون. دۇنيەجۇزi قازاقتارى قاۋىمداستىعى ءدال وسى ماسەلەگە بايلانىستى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتiك قورعاۋ مينيسترلiگiنە ءوز ۇسىنىستارىن جiبەرگەن. بۇندا شەتەلدەن ەڭبەك كۇشiن الۋ بارىسىندا، سول مەملەكەتتەگi ماماندى قازاق جاستارىن كوبiرەك تارتۋعا كوڭiل بولiنسە. بۇل دا دەموگرافيامىزدى وڭداۋدىڭ وڭتايلى شارالارىنىڭ بiرi بولار ەدi. بiزگە شەتەلدiك مامان يەلەرiنiڭ اتىنان تالاي حات كەلiپ ءتۇستi. ولاردىڭ ايتۋىنشا، قازاقستان شەتتەن جۇمىس كۇشiن شاقىرعان كەزدە قازاق ۇلتىنىڭ وكiلدەرiنiڭ بولۋ-بولماۋىنا اسا ءمان بەرمەيدi ەكەن. سونىڭ سالدارىنان تالاي شەتەلدiككە پانا بولىپ جاتقان قازاقستانعا ءوز قازاعىمىز كەلە المايدى. بۇل ۇسىنىسىمىزعا دا جاۋاپ كۇتiپ وتىرمىز.

— بوتاگوز اپاي، اڭگiمەمiز دەموگرافيا، كوشi-قون تۋرالى بولىپ وتىر عوي. ءوزiڭiز دەموگرافياعا قانداي ۇلەس قوستىڭىز؟

— قاۋىمداستىقتىڭ قولداۋىمەن بيىل تاۋەلسiزدiكتiڭ 15 جىلدىعىنا وراي، مەملەكەت تاراپىنان جوعارى سىيلىققا، II دارەجەلi «دوستىق» وردەنiمەن ماراپاتتالدىم. بۇل مەنiڭ كوشi-قون سالاسىنداعى ەڭبەگiمنiڭ ەلەنگەنi بولار دەپ ويلايمىن. وسى ورايدا مەنiڭ ەڭبەگiمدi جوعارى باعالاعان قاۋىمداستىققا العىسىمدى بiلدiرەمiن. سونداي-اق، ءوزiم 4 بالا تاربيەلەپ ءوسiردiم. بۇل مەنiڭ جەكە ۇلەسiم بولماق.

— راحمەت!

اڭگiمەلەسكەن ەسەنگۇل كاپقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button