التىنسارين تراگەدياسىنىڭ اينالىپ سوعۋى قازاق ءۇشIن كۇرەس ەلIمIزدە تۇيىققا تIرەلIپ وتىر

تاريح توقتامايتىن، دەگەنمەن دۇركiن-دۇركiن قايتالانىپ وتىراتىن قۇبىلىس. البەتتە، ءار ءساتi، ءاربiر نۇكتەسi باياعىداي دالمە-ءدال قايتالانا دا قويماس، سويتە تۇرا نەگiزگi باعىت-باعدارى، iشكi تەرەڭ اعىستارى مەن استار-ماعىناسى، جالپى سيپاتى قيسىندى تۇردە زامانالاردىڭ توعىسىندا قايتا سوققان تولقىنداي اينالىپ كەلۋi ىقتيمال.

كۇردەلi، قازاق حالقىنىڭ باسىنا سىن ساعاتى بولىپ سوعاتىن وقيعالار توعىسى سوڭعى عاسىرلاردا جيi-جيi قايتالانۋدا. وسىنداي ءاربiر تاريحي ساتتە الاش جۇرتىنىڭ حالىق رەتiندە بۇدان ءارi ومiردە قالۋ-قالماۋى اياۋسىز ۋاقىت تارازىسىنا جيi سالىناتىنى ويلى ادامنىڭ زىعىردانىن ەرiكسiز قايناتادى.

2006 جىلى 22 ماۋسىمدا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتi ۆلاديمير پۋتين «شەت ەلدەردە تۇراتىن وتانداستاردىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنا ءوز ەرiكتەرiمەن قونىس اۋدارۋىنا كومەكتەسۋ شارالارى تۋرالى» تاريحي زاڭعا قول قويدى. بiرنەشە عاسىرلار بويى ماڭايىنداعى مەملەكەتتەردi جاۋلاپ، بۇعاۋلاۋدى ماقسات تۇتقان، وتارى نەعۇرلىم كوپ بولسا، مەتروپوليا سونشالىقتى قۋاتتى دەپ سانايتىن رەسەي ەندi تورتكۇل دۇنيەنiڭ تۇكپiر-تۇكپiرiنە تارىداي شاشىراعان قانداستارىن تاريحي وتاندارىنا كەرi شاقىرۋعا ءماجبۇر بولدى جانە قونىس اۋدارعاندارى ءۇشiن ايتارلىقتاي كولەمدi قارجى تولەۋگە بەل بۋدى. وسى رەتتە حIح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىنداعى اتاقتى ستولىپين رەفورماسى تۇسىندا وتار ەلدەرiندەگi وراسان زور بايسىن جەرلەرگە قونىس اۋدارعان قارا شەكپەندiلەرگە – مۇجىقتار مەن مەششاندارعا، كوپەستەرگە رەسەي اقشالاي، زاتتاي قوماقتى كومەك بەرگەنi، ءتۇرلi جەڭiلدiكتەر جاساعانى بەلگiلi. وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنداعى تىڭ يگەرۋ جىلدارىندا دا يگەرiلگەن ايماقتارداعى بايىرعى حالىقتاردان گورi، كەلiمسەكتەرگە قوماقتى اقشا بەرiلiپ، قولدان كەلگەن بارشا جاعدايلار جاسالعان. پاتشا ۇكiمەتi دە، كەيiنگi قانقۇيلى كوممۋنيستەردiڭ توتاليتارلىق جۇيەسi دە نەلiكتەن بايىرعى تۇرعىندار ەمەس، كەلiمسەكتەرگە بارشا جاعدايدى جاساۋعا ۇمتىلدى، ولاردى ەرەكشەلەپ الدى؟!

ەكi جۇيە دە وسىناۋ ۇلان-بايتاق ولكەلەردi ماڭگiلiك ۋىسىمىزداعى جەرلەر، بولiنبەيتiن ەنشiمiز دەپ ۇققانى كامiل، بۇعان وزدەرiن سەندiرگەنi ءسوزسiز. ال ءتۇپتiڭ-تۇبiندە ءوز يەلiگiندە قالاتىن جەرلەر ءۇشiن ەشقانداي امال-ايلا، شىعىننان قاشۋعا بولمايتىنىن دا ابدەن ەسەپتەپ قويعان. ول جەرلەردi ماڭگiلiك يەلiگiندە قالدىرۋ ءۇشiن نە iستەۋ كەرەك؟ البەتتە، بايىرعى حالىقتىڭ تiلiن، دiنiن وزگەرتۋ، مەتروپوليامەن بiرتۇتاس ەتۋگە كۇش سالۋلارى قاجەت بولاتىن.

بيلiكتiڭ مۇنداي ايارلىققا تولى، ەكiجۇزدi ساياساتى تۋرالى وسىدان 81 جىل بۇرىن، 1926 جىلدىڭ 29-قازانىندا تاشكەنت شاھارىندا پەداگوگتiك جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اشىلۋىنا ارنالعان سالتاناتتى ءماسليحاتتا سويلەگەن قازاقستان حالىق اعارتۋ كوميسسارى سماعۇل سادۋاقاسوۆ اشىپ ءارi اشىنىپ ايتقان بولاتىن. ءوز بايانداماسىنا «جوعارى وقۋ ورنىنىڭ قازاقستان ءۇشiن ماڭىزى» دەپ ايدار قويعان ارىس ازامات:

«اتىراۋدىڭ ايدىنىنان قىتايدىڭ اتىرابىنا دەيiن شالقىپ جاتقان كەڭ جازيرا ولكەمiزدi – ورىس ساۋداگەرلەرi مەن ورىس بۋرجۋازياسى تەك اۋىزدان سiلەكەي شۇبىرتقان دايىن اس دەپ ۇعىناتىن. باتىس ەۋروپا ۇستانعان ساياساتپەن سالىستىرعاندا رەسەيدەگi مۇنداي ساياسات – مەيلiنشە مەشەۋ، مەيلiنشە دورەكi، جەتەسiز ساياسات بولاتىن.

رەسەي يمپەرياليزمi ءوزiنiڭ iشكi مۇمكiندiگiنەن گورi وتار ەلدەردiڭ سۇلدەرiن سىعىپ الۋ ارقىلى ءنار الىپ، وركەن جايعان يمپەرياليزم بولدى…

…قازاق ساحاراسىن جاۋلاۋدىڭ ادەپكi كەزەڭدەرiن ەسكە الىپ كورەلiكشi! پاتشالى رەسەيدiڭ ول كەزدەگi كوكەيiن تەسكەن ارمانى نە ەدi? ارينە، ول ارمانداپ باقتى! بiراق ونىڭ بار ارمانى قازاقتى ورىستاندىرىپ، پراۆوسلاۆيە دiنiنە مويىنسىندىرسام دەگەننەن ءارi اسىپ جىعىلعان جوق»، – دەپ سول كەزدەگi قۇيتىرقى ساياسات تۋرالى اشىعىن ءارi ءادiلiن ايتتى.

پاتشالى رەسەي بولسىن، قانقۇيلى كوممۋنيستەردiڭ قىزىل يمپەرياسى بولسىن «قازاقتى ورىستاندىرىپ، پراۆوسلاۆيا دiنiنە مويىنسىندىرسام» دەگەن ارماننان ەشۋاقىتتا باس تارتقان ەمەس. تiپتi، 1961 جىلى بايانداما جاساعان ن. س. حرۋششەۆ ەندi ون توعىز جىلدان سوڭ كسرو-دا كوممۋنيزم ورنايتىنىن جانە بiر عانا تiل — كوممۋنيزم قۇرىلىسشىلارىنىڭ تiلi – ورىس تiلi عانا قولدانىستا قالاتىنىن مالiمدەگەنi دە تاريحي فاكت.الىپ يمپەريانىڭ تۇكپiر-تۇكپiرiندەگi بارشا كوممۋنيستەر ۇلتىنا، ناسiلiنە، جىنىسىنا قاراماستان وسى ماقساتقا جاپپاي جۇمىلدىرىلىپ، جار قۇلاقتارى جاستىق كورمەي جۇمىس iستەدi. جانە قازiرگi ۋاقىت كەزەڭiنەن قاراعاندا، ولاردىڭ وسى جانتالاستارى مەن ءوز حالقىنا جاساعان وپاسىزدىقتارى iز-ءتۇزسiز كەتپەگەن ەكەن. باسقا ۇلتتاردى كiم بiلسiن، اسiرەسە، قازاقتار ءۇشiن! قازiرگi تاڭدا 2 ملن. قازاق ءوزiنiڭ انا تiلiن بiلمەيتiن، وعان قوسا، 500 مىڭ قانداسىمىز وزگە دiندەردi قابىلداعان كورiنەدi. ونداعان مىڭ جاستار ارالاس نەكەگە تۇرۋدا. بۇدان اسقان ۇلتتىق قاسiرەت بولمايدى! الگiندەيلەردەن تاراعان ۇرپاقتار قاي تiلدە سويلەيدi، قاي دiندi قابىلدايدى؟! مiنە، ماسەلە قايدا؟! بۇل جەكە ادامداردىڭ تراگەدياسى عانا ەمەس، تۇتاس ۇلتتىڭ – قازاق ۇلتىنىڭ جاپپاي دەرتi، بۇدان ءارi كوز جۇمىپ قاراۋعا بولمايتىن iندەت! تiپتi، قان توگiسسiز جۇزەگە اسىرىلعان گەنوتسيد. بiر كەزدەگi كوممۋنيستەردiڭ «بولاشاق باقىتتى، ازات قوعامدا دiن بولمايدى»، «دiن –اپيىن» دەگەن اسiرە اتەيزمi دە اينالىپ كەلگەندە ادامداردى، اسiرەسە، وزگە دiندەگi جۇرتتى جاپپاي الداۋ عانا بولىپ شىقتى. سوڭعى جىلداردا رەسەيدەگi بيلiك پەن ساياساتكەرلەردiڭ ءبارi دەرلiك پراۆوسلاۆيە شiركەۋلەرiنە بارىپ عيبادات ەتۋدi جاپپاي ۇردiسكە اينالدىرۋىنا قاراعاندا، ولار سول كەزدە-اق اگرەسسياشىل اتەيزمنiڭ كومەگiمەن وزگە ۇلت پەن ۇلىستاردى تاريحي دiنiنەن ايىرىپ، اسسيميلياتسياعا ۇشىراتۋدى ەجەلدەن-اق دiتتەگەندەرi اشكەرەلەنiپ وتىر. امال قانشا، بۇرىنعى وتار ەلدەگi تالاي ازاماتتار وسىناۋ وتiرiك ەكiجۇزدi ساياساتقا يمانداي سەنiپ، شىن يلانعان-دى. نەبiر ازاماتتار «بولاشاق باقىتتى قوعام» ءۇشiن بار كۇش-جiگەرiن، بiلiم-بiلiگiن اياماي ارەكەت ەتتi. اقىر سوڭىندا ومiرلەرi iشكi دراما، قاسiرەتتi تراگەديامەن اياقتالدى. بۇعان مىسال كوپ. ءوز ۇلتىنان قول ۇزگەن، تۋعان حالقىنىڭ جان-دۇنيەسiن، ارمان-مۇددەسiن اياققا تاپتاعاندار ءبارiبiر رۋحاني جارىمجان بوپ قالاتىنى راس.

وسى تۇستا سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ جوعارىدا اتالعان بايانداماسىنان ۇزاقتاۋ ءۇزiندi كەلتiرۋگە تۋرا كەلەدi. مۇنىمىزدىڭ ناقتى سەبەبi دە بار، ويتكەنi، سول بiر ارىس ازاماتتان اسىرىپ ايتۋعا، جەتەگە جەتكiزiپ جازۋعا قاۋقارسىزبىز. سونىمەن س.سادۋاقاسوۆ:

«وتكەن عاسىردىڭ ەكiنشi جارتىسىندا ءومiر سۇرگەن التىنسارين – ورىس مادەنيەتiنە كورشi قونعان العاشقى قازاقتىڭ بiرi. بiرەۋدەن قايمىققاندىقتان ەمەس، ءوزiنiڭ ار-يمانىمەن پراۆوسلاۆيە ميسسيونەرلەرiنە كومەكتەسكەن ادام، ورىس-قازاق مەكتەپتەرiن ۇيىمداستىرعان دا، قازاق جازۋىن ورىس الiپپەسiنە كوشiرۋدi كوزدەگەن دە وسى كiسi. ول ايگiلi ورىس ميسسيونەرi يلمينسكيدiڭ دوسى بولعان، سوعان قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن.

مiنە، ءدال سول التىنساريننiڭ ءوزi ولەر الدىندا ءوزiنiڭ قازاسىن ازا تۇتۋعا بiردە-بiر ورىس ادامى ارالاسپاسىن، تiپتi، ماعان ەتەنە جاقىن جۇرگەن بولسا دا ارالاستىرماڭدار دەپ تاپسىرعان. جانازاما 99 مولدا شاقىرىڭدار دەپ وسيەت قالدىرعان. بۇل، ارينە، كوزi اشىق دەگەن زيالى قازاقتىڭ باسىنداعى تراگەديا ەدi. ورىستارمەن ۇزاق جىل ۇزەڭگiلەس ءومiر كەشكەن كiسiنiڭ كوڭiلiنە تۇيگەنi، ورىس ميسسيونەرلەرiنiڭ قازاق جۇرتى ءۇشiن ەش جاقسىلىق ويلامايتىنىنا ابدەن كوزi جەتكەن پەندەنiڭ كوكiرەگiندەگi قاسiرەت بولاتىن. بالكي، بۇل ونىڭ تiرشiلiكتە ءوز قولىمەن جاساعان كۇناسiن قازاق دەپ قارىس ايىرىلعان جۇرەگiنiڭ جانتاسiلiمدەگi ايىپتاۋى بولار. قالاي بولعاندا دا ول بالەن جىل بiرگە iستەپ، بiتە قايناسقان ورىس ىمىرالاستارىنان بەزگەن.

بۇدان دارىنى دا ەلگە جايىلعان، داڭقى دا اسىپ تۇسپەسە كەم تۇسپەيتiن تاعى بiر قازاعىمىز وتكەن عوي. ول – شوقان ءۋاليحانوۆ. بۇل– ورىستىڭ شىعىستاعى ادال كۇرەسكەرi بولعان. ءۋاليحانوۆ پاتشا ۇكiمەتiنiڭ سوعىس مينيسترلiگiنە دەرەك جيناۋ ءۇشiن قاشقارياعا ساپار شەككەن. تۇركiستاندى شاپقان اتى شۋلى گەنەرال چەرنياەۆتiڭ وتريادىندا وفيتسەر بولىپ قىزمەت ەتكەن. ەندi وسى ءۋاليحانوۆتiڭ دۇنيەدەن وتەردەگi حارەكەتiنە باقساق، ونىڭ دا اقىرى التىنسارينشە تىنعانىن كورەمiز. ول دا ءومiرiنiڭ سوڭىندا بارلىق ورىس دوستارىنان بەزگەن، ورىس ارمياسىنىڭ وسىناۋ بiر سىمباتتى وفيتسەرi كەڭ قولتىق قازاق شەكپەنi مەن قىردىڭ ساپتاما ەتiگiن كيiپ، ساحارانىڭ شالعايىنداعى بiر اۋىلدا بۇل پانيدەن وتكەن…

جۇرتىمىزدىڭ ۇيقىدان ويانۋىنىڭ تاڭ سارiسiندە تiرشiلiك كەشكەن زيالى قازاقتارىمىزدىڭ مادەني ەۋروپامەن قالاي ارالاسىپ، نە حارەكەت ەتكەندiگiن بايقاۋ ءۇشiن وسى ەكi مىسالدىڭ ءوزi-اق جەتكiلiكتi عوي دەپ ويلايميز.

…التىنسارين مەن ءۋاليحانوۆتىڭ باسىنا تونگەن iشقۇستا قاسiرەت سول كiسiلەردiڭ وزiمەن بiرگە و دۇنيەلiك بولعان شىعار دەپ ۇمiتتەنەمiز قازiر»، – دەپ جانى تەبiرەنە، جۇرەگi جىلاپ تۇرىپ ايتقان.

بiراق، ارىس ازاماتتىڭ ءۇمiتi اقتالماعانى تولىق انىقتالدى. پۋتين قول قويعان الگi زاڭنان كەيiن-اق بۇدان بىلاي قازاق ءومiرi باسقاشا سيپات-ناعىز ۇلتتىق سيپات الادى دەپ ۇمiتتەنگەندەردiڭ دە سەنiمi كوككە بۋ بوپ ۇشتى. شوقان ءۋاليحانوۆ پەن ىبىراي التىنسارين ءوز حالقىنان قول ۇزگەنiن، ونىڭ دiلiنە قاراما-قايشى ارەكەت ەتكەندەرiن ءومiرiنiڭ اقىرعى ساتتەرiندە تراگەديالى تۇردە مويىنداسا، كوممۋنيستەر مەن ولاردىڭ قولشوقپارلارى تاربيەلەپ وسiرگەن جاڭا ۇرپاق وندايدى ويعا دا المايدى. كوپتەگەن ادامدار ءوزiنiڭ تۋعان حالقىنان بiرجولا قول ءۇزiپ، ءدۇبارا بولىپ، مەشەۋ كۇن كەشiپ جۇرگەندەرiن قاپەرگە العىسى جوق.

ءيا، بۇل قالپىمىزدا جەكە ادامداردىڭ تراگەدياسى بۇدان بىلاي دا جالعاسا بەرەتiنi ءسوزسiز. ەڭ باستىسى، الگiندەيلەر جەكە ءوز باستارى عانا ەمەس، ماڭىنداعىلار، تۋعان-تۋىستارى، قانداستارىنىڭ دا ءومiرi وسىلايشا تراگەدياعا ۇلاسقاندىعىن پايىمداعىسى جوق. ومiردە iزسiز كەتەتiن ەشتەڭە بولمايدى، كەيبiرەۋلەردiڭ انا تiلiن بiلمەۋi، ءوز ۇلتىن مويىنداماۋى دا ەش iز-ءتۇزسiز كەتە قويماسى حاق. مiنە، وسى تۇستا ءاربiر ازاماتتىڭ ءوز وتانى، تۋعان حالقى، اتا-بابالارى، بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشiلiگi مەن پارىزى كەلiپ تۋىندايدى. اسiرەسە، بيلiك جۇيەسi مەن سول جۇيەگە قىزمەت ەتەتiن جوعارى، ورتا، تومەنگi بۋىنداعى شەنەۋنiكتەردiڭ موينىنداعى ازاماتتىق بورىشتارى شەكسiز. وزدەرiنە يمان، ىنساپ، ۇلتجاندىلىق، حالىق ءۇشiن ەڭبەك ەتۋگە قۇلشىنىس بەرمەسە، جۇزدەگەن مىڭ شەنەۋنiكتiڭ ءاربiرiن كۇناسiنەن ارىلتۋعا 99 مولدادان تابىلا قويمايتىنى دا ءسوزسiز.

2007 جىلدىڭ 2 اقپانى كۇنi اقتاۋدا جارىق كورەتiن «ار» گازەتi قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترi ەرمۇحامەت ەرتiسباەۆ مىرزامەن ەكi اۋىز سۇحبات جاريالادى. مينيستر ءار ساباققا 500 تەڭگەدەن تولەپ، كۇنiنە بiر-بiر جارىم ساعات قازاق تiلiن وقىپ-ۇيرەنiپ جۇرگەن كورiنەدi. «قۇداي قالاسا، «بiر-بiر جارىم جىلدا تازا قازاقشا سويلەيمiن» دەگەن ءۇمiتiم بار»، – دەيدi ول.

مالادەس، مينيستر مىرزا! بiراق، وسىنداي جاندار، تۋعان حالقى الدىنداعى ازاماتتىق بورىشىن مويىنداعاندار قازiر قوعامدا كوپ پە؟! ءاي، ساۋساقپەن سانارلىق شىعار-اۋ. ەڭ سوراقىسى سول، الگiندەي ءدۇبارالار قازاق تiلiن وقىپ-ۇيرەنگەندەرi ءۇشiن بولاشاقتا مەملەكەتتەن اقشا الۋعا ۇيالمايتىن سۇرى بار. وزدەرiنiڭ ازاماتتىق بورىشتارىن، قاسيەتتi پارىزدارىن كەزەكتi رەت اقشاعا ساتپاقشى! ەلiمiزدەگi مەملەكەتتiك تiل جونiندەگi وراشولاق ساياسات ەرتەلi-كەش وسىنداي قيسىنسىزدىققا اكەلiپ تiرەگەلi وتىر. قاراپايىم حالىقتان جينالعان سالىقتان جىرىمداعان، ياعني سiزبەن بiزدiڭ قالتامىزدان الىنعان اقشاعا ولار انا تiلدەرiن قايتا ۇيرەنبەكشi.

وتان، ءوز ۇلتىنىڭ الدىنداعى ادال بورىشىن اتقارۋعا قاۋقارسىزدار تۇپتەپ كەلگەندە كۇنالارىن قالىڭ قازاقتىڭ ەسەبiنەن جۋىپ-شايۋعا مۇمكiندiك العالى وتىر.

ايتپاقشى، قاڭتاردىڭ 30-ىندا ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكiمi قىرىمبەك كوشەرباەۆ مىرزا اقتاۋ قالاسىنىڭ اكiمi سالiمگەرەي بەكبەرگەنوۆكە: «مەن سەنi ورالدا جاقسى جۇمىسىڭمەن كوزگە تۇسكەن سوڭ وسى جەرگە اكەلدiم. بiراق «ءومiر بويى سەنi ارقالاپ جۇرەمiن» دەپ موينىما مiندەت العان جوقپەن»، – دەپ قاتاڭ ەسكەرتۋ جاساعانىن وبلىستىق تەلەارنا بiرنەشە رەت قايتالاپ كورسەتiپتi.

قىزمەت بابىنا بايلانىستى قيسىندى، ورايى كەلگەندە ايتىلعان ءسوز، قاتاڭ تالاپ شىعار، ال وكiنiشكە قاراي، قازاقتار مەملەكەتتiك تiلدi بiلمەيتiندەردi بۇدان بىلاي دا ءومiر بويى ارقالاپ جۇرەتiن سەكiلدi. نەگە ەكەنiن كiم بiلگەن، ايتەۋiر بيلiكتiڭ ماڭىنداعى شەنەۋنiكتەردiڭ كوبi قازاق بولا تۇرا ءوز انا تiلiن بiلمەيتiندەر بولىپ كەلەتiنi زاڭدىلىق رەتiندە قالىپتاستى عوي.

وتكەن اپتادا ءماجiلiستiڭ جالپى وتىرىسىندا ەنەرگەتيكا جانە مينەرالدىق رەسۋرستار مينيسترiنiڭ ورىنباسارى ا.ساتقاليەۆ پەن سىرتقى iستەر مينيسترiنiڭ ورىنباسارى ەرجان قازىحانوۆ مىرزا وزدەرiنە قاراتا قازاق تiلiندە قويىلعان سۇراقتارعا ورىسشا جاۋاپ بەرگەنiنە ابدەن ىزالانعان دەپۋتات تيتو سىزدىقوۆ بايانداماشىلار كەلەسi جولى مەملەكەتتiك تiلدە جاۋاپ بەرە الماسا، وندا ماسەلەنi كۇن تارتiبiنەن الىپ تاستاۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس ءتۇسiردi.

مۇنداي سوراقى جايتتار ومiرiمiزدە كۇن سايىن قانشاما رەت قايتالانىپ جاتىر. بالكiم، مۇندايدا قويىلعان ماسەلەنi كۇن تارتiبiنەن الىپ تاستاعاننان گورi، الگiندەي مىرزالاردى قىزمەتتەن كەتiرۋ جونiندەگi ماسەلەنi كۇن تارتiبiنە باتىل قويۋ كەرەك شىعار.

اششى بولسا دا شىندىقتى مويىنداۋىمىز كەرەك. بiز مەملەكەتتiك تiل – قازاق تiلi ءۇشiن، سايىپ كەلگەندە قازاق ۇلتىنىڭ بولاشاعى ءۇشiن سوڭعى – ەڭ اقتىق كۇرەستە وڭباي ۇتىلعان جۇرتپىز. تاۋەلسiزدiك العانىمىزدىڭ ون بەس جىلدىعىن اتاپ ءوتiپ، سانداعان ادامدار وسى ۇلان-اسىر مەرەكەگە وراي وڭiرلەرiنە مەملەكەتتiك ناگرادالاردى تاعىنىپ، توقمەيiلسiگەنمەن، بiرجولا كۇيرەي جەڭiلدiك جانە تاياۋ جىلداردا ساياسي، رۋحاني، مادەني يدەولوگيالىق بۇعاۋدان ارىلا المايتىن سياقتىمىز.

باسقا سيپاتتارىن بىلاي قويعاندا، وتار ەلدەرگە ورتاق نەگiزگi ءۇش سيپات بار. بiرiنشiدەن، بيلiك بوتەن، جات تiلدە، ياعني جاۋلاپ الۋشىلاردىڭ تiلiندە سويلەيدi. حالىق پەن بيلiك بiر-بiرiن تەك اۋدارماشىلار، ءتiلماشتار ارقىلى تۇسiنiسەدi.

ەكiنشiدەن، ەكونوميكانىڭ ستراتەگيالىق سالالارى مەن مەملەكەتتiك يدەولوگيا بوتەن تiلدiلەردiڭ قولىنا شوعىرلانادى. ەلدi وزگە تiلدە ەكونوميكالىق توپتار مەن بوتەن تiلدi بانك يەلەرi بيلەيدi.

ۇشiنشiدەن، ونەر، مادەنيەت، عىلىم، بiلiم، ەڭ باستىسى، اقپارات بيلiگi وزگە تiلدi توپتاردىڭ قولىنا شوعىرلانادى جانە ۇستەم ۇلتتىڭ تiلiندە جۇرگiزiلەدi.

قازاقستان، تۋراسىن ايتقاندا، قازاقتار وسى ءۇش حالدi دە باستان امالسىز كەشۋدە. بيلiكتiڭ ومiردەن الار بار ەنشiسi بەلگiلi: ەۋرازيالىق يدەيانى جۇزەگە اسىرۋعا، «قازاقستاندىق ۇلت» جاساۋعا جانتالاسۋدا. ال اقش-تىڭ اتاقتى «فوربس» جۋرنالى تiركەپ وتىراتىن ەڭ باي ادامداردىڭ – ميللياردەرلەردiڭ قاتارىندا قازاقستاندىق 4-5 ادام بار، بiراق ەشبiرi قازاق ەمەس! كوپ دالەل كەلتiرiپ قاجەتi دە جوق، قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ جەتەكشi سالالارى- نەگiزگi كiلتi شەتەلدiكتەردiڭ قولىندا ەكەندiگi كiم-كiمگە دە بەلگiلi.

تەلەارنالارعا كوز جۇگiرتكەن ادام اقپارات كەڭiستiگi عانا ەمەس، قازاقستان ونەرi مەن مۋزىكاسىن، اسiرەسە، شوۋ-بيزنەستi دە وزگە ۇلت وكiلدەرi بيلەپ-توستەپ وتىرعانىنا تولىق كوزi جەتەدi. تەك بiر تەلەارنا – «قازاقستان» تەلەارناسى عانا قازاق انشiلەرi مەن ونەر جۇلدىزدارىن جۇيەلi ناسيحاتتايتىنى اششى شىندىق. ال قالعاندارى… اعىلشىن، فرانتسۋز، ورىس، تۇرiك، ۇيعىر، وزبەك… تاعى-تاعىلاردى ناسيحاتتاۋعا مۇددەلi، تەك قازاق مۋزىكاسىن ەمەس. سوندا بiزگە – قازاقتارعا نە قالدى؟! ومiردەن ءتۇڭiلۋ، كوز الدىمىزدا ءوتiپ جاتقان ادiلەتسiزدiكتەرگە شاراسىز كوندiگۋ عانا. ارينە، ەلiمiزدەگi تۇرعىنداردىڭ 28 پايىزىن قۇرايتىن ورىستاردىڭ ءبارi بiردەي قازiرگi قالىپتاسقان جاعدايعا، قازاقستاننىڭ تاۋەلسiزدiگiنە قاناعاتتانعاندىق بiلدiرە قويماسى ءسوزسiز جانە ولاردان جاپپاي ازاتتىق، بوستاندىق يدەياسىنا باس ۇرۋدى تالاپ ەتۋگە دە ءالi تىم ەرتە.

سايىپ كەلگەندە مەملەكەتتiك تiلدi تولىق يگەرۋiن تالاپ ەتۋگە دە. ال مۇحتار شاحانوۆ ايتاتىن «شالاقازاقتاردان» مۇنى تالاپ ەتۋگە مiندەتتiمiز.

ويتكەنi، تۇتاس ۇلتتىڭ – قازاقتاردىڭ بولاشاق تاعدىرىنا ولار دا ءوز جاۋاپتىلىعىن مويىنداۋلارى تيiس. سولاردىڭ كومەگi، شىنايى قولداۋى ارقاسىندا عانا ۇلى وتانىمىز – قازاقستان تولىققاندى تاۋەلسiزدiككە يە بولا الادى.

وركەنيەت دامىعان سايىن بiر ۇلتتاردىڭ ەكiنشi ۇلتقا ۇستەمدiك ەتۋگە ۇمتىلىسى – مادەنيەتتەردiڭ ارالاسۋى كەزەڭiندە بiرتۇتاس ەمەس ۇلت تاريح كوشiنە iلەسە المايتىندىعىن العا تارتۋدا. مادەني، رۋحاني ەكسپانتسيانى بىلاي قويعاندا، ءوزiنiڭ ۇلتتىق سالت-سانا، حالىقتىڭ ءداستۇرلi ادەت-عۇرىپتارىن، دiنiن قورعاۋعا قابiلەتسiز ۇلت وزiنە تيەسiلi نەسiبەدەن قاعىلا بەرەتiنi كەيiنگi ۋاقتا تولىق انىقتالدى.

قازiرگi ءولiارا جاعدايدا «Zona KZ» سايتىندا جاريالانعان ەريك حاميتوۆتىڭ «رۋسكويازىچنوە وبششەستۆو – ستانوۆوي حرەبەت ناشەگو گوسۋدارستۆا؟!» دەگەن ماقالاسىندا ايتىلعان ماسەلە اششى شىندىق ەكەنiن امالسىز مويىنداپ، باس شايقاعاننان باسقا امال جوق. تiپتi، الگi سوزدەردەن سوڭ سۇراق بەلگiسiن قويۋدىڭ قاجەتi دە كەرەك ەمەس.

«چەم بولشە ۋۆەليچيۆاەتسيا فيزيچەسكايا ماسسا كازاحوۆ ي يح دوليا سوستاۆە ناسەلەنيا سترانى (ۆ ۋسلوۆياح، كستاتي سكازات، گوسۋدارستۆەننوي نەزاۆيسيموستي)، تەم سلابەە ستانوۆياتسيا دۋحوۆنىە سكرەپى، سۆيازىۆايۋششيە ۆوەدينو كازاحسكوە وبششەستۆو، ي تەم بولشە سيل نابيراەت تسەنتروبەجنىي پروتسەسس ۆنۋتري نەگو. سوبستۆەننو، ونو نە سۋمەلو ۆىليتسيا ۆ گوسۋدارستۆو وبرازۋيۋششۋيۋ ناتسيۋ ۆ رامكاح سۋۆەرەنيتەتا. بولەە توگو، ك ناستوياششەمۋ ۆرەمەني، موجنو سكازات، نە ستالو ي ەگو ساموگو. يمەيۋ ۆ ۆيدۋ ەدينوگو وبششەستۆا نا وسنوۆە وبششيح دۋحوۆنىح ۋسترەملەني تراديتسي، كۋلتۋرى ي يازىكا. ا ەست رۋسسكويازىچنوە وبششەستۆو: رۋسسكوە – پو كۋلتۋرە، پروەۆروپەيسكوە پو دۋحۋ ي گراجدانسكوە – پو فورمە. ونو-تو ي ياۆلياەتسيا سەيچاس ستانوۆىم حرەبتوم گوسدارستۆا»،–دەپ قاناعاتتانا ءارi قازاق تiلدiلەردi مۇقاتىپ جازعانى شىندىقتان ونشا الىس ەمەس.

قازاقتار – الدىمىزداعى اعالار دا، قازiرگi بiزدەر دە قازاقى قۇندىلىقتاردى قورعاي، ونى وركەندەتە الماعان قابiلەتسiز ۇرپاقپىز. التىنسارين تراگەدياسى بiزگە قايتا اينالىپ سوعا بەرەتiنi سوندىقتان.

جاڭابەك شاعاتاي

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button