مامبەت قويگەلديەۆ: رەپرەسسيا قۇربانى – «قازاق ۇلتشىلدىعى»

Cوڭى. باسى وتكەن ساندا

– ماكە، ايتسە دە كەڭەستiك رەفورمالاردىڭ ءبارi بiردەي ساتسiزدiككە ۇشىرادى دەسەك، تاريحي شىندىقتان الشاق كەتەرiمiز حاق. قالاي ايتساق تا، قىزىل كوممۋنيستەردiڭ حالىقتى جوسپارلى ەكونوميكاعا جۇمىلدىرىپ، شارۋاشىلىقتىڭ كەيبiر سالالارىن دامىتقانى دا راس.

– جوسپارلى شارۋاشىلىق جۇيەسiن قالىپتاستىرا وتىرىپ، ەكونوميكالىق جاڭعىرۋعا قول جەتكiزگەنi تاريحي شىندىق. قازاقستاندا بۇرىن مۇلدەم بولماعان ءوندiرiس سالالارىنىڭ (ترانسپورت، تاماق جانە جەڭiل ونەركاسiپ ت.ب.س.س.)، بiلiم جانە مادەنيەت جۇيەلەرiنiڭ وركەن جايعاندىعىن، ارينە، جوققا شىعارۋعا بولمايدى. سونىمەن بiرگە، ماسەلەنiڭ باسقا دا قىرلارىنا كوز جۇمۋعا بولماس. قازاقستاننىڭ وداقتىق بiرتۇتاس ەكونوميكالىق كومپلەكستە شيكiزات كوزiنە اينالعاندىعىن، مادەنيەتتiڭ ۇلتتىق نەگiزدەرiنiڭ سۋالا، السiرەي باستاعاندىعىن، ەڭ نەگiزگiسi مەملەكەتتiك يدەياسىنىڭ الىستاي تۇسكەندiگiن كiم جوققا شىعارا الادى؟ بۇل تۇرعىدان العاندا كەڭەستiك بيلiكتiڭ دارiپتەۋگە تۇرارلىق ەشتەمەسi جوق! جاڭاعى اتالعان «جەتiستiكتەردiڭ» قانشاما گۋمانيتارلىق اپات، شىعىندار ارقىلى كەلگەندiگiن قالاي ۇمىتۋعا بولادى؟

– بولشەۆيكتەر پارتياسى ءوز ساتسiزدiكتەرiنە وزدەرi سىن كوزبەن قاراپ، سەبەپتەرiن قالاي انىقتادى؟ جالپى ولار جiبەرگەن سول قاتەلiكتەرiن تۇزەتۋدە قانداي شارالار قولداندى؟

– ولار وزدەرiنiڭ ساتسiزدiكتەرi مەن قاتەلiكتەرiن مويىنداعان جوق. ءبارiن دە iشكi وپپوزيتسياعا جانە سىرتقى جاۋلارىنا اۋدارىپ، سۇتتەن اق، سۋدان تازا بولىپ كورiنۋگە تىرىستى. سول كەزەڭدە، ياعني 20-30 جىلدارى قازاقستاندا كەڭەستiك بيلiك ءۇشiن نەگiزگi وپپوزيتسيا الاش زيالىلارى ەدi. سولاردان كەيiن ءتوس قالتالارىندا كوممۋنيستiك قىزىل بيلەتتەرi بار. تۇرار رىسقۇلوۆ پەن سماعۇل سادۋاقاسوۆ سەكiلدi بيلiك بۋىندارىندا جۇرگەن جاس ساياسي ەليتا. بۇلار كوممۋنيستەر قاتارىندا سانالعانىمەن، بۇكiل جان-تانiمەن ۇلتتىق ۇستانىمدا بولدى.

كەڭەستiك بيلiك قوعامدىق دامۋ بارىسىندا جiبەرگەن ورەسكەل كەمشiلiكتەرiنiڭ سەبەبi مەن سالدارىن، وزدەرiنiڭ وراشولاق تەوريالىق قاتەلiكتەرi مەن باعدارلامالارىنان iزدەگەن جوق. ونداي iزگiلiك جولىمەن شەشۋگە ق ۇلىقتارى دا بولمادى. كەرiسiنشە، كوپە-كورiنەۋ سول كەمشiلiكتەرگە ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيانىڭ بiرiنشi، ەكiنشi بۋىندارى كiنالi دەپ تاپتى. اڭعال، اڭقاۋ حالىققا جاندارىن جولداپ: «بiزدە كiنا جوق. بiز ءبارiن دۇرىس جوسپارلاعانبىز. ال سولاردى جۇزەگە اسىرۋعا كەدەرگi جاساپ جاتقان مىناۋ ۇلتشىلدار، الاشورداشىلار»، – دەپ باعىتتى سولاي قاراي ادەيi بۇرىپ، جادiگويلiك تانىتتى. سولاي رەپرەسسيا ساياساتىنا جول اشتى. رەپرەسسيانىڭ بiر سەبەبi وسى. بiراق مۇنى جالعىز سەبەبi ەكەن دەپ قاراۋعا بولمايدى.

مەن وسى قازاقستان تاريحىمەن، اسiرەسە ۇلتتىق ەليتا ساياساتىنىڭ تاريحىمەن اينالىساتىن مامان رەتiندە رەپرەسسيانىڭ تاعى بiر سەبەبiن ايتار ەدiم. حIح-حح عاسىردا رەسەيدiڭ يمپەريالىق ساياساتى قازاقستاندا ۇستەمدiك ەتتi. ال ونىڭ قالاي جۇرگiزiلگەنiن جوعارىدا ايتتىق. قارسىلىقتاردى اياماي باسىپ-جانشۋمەن بولدى. سونىڭ وزiندە ونىڭ تاعى بiر جىمىسقى ەرەكشەلiگi بار. ەلدiڭ تىنىس-تiرشiلiگiنە مىسىقتابانداپ ەنiدi. بۇل كوبiنە قارا حالىققا قولدانىلاتىن ەڭ قولايلى ءتاسiل. باستى ماقساتى – بەيبiت تۇردە يدەولوگيالىق جانە مادەني جولدارمەن نەعۇرلىم تەرەڭدەپ ەنiپ، ۇلتتىڭ تامىرلارىن جەگi قۇرتتاي كەسiپ ءتۇسۋ. قانىڭدى شىعارماي، جانىڭدى اۋىرتپاي دەگەنiنە كوندiرۋ دەپ سونى ايتادى.

– ونى نەدەن كورەمiز؟

– وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارى كەڭەس وكiمەتi قول استىنداعى رەسپۋبليكالاردا الiپپە اۋىستىرۋ ساياساتىن جۇرگiزدi. مۇنداي جاعداي قازاقستاندا دا ءورiس الدى. قولدانىستاعى اراب جازۋ الiپپەسiن اۋەلi لاتىن جازۋ ۇلگiسiنە، سودان كەيiن بiر الiپپە ۇلگiسiن قولدانساق بارiمiزگە دە تيiمدi بولادى دەگەن سىلتاۋمەن ورىستىڭ كيريلليتساسىنا كوشiردi. ولار ۇلتتىق ساناعا، قوعامنىڭ رۋحاني دۇنيەسiنە وسىلاي ەندi. ۇلتتىق نەگiزدەردiڭ السiرەۋi وسىدان باستالدى.

– رەپرەسسيانىڭ ەڭ قاۋiپتi ءتاسiلi دە وسى بولدى عوي.

– كەز كەلگەن يمپەريالىق ساياساتتىڭ كوزدەگەن ماقساتى بiرەۋ. ءوز بيلiگiن ماڭگiلiككە باياندى ەتۋ. بۇل ءۇشiن ولارعا مەملەكەتتiك بيلiكتiڭ قۇرىلىمدارىن وزگەرتiپ، ءوز ۇستەمدiگiن جۇرگiزۋدi جالعاستىرۋ از. ەكونوميكالىق ۇستەمدiك تە وتكiنشi نارسە. تۇپكiلiكتi بيلەۋدiڭ ەڭ تيiمدi جولى تاۋەلدi ۇلتتىڭ رۋحاني، دۇنيەتانىم بولمىسىن وزگەرتۋ. باسقاشا ايتقاندا، ول دا بيلەۋشi ۇلت سياقتى ويلاپ، ءجۇرiپ-تۇرۋعا تيiس. سوندا عانا يمپەريا ءوزiنiڭ دiتتەگەن ماقساتىنا جەتەدi. جازۋ الiپپە ۇلگiسiن وزگەرتۋ سول ماقساتتارىنا جەتكiزەتiن جولداردىڭ بiرi ءارi نەگiزگiسi.

ۇلتتان ۇلتتىڭ ايىرماشىلىعى ولاردىڭ تەك سىرتقى تۇرiندە، تiلiندە عانا ەمەس، ومiرگە كوزقاراسىندا، دۇنيەتانىمىندا دا. وسى iشكi قاسيەتتەرi بويىندا ساقتالعان ۇلت باسقالارعا كiرiپتار بولمايدى. كiرiپتار بولعاننىڭ وزiندە ۋاقىتشا عانا. تۇبiندە ول باسقىنشى ۇستەم بيلiكتەن ءوزiنiڭ ازاتتىعىن، ەركiندiگiن، تەڭدiگiن تالاپ ەتەرi حاق.

– ماكە، يمپەريانىڭ جازۋ الiپپە ۇلگiلەرiن ساتىلاپ ەندiرتۋلەرiندە دە قيتۇرقى سۇمدىق جاي بار ەكەن. گازەتتiڭ وتكەن سانىندا پروفەسسور مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ «قازاق قالاي ماڭگۇرتتەندi?!» دەپ اتالعان كولەمدi ماقالاسى جارىق كوردi. ول ماقالاسىندا وسى ماسەلەنiڭ بiر جاق قىرىنان تولىمدى ءارi قۇندى پiكiر قوزعاي كەلiپ: «قازاق جازۋ الiپپەسiن وزگەرتۋ ساياساتىنىڭ قاتپارلى قاباتتارى دا بولعان ەدi. نە سەبەپتi اۋەلi لاتىن جازۋ تاڭباسىن الۋدان باستادىق؟ مۇنداعى ساياساتتىڭ بiر قىرى – بiردەن ورىس جازۋ تاڭباسىنا وتەر بولسا، ورىسقا قارسىلىقتىڭ كۇشەيiپ كەتۋ قاۋپiندە جاتتى. ويتكەنi، ول كەزدە ورتالىق جۇرگiزiپ وتىرعان ساياساتتىڭ استارىن بiردەن تانىپ بiلە قوياتىن زيالى قاۋىمنىڭ قاتارى بۇزىلماعان ەدi»، – دەپ تۇيiندەيدi. دەمەك يمپەريالىق كۇش قازاق جازۋ الiپپەسiن بiردەن ورىس الiپپەسiنiڭ تاڭباسىنا وزگەرتۋگە ۇلت زيالىلارىنان سەسكەنگەن عوي. سونداي-اق حالىقتى ولاردىڭ ىقپالىنان ايىرمايىنشا،ماڭگۇرتتەندiرە المايتىندارىنا دا كوزدەرi جەتكەن ءتارiزدi.

– جالپى بۇل وتە نازiك ماسەلە. كەڭەستiك بيلiككە دەيiن قازاق تiلiندەگi كiتاپتار مەن مەرزiمدi باسىلىم اراب جازۋ الiپپەسi نەگiزiندە جارىق كورiپ، تارالدى. ال بۇل سالادا ۇستەمدiك ءسوزسiز الاشتىق ياعني ۇلت-ازاتتىق ۇستانىمداعى زيالىلاردا بولدى. حالىق وسى توپتىڭ رۋحاني ىقپالىندا ەدi. جاڭا يمپەريالىق كۇشتەر ءوز دەگەنiنە جەتۋ ءۇشiن الدارىندا كەسە-كولدەنەڭ تۇرعان الاش زيالىلارىن جويىپ، الiپپە ۇلگiسiن وزگەرتتi. سونىمەن رەپرەسسيانىڭ باستى ەكi سەبەبi بولدى. بiرiنشiسi، كەڭەستiك بيلiكتiڭ ەكونوميكالىق رەفورمالار ساتسiزدiكتەرiن ۇلتتىق وپپوزياتسياعا اۋدارۋ. ەكiنشiسi، قالىڭ بۇحارانىڭ دۇنيەتانىمىن وزگەرتiپ، ماڭگۇرتتەندiرۋدە كەدەرگi بولعانداردى جولدان تايدىرۋ. كەڭەستiك بيلiكتiڭ بۇل ەكەۋiندە دە قاتال جازالاۋ نىساناسىندا ۇلت زيالىلارى تۇردى.

– كوممۋنيستەر ۇرانداتقان ينتەرناتسيوناليزم ساياساتىنىڭ حالىققا قانشالىقتى ىقپالى بولدى؟

–كەز كەلگەن iرگەلi پرينتسيپتi قوعام ءوز ەركiمەن قابىلداعاندا عانا ول بەلگiلi بiر مانگە يە بولا الادى. ينتەرناتسيوناليزم ۇستانىمىنىڭ ورنىعۋىنا قاجەت العىشارتتار كەڭەستiك بيلiكپەن بiرگە iلەسە كەلدi دەپ ايتۋعا نەگiز جوق. كەڭەستiك بيلiككە دەيiن قازاق قوعامى ەڭ از دەگەندە بiر جارىم عاسىرعا جۋىق مەزگiل وتارلىق تاۋەلسiزدiكتە بولدى. كەمسiتۋ مەن ادiلەتسiزدiكتiڭ ءدامiن بiر ەمەس، بiرنەشە بۋىن ۇرپاق تاتىپ ءوستi. سوعان بايلانىستى قازاق قوعامىندا ۇلتشىل، پاتريوتتىق كوزقاراستىڭ ۇستەم الۋى تولىق تابيعي قۇبىلىس-تىن. بۇعان قوسىمشا ەشقانداي دا ولشەمگە كەلمەيتiن ەت جانە استىق سالىعىن كورگەن، جاپپاي دايارلىقسىز وتىرىقشى تۇرمىسقا كوشiرiلگەن، ونىڭ ارتىن الا جاپپاي اشتان قىرىلۋدى باسىنان وتكiزگەن قازاقتىڭ ينتەرناتسيوناليزم جونiندە ويلانۋعا دا مۇرشاسى بولعان جوق-تىن.

– كەڭەستiك بيلiكتiڭ العاشقى جىلدارىندا رەپرەسسيا ساياساتى قالاي ءجۇردi?

– كەڭەس وكiمەتi ورناپ، بولشەۆيكتەر بيلiك باسىنا كەلگەن كەزدە پولشا مەن فينليانديا مەملەكەتتiك تاۋەلسiزدiكتەرiن تالاپ ەتتi. لەنين باستاعان بيلiك بۇل ەلدەردiڭ ساياسي تاۋەلسiزدiگiن بiردەن مويىندادى. وسى تۇستا كوكەيگە مىنانداي سۇراق ورالادى. پولشا مەن فينليانديانىڭ ەركiندiگiن مويىنداعان بولشەۆيكتiك بيلiك نەگە الاشوردا جانە تۇركiستان اۆتونوميالارىن مويىنداماي كۇش قولدانىپ تاراتتى؟ بولشەۆيكتەر بiر جايدى جاقسى ءتۇسiندi. پولشا مەن فينليانديانىڭ مادەنيەتتەرi مەشەۋ دامىعان رەسەيگە قاراعاندا اناعۇرلىم جوعارى. حالىقتارىنىڭ وي-ورەسi بيiك. سوندىقتان ولاردى ءوز ىقپالىندا ۇستاپ تۇرۋ وتە قيىن. اربiردەن سوڭ ولار كەڭەس ۇكiمەتiنە يمپەريالىق بيلiگiن جۇرگiزۋiنە كەدەرگi كەلتiرۋi دە مۇمكiن. سونى سەزگەن بولشەۆيكتiك بيلiك ولاردان تەزiرەك قۇتىلۋعا وزدەرi مۇددەلi بولدى.

كەڭەستiك بيلiك الاشوردا مەملەكەتiن مويىنداعىسى كەلمەدi. مۇستافا شوقاي باسقارعان تۇركiستان اۆتونومياسىن اسكەر كۇشiمەن تالقاندادى. كەڭەستiك تۇركiستان رەسپۋبليكاسى باسشىلىعىنان تۇرار رىسقۇلوۆتى ىعىستىردى دا، ماسكەۋدەن ءوز وكiلدەرiن جiبەردi. بولشەۆيكتەر ورتا ازيا حالقىنا: «سiزدەر كەڭەستiك نەگiزدەگi مەملەكەت بولا الاسىزدار. بiز سونى عانا مويىندايمىز»، – دەپ ءتۇسiندiردi. ولار پولشا مەن فينلياندياعا كەلگەندە دەموكرات، ال ورتا ازيا مەن قازاقستانعا كەلگەندە ديكتاتور بولىپ شىقتى. ۇلتتاردى الالاۋدىڭ، كەمسiتۋدiڭ كوكەسi سودان باستالدى. ۇلتتاردى تەڭ ۇستايمىز دەگەن بوس ءسوزi ءاربiر iستەرiنەن كورiنiپ-اق تۇردى. ال الاش زيالىلارى سول تەڭسiزدiكتi بولدىرماۋ ءۇشiن كۇرەستi. كەڭەستiك بيلiك ولاردىڭ سول قارسىلىقتارىن كەشiرمەي، قاتال جازالادى.

رەپرەسسيالىق شارالاردى ۇيىمداستىرۋشى، باعىت-باعدار بەرۋشi يوسيف ستالين بولدى. ول سول كەزدە ۆكپ(ب)-نiڭ ۇلت iستەرi جونiندەگi كوميسسار ەدi. رەپرەسسيا تاقىرىبىنا بايلانىستى مىنانى ەسكەرگەن ءجون. ارينە ەلiمiزدە بۇل ساياساتتىڭ سالدارىنىڭ ەڭ الدىمەن قازاق حالقى ءۇشiن وتە اۋىر بولعانى راس. بۇل داۋسىز اقيقات. سونىمەن بiرگە ساياسي رەپرەسسيا ساياساتىنىڭ قۇربانى جالپى رەسپۋبليكا تۇرعىندارى بولعاندىعىن دا بiلگەنiمiز دۇرىس. ماسەلەن، 1918 جىلى جازدا رەسەي چەكيستەرi قۇپيا بۇيرىقتى ورىنداي وتىرىپ، ۆەرناي قالاسى (بۇگiنگi الماتى) جانىنداعى نوۆودەۆيچە ايەلدەر موناستىرىنداعى موناح ايەلدەردi تۇگەلدەي، ال مونىستىرعا قاراستى جەتiم قىزدار تاربيەلەنەتiن ۇيدەگi قىز-بالالاردىڭ جارتىسىن ۇلكەن جاۋىزدىقپەن اتىپ ولتiرەدi. مۇنداي قاتىگەزدiككە تۇرتكi بولعان جاعداي بۇل موناستىر مەن تاربيە ءۇيiنiڭ نيكولاي II يمپەراتور وتباسىنىڭ قامقورلىعىندا بولعاندىعى عانا ەدi. تۋرا وسى جىلدىڭ كوكتەمi مەن جازىندا بولشەۆيكتەر بيلiگiندەگi ۆەرنىي تۇرمەسiندەگi تۇتقىنداردىڭ 43-i ەشقانداي دا تەرگەۋسiز جانە سوتسىز اتۋ جازاسىنا بۇيىرىلادى. باسىم بولiگi قاراپايىم اسكەريلەردەن تۇرعان بۇل توپتىڭ اراسىندا ۋاقىتشا ۇكiمەتتiڭ كوميسسارى، جەرگiلiكتi حالىقتاردىڭ دوسى، دەموكرات ورەست شكاپسكي مەن ونىڭ ۇلى ەۆگەني دە بار ەدi.

رەسپۋبليكادا رەپرەسسيا قۇرباندارىن بەلگiلi بiر ۇلتقا تاندiگi جاعىنان العاندا قازاقتاردان سوڭ ەكiنشi ورىندا ورىستار تۇر.

– تۇركi حالىقتارى اراسىنان شىققان ۇلت زيالىلارىنىڭ ارا سالماعى قانداي؟ كەڭەستiك بيلiك سولاردىڭ قايسىسىنان وتە قاۋiپتەندi?

– تۇركi دۇنيەسiندە تاتار زيالىلارىنىڭ ورنى بولەك. پاتشالىق رەسەيگە بiزدەن بۇرىن وتار ەل بولعاندىقتان ولار الەۋمەتتiك ادiلەتسiزدiكتi بiزدەن بۇرىن ءتۇسiندi. ولاردىڭ زيالىلارى دا رەپرەسسيا ساياساتىنىڭ اششى ءدامiن بiزدەن ەرتەرەك تاتتى. ءجۇسiپ اقشورا، سادري ماقسۋدي، عاياز يسحاني، راشيد ارات، مۇسا بيگيەۆ سياقتى iرi تالانتتارى سونىڭ سالدارىنان شەت ەلدەرگە ەمميگراتسياعا كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. ەلiندە قالعان م.سۇلتانعاليەۆ، م.ۆاحيتوۆ جانە باسقالارى رەپرەسسيا قۇربانى بولدى. يمپەريالىق ساياساتقا ءازiربايجان زيالىلارى دا قارسى تۇرا بiلدi. ال الاش زيالىلارى ورتالىق ازيا ەلدەرi iشiندەگi ەڭ مىقتى ساياسي كۇش بولدى. الاش پارتياسىنىڭ توڭiرەگiنە جينالعاندار حالىقتىڭ ساناسىنا، مiنەزiنە، ۇستانىمىنا ەلەۋلi ىقپال ەتەتiن ساياسي كۇش بولعاندىقتان، كەڭەستiك بيلiك ولارعا ءوز باسەكەلەسi رەتiندە قارادى. سوندىقتان العاشقى كۇندەردەن-اق الاشتىقتاردى قوعام ساحناسىنان ىعىستىرۋ ساياساتىن ۇستاندى. كەيiن بۇل ىعىستىرۋدى، ۇلتقا قارسى قويۋ ساياساتىمەن ۇلاستاردى. قالىڭ قاۋىمعا ولاردى جاۋ ەتiپ كورسەتتi. حالىقتى سولاي پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دايىنداپ الىپ، الاش زيالىلارىن رەپرەسسياعا ۇشىراتتى.

– جيىرماسىنشى جىلداردىڭ سوڭى مەن وتىزىنشى جىلداردىڭ باسىندا زيالىلارعا «ۇلتشىلدار» دەگەن اتاۋدى تاڭۋ بولشەۆيكتەر پارتياسىنىڭ iرi ساياسي جيىندارىندا دا اشىق ايتىلىپ، قۋعىنداۋ ءجۇرiپ جاتتى عوي.

– قازاقستان ولكەلiك پارتيا كوميتەتiنiڭ III پلەنۋمىندا سماعۇل سادۋاقاسوۆ، جالاۋ مىڭباەۆ، سۇلتانبەك قوجانوۆ باستاعان توپتىڭ ۇلتشىلدىعى ايىپتالدى. سونىڭ الدىندا جۇسiپبەك ايماۋىتوۆتى سولاي قارالاعان سوت پروتسەسi ءجۇردi. سول جىلدارى س.قوجانوۆتىڭ «بiزدiڭ باسىمىزدا داموكلوۆ سەمسەرi اسۋلى تۇردى» دەگەنi بار. ونىڭ بۇل ءسوزi سول كەزدە ۇلت زيالىلارىنىڭ قاۋiپ پەن قاتەردiڭ استىندا جۇرگەنiن اڭعارتسا كەرەك. سول سەمسەردiڭ ايتەۋiر بiر ۋاقىتتا تالاي ەرلەردiڭ باستارىن كەسiپ تۇسەتiنiن ول iشتەي سەزiنگەن.

كەڭەستiك بيلiك 1927-1928 جىلدارى الاش زيالىلارىن ەكi دۇركiن سوتتادى. 1930 جىلى 44 ادام تۇرمەگە جابىلدى. بۇل احمەت بايتۇرسىنوۆ باستاعان توپ ەدi. سودان كەيiن ۇلت زيالىلارىنىڭ ەكiنشi توبى تۇتقىندالىپ، 1932 جىلى سوتتالدى. سول ەكi جازالاۋدىڭ وزiندە باس-اياعى سەكسەنگە جۋىق الاشتىقتار رەپرەسسيانىڭ تiكەندi قۇرساۋىندا ازاپ شەكتi. كەڭەس ۇكiمەتiنiڭ ساياساتىن باتىل سىناعانى ءۇشiن ۇلتتىڭ بەتكە ۇستار ىدىرىس مۇستانباەۆ، سۇلتانبەك جاعىپاروۆ، يسا توقتىباەۆ سەكiلدi زيالىلارى تۇرمەنiڭ قاراڭعى قاپاستارىندا جاتتى. وسىنشالىق جاننىڭ تۇتقىندالۋى الاش پارتياسىنىڭ كۇشiن السiرەتiپ، ەل iشiندەگi ىقپالىن ازايتتى. سوناۋ جيىرماسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنان كۇش العان ساياسي رەپرەسسيا اۋىق-اۋىق تۇراقتى تۇردە جۇرگiزiلiپ، اقىرى 1937-1938 جىلداردىڭ ۇلكەن تەررورىنا ۇلاستى.

– كەڭەستiك بيلiك ۇلت زيالىلارىنا جازالاۋدان باسقا تاعى قانداي شارالار قولداندى؟

– ولار رەپرەسسيالىق شارالاردىڭ نەشە الۋان جولدارى مەن ادiستەرiن ويلاپ تاپقان. سولاردىڭ بiرi قازاقتىڭ ەڭ مىقتى مەملەكەت قايراتكەرلەرiن قىزمەتتەن وسiرگەنسiپ ورتالىققا، ماسكەۋگە اۋىستىرىپ وتىرعان. ۇلتتىڭ جاعدايىن، بولمىسىن، مiنەز-قۇلقىن، سالت-ءداستۇرiن سول ۇلتتىڭ ءوز كادرىنان ارتىق كiم بiلگەن. شىن جاناشىرى دا سىرتتان كەلگەندەر ەمەس سولار عوي. ۇلتتىق مۇددە قورعالعان جەردە، يمپەريا ءوزiنiڭ ۇستەمدiگiن تولىق جۇرگiزە المايتىنىن بiلدi. سوندىقتان دا ولار تۇرار رىسقۇلوۆتى، ءاليحان بوكەيحانوۆتى، نىعىمەت نۇرماقوۆتى، سانجار اسفەندياروۆتى، ابiلقايىر دوسوۆتى ماسكەۋگە اتتاندىرىپ، حالىقتان اجىراتتى. زيالىلارىنان ايىرىلعان حالىققا توبىر ەسەبiندە قاراپ، بiلگەندەرiن جاساپ، يدەولوگيالىق يلەۋلەرiنە سالدى.

– 1926 جىلى ماسكەۋدە تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ تiكەلەي ۇيىمداستىرۋىمەن ۇلت وكiلدەرiنiڭ جەكە كەڭەسi ءوتتi. وندا رەسەي فەدەراتسياسى قۇرامىنداعى اۆتونوميالىق رەسپۋبليكالارداعى جاعداي تالقىعا ءتۇستi. ماسكەۋدەگi ۇلتتىڭ وكiلدەرi ەلدەن الىستا جۇرسە دە حالىقتىڭ ەلدiڭ قامىن ويلامايتىندارىن كورسەتتi ەمەس پە.

– ءيا، ولار سوندا ءجۇرiپ تە ەلدiڭ، ۇلتتىڭ بولاشاعى ءۇشiن ايقاستارىن توقتاتقان جوق. رىسقۇلوۆتىڭ سول جەكە كەڭەستi ۇيىمداستىرعانىنىڭ ءوزi ۇلتقا دەگەن جاناشىرلىقتان تۋعان ەرلiك. كەڭەسكە رسفسر قۇرامىنداعى 18 اۆتونوميالى رەسپۋبليكالار مەن وبلىستاردان بارلىعى 49 وكiل قاتىستى. ولاردىڭ 11-i قازاقستاننان بولدى. رىسقۇلوۆ كەڭەستiڭ قانداي دا بiر ورگان رەتiندە قارالعان ماسەلەلەردi وزدiگiنەن شەشۋگە قۇقىعىنىڭ جوقتىعىن، تەك م.كالينين باسقارعان كوميسسياعا ۇسىنىستارىن بەرiپ، ورتالىق ورگانداردا سول ۇسىنىستاردى قورعاپ، جۇزەگە اسىرۋعا كۇش جۇمساي الاتىندىقتارىن ەسكەرتتi. كەڭەس سول ۇسىنىستارىن ۇجىمدىق پiكiر رەتiندە تiكەلەي ي.ستاليننiڭ وزiنە الىپ بارىپ بەرەتiن بەس ادامنان تۇراتىن توپتى سايلادى. ونىڭ قۇرامىنا رىسقۇلوۆ (قازاقستان)، كۋرتس (ەدiل-جايىق بويىنداعى نەمiس اۆتونومياسى)، نوگوۆيتسىن (رفسر الەۋمەتتiك قامسىزداندىرۋ حالىق كوميسسارياتى)، سامۋرسكي (داعىستان)، اسفەندياروۆ (قازاقستان) ەندi. الايدا ستالين «ناتسيونالدار» كەڭەسiنiڭ ۇسىنىستارىنا مiز باققان جوق. سونى ۇيىمداستىرعان ت.رىسقۇلوۆتى جەكە ءوزiنiڭ قىرىنا الدى. سول جىلدىڭ 18 جەلتوقسانىندا قازاقستان ولكەلiك پارتيا كوميتەتiنiڭ ءماجiلiسi بولدى. وندا ولكەنiڭ بiرiنشi باسشىسى ف.گولوششەكين ماسكەۋدە وتكەن «ناتسيونالدار» كەڭەسiنiڭ جۇمىسىن ءجون-جوسىقسىز سىنعا الدى.

– 1929-1930 جىلدارى قازاقستاندا 372 حالىقتىق كوتەرiلiس بولعان ەكەن. سول كوتەرiلiستەردiڭ باسى مەن قاسىندا ۇلت زيالىلارى ءجۇردi مە؟

–تاريحي ادەبيەتتە سول جىلدارى سونشالىق شارۋالار كوتەرiلiسi بولعانى جازىلعان. وعان 80-100 مىعا جۋىق ادام قاتىسىپتى. بۇل كوتەرiلiستەر نەگە بولدى؟ جالپى حالىق قولىنا قاي كەزدە قارۋ الىپ شىعادى؟ 20-شى جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي توتاليتارلىق جۇيەنiڭ كۇش العاندىعى سونشالىق، ساياسي ەليتا ۇلت، قاراپايىم حالىق مۇددەسiن ساياسي جۇيە اۋقىمىندا قورعاۋ مۇمكiندiگiنەن بiرجولا ايرىلعان ەدi. ياعني ساياسي كەڭiستiكتە ءوز مۇددەسiن اشىق قورعاي الاتىن كۇش بولماعان جاعدايدا ەڭبەكشi حالىق قولىنا قارۋ الىپ كوتەرiلiسكە شىقپاق. سiز اتاپ وتىرعان 372 كوتەرiلiس وسى جاعدايدىڭ ايعاعى.

كەڭەستiك بيلiك ورىندارى بۇل كوتەرiلiستەردi دە اياۋسىز جانشىپ باستى. ولارعا قاتىسقان 5551 ادام سوتتالىپ، 883 ادام اتىلدى. بۇل تەك وگپۋ تاراپىنان جازالانعاندار. وسى مەكەمە ماتەريالدارى بويىنشا ۇجىمداستىرۋ جىلدارى ءجۇز مىڭ ادام رەپرەسسيا قۇربانى بولدى.

جيىرما، وتىزىنشى جىلدارى كەڭەستiك بيلiكپەن تەك ۇلت زيالىلارى عانا كۇرەسiپ قويعان جوق، دiن قىزمەتكەرلەرi دە قارسىلاسىپ باقتى. بيلiك ولاردى دا رەپرەسسيا نىساناسىنا الدى. بiر عانا وڭتۇستiك قازاقستان وبلىسىنان 64 مولدا، يمام، يشاندار سوتتالدى. سولايشا رەپرەسسيا جالىنى ەلدەگi بارلىق الەۋمەتتiك توپتاردى قۇشاعىنا الدى.

– الەۋمەتتiك توپتار دەمەكشi بولشەۆيكتiك بيلiكتiڭ دiندi ۋاعىزداۋشىلارمەن قاتار قازاق بايلارىنا دا قىرىن قاراعانى ءمالiم.

– دiن بەلگiلi بiر دارەجەدە ۇلتتىق مادەنيەتتiڭ ۇيىتقىسى مiندەتiن اتقارادى. ادامدار باسقا ماسەلەلەردە بiرiكپەسە دە دiن جولىندا بiرiگە الادى. مۇنى دا بولشەۆيكتiك بيلiك جاقسى ءتۇسiندi. كەڭەس وكiمەتi ورناعان العاشقى كۇننەن-اق دiن ادامدارىن قۋعىن-سۇرگiنگە ۇشىراتىپ، حالىقتى دiنiنەن ايىرۋعا تىرىستى.

ال بايلاردى كەزiندە پاتشا وكiمەتi دە جەك كورگەن. ويتكەنi ولار مەنشiك يەلەرi عوي. بايلار باسقا سىرتتان كەلگەن كۇشتەردi جاقتىرمايدى. قازاق قوعامىندا باي ەكونوميكالىق ۇيتقى. قوعامدى سىرتقى جاۋلارعا قارسى باعىتتاپ وتىراتىن مiندەتi دە بار. سوندىقتان پاتشا وكiمەتi قازاق بايلارىن iشتەي جاراتپاعان. پاتشا وكiمەتiنiڭ سول ۇستانىمى، سول كۇيiندە كەڭەستiك بيلiككە دە كوشتi. ولار بايلاردى جامانداپ، حالىققا قارسى قويدى. اقىرىندا ولاردىڭ مەنشiگiن ەڭ انايى، ەڭ جابايى جولمەن تارتىپ الىپ، وزدەرiن رەپرەسسياعا ۇشىراتتى. كەڭەستiك بيلiك قازاق حالقىن زيالىلارىنان، بايلارىنان، دiن ۋاعىزداۋشىلارىنان ايىرىپ، توبىرعا اينالدىرۋدى كوزدەدi. رەپرەسسيالىق ساياساتتىڭ بەلگiلi بiر ماقساتى دا وسى بولاتىن.

1937-1938 جج. جۇرگiزiلگەن تەرروردىڭ ءوز يدەولوگياسى، ونى iسكە اسىرۋ مەحانيزمi بولدى. بۇل ءوز الدىنا ارنايى ءسوز بولۋعا لايىق تاقىرىپ. ماسەلەن، وسى جىلدارى رەپرەسسياعا الىنعان مىڭداعان ادامداردىڭ ءبارi بiردەي بiر ورتالىققا باعىنعان انتيسوۆەتتiك، ۇلتشىل ۇيىمنىڭ مۇشەلەرiنە جاتقىزىلدى. وگپۋ تەرگەۋشiلەرi بۇل كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىمنىڭ باسىنا ت.رىسقۇلوۆ، ۇ.ق ۇلىمبەتوۆ، ن.نۇرماقوۆ سياقتى بەلگiلi تۇلعالاردى قويىپ، جەرگiلiكتi جەرلەردە مىڭداپ ونىڭ بەلسەندiلەرiن اتاپ، ۇستاپ جاتتى. مۇنىڭ ءبارi دە، ارينە، ەشقانداي دالەلسiز ساندىراق تۇجىرىمدار بولاتىن. وكiنiشكە وراي بۇل «ساندىراق» مەملەكەتتiڭ ءوز ەلiنە قارسى جۇرگiزگەن جاپپاي رەپرەسسيالاۋ شارالارىنا نەگiز بولىپ قالاندى.

– سول كەڭەستiك رەپرەسسيالىق ساياساتتىڭ سالدارى قازاق قوعامىن، قازاق حالقىن قانداي كۇيگە الىپ كەلدi?

– كەڭەس وكiمەتiنە دەيiن بiزدە بەلسەندi دە بiلiكتi زيالىلار توبى، ۇلتتىق ساياسي ەليتا قالىپتاسىپ كەلە جاتتى. ۇزاق جىلدارعا سوزىلىپ، اۋىق-اۋىق تۇراقتى تۇردە جۇرگiزiلiپ كەلگەن رەپرەسسيا ساياساتىنان سوڭ حالىق وزىق ويلى زيالىلارىنان، باسقارۋشى ساياسي توبىنان ايىرىلدى. بۇل ورنى تولماس وكiنiش. سونداي-اق ساياسي رەپرەسسيا جەكە ادامنىڭ تۇلعالىق قاسيەتiنە جاسالعان شابۋىل دا ەدi. ادامدار ءوز پiكiرiن اشىق بiلدiرۋدەن، جاۋاپكەرشiلiكتi موينىنا الۋدان قاشقاقتايتىن بولدى. بويلارىندا ۇستانىمسىزدىق، جالتاقتىق بەلەڭ الدى. مiنە، رەپرەسسيا ساياساتىنىڭ سالدارى، ونىڭ ەڭ ۇلكەن قاسiرەتi دە وسىندا.

– اڭگiمەڭiزگە راحمەت!

سۇحباتتاسقان كولباي ادىربەك ۇلى

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button