اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا: قىزدارى مىقتى بولماي، قوعام مىقتى بولمايدى

ء“وزi دە، ولەڭدەرi دە ەشكiمگە ۇقسامايتىن اقىن» تۋرالى بالا كەزiمدە تەلەديداردان كورگەم. تەلەديدار جۇرگiزۋشiسi تۋرا وسىلاي دەگەنiندە، «كiم بولدى ەكەن؟» دەگەن بالا كوڭiلمەن تەلەقوراپقا ۇڭiلگەنiم دە ەسiمدە. سويتسەم، ءوزi مەن ولەڭi عانا ەمەس، ەسiمi دە ەرەكشە – اقۇشتاپ. ءسويتiپ، ەڭ اۋەلi اقۇشتاپ اپانىڭ ەشكiمگە ۇقسامايتىن پوەزياسىمەن ەمەس، ەشكiمگە ۇقسامايتىن ەسiمiمەن تانىسقام. كەيiنiرەك اقىن اپامىز تۋرالى «ەلiنە كەتiپ قالىپتى» دەگەن اڭگiمەلەردi ەستي باستادىق. شىنىندا دا اقۇشتاپ اپا قازiر ورالدا، ءوزiنiڭ اقجايىعىندا تۇرىپ جاتىر ەكەن. 42 جىلعا جۋىق عۇمىرى وتكەن الماتىسىنا جيi بولماسا دا، اندا-ساندا كەلiپ تۇراتىنعا ۇقسايدى. وسىنداي بiر ساپارىندا بالا كەزiمiزدەن ارمان بولعان اقىن اپاممەن جولىعىپ، سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتi ءتۇستi.

– اقۇشتاپ اپا، سiزدiڭ ەلگە كەتۋiڭiزگە نە سەبەپ بولدى؟

– بiر جىلدارى ەلگە بارۋ قاجەتتiلiگi تۋىنداعان كەزەڭدەر بولدى عوي. ءارi اقىن-جازۋشىلار، قالامگەرلەر حالىقتىڭ ورتاسىنا بارسىن دەگەن پرەزيدەنتiمiزدiڭ دە ۇسىنىسى بولدى. ودان كەيiن اكiمدەر قالامگەرلەرiمiزدi ەلگە شاقىرا باستادى. 42 جىلعا جۋىق ءومiرiم وتكەن، جاستىق شاعىمنىڭ كۋاسi بولعان الماتىنى تاستاپ، ەلگە ورالدىم. سول كەزدەگi وبلىس اكiمi قىرىمبەك كوشەرباەۆ شاقىرعان سوڭ، باردىق. قادىر اعا ەكەۋمiزگە ءۇي-جايىمىزدى جاساپ بەردi. باتىس قازاقستان وبلىسى — ءوزiڭiز بiلەسiز، رەسەيدiڭ بەس وبلىسىمەن شەكتەسiپ جاتقان وبلىس. سول بەس وبلىس بiزدiڭ قازاقتىڭ تiلiن، جەر اتاۋلارىنىڭ ءبارiن تاپاپ جiبەردi. ەلiمiز ەگەمەندiك العان تۇستا وسىنداي كۇردەلi ماسەلەلەردi قايتا قالپىنا كەلتiرۋ ءۇشiن قالامگەردiڭ ءۇنi، اقىننىڭ تiلi، ءار جەردە ايتاتىن ءسوزi قاجەت بولدى-اۋ دەيمiن. ەگەمەندiك العالى ون ءتورت جىلدان استى. ءالi كۇنگە دەيiن تiلiمiزگە قايتا ورالا الماي وتىرمىز. قازiر مەن سول اقجايىقتا، ۋنيۆەرسيتەتتە ءدارiس بەرەم. قازiرگi قازاق پوەزياسىن ايتام. ەڭ باستى ماقساتىم – قازاق قىزدارىنىڭ تاربيەسiنە كوبiرەك كوڭiل ءبولۋ. قازاق قىزدارىنا ۇلتتىق تاربيەدەن ءدارiس بەرۋ. بiزدiڭ مەملەكەتتiك باعدارلامادا ونداي ساباق جوق. ال مەن قازاق قىزدارىنىڭ ۇلتتىق تاربيەسiنە بايلانىستى ءدارiستi قايدان الام؟ ليرو-ەپوس جىرلارىمىزدان، داستاندارىمىزدان، قۇرتقا، ۇلپانداردان الام. قىز جiبەك، بايانداردان، تۇمارلاردان، كەشەگi ءاليا مەن مانشۇكتەن اكەلiپ، بۇگiنگi ەلiمiزدiڭ ماقتانى بولىپ جۇرگەن قىزدارمەن جالعاستىرىپ، ءدارiس وقيمىن. قازiر ءوسiپ كەلە جاتقان ۇرپاق ءوزiنiڭ ۇلتىنىڭ ەرتەڭگi بولاشاعى ەكەنiن بiلسiن دەيمiن. ءوزiم دە ءۇش قىز وسiرگەن انامىن. قىزدارى مىقتى بولماي، قوعام مىقتى بولمايدى دەگەن ويدامىن. قىزدارى پاراساتتى، اناسى اقىلدى بولماسا، قوعام السiرەيدi دەگەن ويدامىن. بiز قازاق ايەلiن «ەركەكتەرمەن تەڭ قۇقىلى، بiردەي جۇمىس iستەيدi» دەپ تراكتور ايداۋعا دا، ءۇي سالۋعا دا، اراق iشۋگە دە ۇيرەتتiك. «جالعىزباستى ايەل بولساڭ، جۇمىستان شىعارمايمىز، كاسiپوداقتان كومەكتەسەمiز» دەپ ايەلدi قوعامعا وگiزشە جەكتiك. قازاق ايەلi سۇلۋلىعىنان ايرىلدى. ادەمiلiگiن، نازiكتiگiن جوعالتتى. قازاق ايەلi ۇلاعاتتى انا بولاتىن قابiلەتiنەن ايرىلدى. وزگەگە ەلiكتەدi. ۇلى ۇلتتىڭ پاراساتتى جۇرەگi – انا بولۋ دەگەن ۇلكەن ونەر، ۇلكەن تاربيە. بiزگە وسىنداي انا قاجەت! قايراتىم، قۋاتىم باردا اقىندىق تiلiممەن، ولەڭiممەن ايتايىن، انانى ءسۇيۋدi، انانى سىيلاۋدى ۇيرەتەيiن دەپ ءجۇرمiن. تىم بولماسا، ءوز بوبەگiن ءوزi كوشەگە لاقتىرىپ كەتپەسiن دەپ ويلايمىن. انا بولۋ دەگەن ۇلكەن جiگەرلiلiكتi قاجەت ەتەتiن اۋىر جۇمىس دەپ تۇسiندiرەمiن. جىلى توسەگiمدi، ءاپ-ادەمi الماتىمدى، جايلى ورنىمدى اۋىستىرىپ وتىرعانىم، قولىمنان كەلگەنشە حالىقتىڭ اقىن قىزى رەتiندە، قازاقتىڭ اناسى رەتiندە جاستارعا بiلگەنiمدi ايتايىن دەپ ەلدە ءجۇرمiن. قاراپ وتىرعان جوقپىن، قولىمنان كەلگەنiنشە، جاس اقىنداردىڭ ولەڭدەرiن وقىپ، پiكiرiمدi ايتىپ وتىرام. ەلگە بارىپ، جانىما جايلى ورىن iزدەپ، نە بايلىق iزدەپ جۇرگەن ەشتەڭەم جوق. سول ەلدiڭ قانداي قاسiرەتi بار، سوعان قول-ۇشىمدى كورسەتسەم دەپ ءجۇرمiن. ەلدە قيانات كورگەندەر، قاجەت قۇجاتىن الا الماي، ساندالىپ جۇرگەندەر، سوتتىڭ قاتە شەشiمi شىعىپ، ادiلەتسiزدiك كورiپ جۇرگەندەر كوبiنە ماعان كەلەدi. مەنiڭ قولىمدا ءمور جوق. بiراق، سولارعا قولىمنان كەلگەنشە، كومەگiمدi كورسەتەم. داۋسىم جەتكەنشە ايتام.

– ادەبي ورتادان الىستاپ، ەلگە كەتتiم-اۋ دەگەن وكiنiش بولماي ما؟

– ادەبي ورتادان الىستادىم دەپ ويلامايمىن. مەنi و باستا ادەبي ورتاعا قوسقان اۋىل مەن دالا جانە اۋىز ادەبيەتi. ءالi دە ەلدە قالعان قاراپايىم قازاقتىڭ ۇلتتىق تاربيەدەگi قارياسىن، ايەلiن، كەلiنشەگiن، مەيiرiمدi اقكوڭiل جاندارىن كورسەم، قايتا دەمالىپ قالام. قالاداعى قۇيتىرقى، وتiرiك، جىلماقاي سويلەيتiن، باس پايداسىن ويلايتىن، جاعىمپاز، بۇگiن بارعا جالپىلداپ، ەرتەڭ باعى تايسا يتەرiپ كەتەتiندەردەن شارشاعانمىن.

كورگەن-بiلگەنiمدi ايتا قالايىن دەپ،

كوڭiلدەر سىرىن بايقاپ الايىن دەپ،

جالعان كۇلكiلەر شارشاتقان جانارىمدى،

ءمولدiر اعىمعا شايقاپ الايىن دەپ،

ورالدىم ساعان اقجايىق!– دەپ جىرلاپ وتىرعانىم دا سوندىقتان. اقجايىقتى ءومiر بويى جىرلاپ كەلەم. ەلدە مەنi «اقجايىقتىڭ اق شاعالاسى» دەپ ايتادى. اق شاعالا جايلى كوپ جازعانمىن. اق شاعالا دەگەن قۇس ءوزi تولقىنعا قارسى ۇمتىلىپ، قاناتىن سۋعا سوعىپ، جەمiن تاۋىپ جەيدi. ول ماعان وجەتتiكتi كورسەتەدi. اق شاعالا قۇمدا دا جۇرەدi. شولدەيدi، شىدايدى. قاناتى تالسا دا، سۋعا قايتا ورالادى. سول ماعان كۇش بەرەدi. اق شاعالا مەنiڭ ولەڭ جىرداعى ءوزiمنiڭ بەينەم سياقتى كورiنەدi.

– اۋىلدىڭ بiتپەيتiن، تاۋسىلمايتىن قيىندىقتارىن كورگەندە شارشايتىن شىعارسىز…

– شارشاتادى مەنi. بiراق بiزدi، ءبۇتiن ۇلىلىقتى دۇنيەگە اكەلگەن، قازاق ۇلتىنىڭ قازىعى – اۋىل ەدi عوي. اباي – اۋىلدىڭ ۇلى. اۋەزوۆ – اۋىلدىڭ ۇلى. كەز كەلگەن ونەردەگi ۇلىنى، عالىمدى قاراڭىزشى، بارلىعى دەرلiك اۋىلدىڭ بالالارى ەدi عوي. بۇگiنگi ەل باسقارىپ وتىرعان پرەزيدەنتiمiزدiڭ ءوزi اۋىلدا وسكەن. اۋىل — بiزدiڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتايتىن قاينار كوزiمiز. جەتiم، قاراۋسىز قالعان تاستاندى بالا قانداي بولادى؟ بiزدiڭ اۋىل دا سونداي تاستاندى بالاعا اينالعان. «اۋىلدا اكiم بار» دەگەن ءسوز، جاي عانا. اۋىلداعى اكiمنiڭ قولىندا بيلiك جوق. اۋىلعا بiردەڭە بەرiپ جاتىرمىز دەگەننiڭ ءبارi الداۋ. ول اۋىلعا جەتiپ جاتقان جوق. كەشەگi كۇندەرi اۋىل بوراننىڭ استىندا قالدى. قاردان تازالايتىن ەشكiمدە تراكتور جوق. ەڭ كەدەيلەر عانا قالعان. اۋىلدىڭ ءبۇتiن بايلىعىن جيىپ الىپ، از عانا توپتار شالقىپ ءومiر ءسۇرiپ، قالادا ءجۇرمiز. ەلدەگi اعايىندارىمىز زار جىلاپ وتىر دەسەك، ارتىق ايتقاندىق ەمەس. اۋىلدا بiر كەلiنشەك بالا تاپسا، ون ءتورت مىڭ تەڭگەسiن الۋ ءۇشiن شارشايدى. ونىڭ اۋدانى كوشiپ كەتكەن. قۇجات اپارۋ ءۇشiن اۋدانعا بارۋ كەرەك. اينالايىن-اۋ، قولىندا قۇجاتى بار اناعا سول ون ءتورت مىڭدى پەرزەنتحانادا نەگە بەرمەيدi? اۋىلدا «بiر سيىر اسىرايدى» دەيدi. سيىردى كiم اسىرايدى؟ جايىلىمدى ساتىپ جiبەرسە، جەم-ءشوبiڭ ساتۋلى بولسا، تازا سۋىڭنىڭ پروبلەماسى ءومiرi تاۋسىلماسا… انا جاعىڭ پوليگون، مىنا جاعىڭ اۋرۋ دەپ وتىرعان كەزدە، سوندا سول اۋىلدى كiم ويلايدى؟! بۇل كەز كەلگەن سالاداعى ازاماتتىڭ ارىنا بايلانىستى نارسە. اۋىل بالاسىنىڭ بiلiمi تومەن دەيمiز؟ نەگە تومەن؟ «كومپيۋتەر بەرiپ جاتىرمىز» دەيدi. اۋىل بالاسى كومپيۋتەردi نە قىلادى؟ تۇسكە دەيiن جارىق بەرسە، تۇستەن كەيiن و دا جوق. بۇل اششى شىندىق! ايتۋعا كەرەك شىندىق. تەپسە تەمiر ۇزەتiن جiگiت جۇمىسسىز ءجۇر. وزiنەن دە بار، ارينە، تiرلiك iستەۋi كەرەك قوي. بiراق، قايدا قاڭعيدى؟ باراتىن جەرi جوق بولسا. سوسىن امال جوق، كiشكەنتاي شارۋاسى بارعا جالدانادى. سول جالدانىپ تاپقان ازىن-اۋلاق اقشاسىنا اراق iشەدi. كۇيiكتەن iشەدi، كۇيiنگەننەن iشەدi. ول iشكەسiن ۇيدە بەرەكە كەتەدi. مiنە، بiز وتباسىن ساقتايمىز دەسەك، ۇلتتى ساقتايمىز دەسەك، «اۋىلعا! اۋىلعا!» دەپ ۇرانداتىپ، اۋىلدى كوتەرۋiمiز كەرەك..

– ءۇش جىلدى اۋىلعا ارناعانىمىزدىڭ ءوزi ۇرانداتقانىمىز ەمەس پە؟

– ول ءۇش جىلىڭ اۋىلعا جەتكەن جوق. تەك گازەت-جۋرنالداردان وقىدىق، تەلەديداردان «اۋىل ءسويتiپ جاتىر» دەدiك. ونىڭ كوبi وتiرiك، جالعان اقپارات قانا. اۋىلداعى شارۋا قوجالىعىنداعى جiگiتتەر نەسيەنi الا المايدى. وعان قوياتىن تراكتورى، ماشيناسى جوق. قۇلاپ جاتقان ءۇيدi بانك المايدى. اۋىلعا بەرەمiز دەدi دە، وزدەرi جەپ الدى. اۋىلدىڭ جاعدايىن ويلاماعان جەردە قازاق ۇلتىنىڭ سالتىن ساقتاي المايمىز. قالاداعى ساناۋلى بالامەن قازاقتىڭ سانىن كوبەيتە المايمىز. «تۋىپ جاتىر» دەپ اقپار بەرەمiز. تۋىپ جاتقان تاعى دا اۋىلدىڭ كەلiندەرi. ولار ءالi دە سەنiممەن، اڭقاۋلىقپەن، ءۇش-ءتورت بالا تابادى. بالاعا ون ءتورت مىڭ تەڭگە بەرۋ دەگەن مازاق قوي. وسىنىڭ ءبارiن كورiپ وتىرمىز. ارينە، بiزدiڭ العا باسىپ جاتقان جاقسىلىقتارىمىزدى دا جوققا شىعارمايمىن. ول مiندەتتi تۇردە سولاي بولۋى كەرەك. بiز ەرتەڭگە، العا ۇمتىلۋىمىز كەرەك. شارۋاشىلىقتى دا باسقارىپ، بيزنەستi بiلۋiمiز كەرەك. بiر جاعىن ماقتانىشپەن كورسەتەمiز دە، بiر جاعىن ۇمىتىپ كەتەمiز. اۋىل ايەلiنiڭ دارiگەرلiك كومەگi جوق. وسىنىڭ ءبارi اقىن جۇرەگiن شارشاتادى. «ساعان وسى نە كەرەك؟ ءۇش بالاڭ ءوستi، نەمەرەلەرiڭدi باعىپ تىنىش وتىرمايسىڭ با؟»–دەپ، بiرەۋلەر ايتۋى مۇمكiن. بiراق، مەنiڭ وعان اقىن جۇرەگiم شىدامايدى. ءبارi جاقسى بولسا ەكەن دەيمiن. ۇلتىمنىڭ تiلi بولسا ەكەن، قازاعىمنىڭ قىزى تاربيەلi بولسا ەكەن دەيمiن، كiندiگiن اشپاسا ەكەن دەيمiن. ەرتەڭ اۋرۋ بالا تۋماسا ەكەن دەيمiن. بiزدiڭ اتا-بابالارىمىز «كۇمiستەن بەلبەۋ تاق» دەگەن جوق پا؟ ۇلعا دا، قىزعا دا كiندiگiڭدi كۇمiسپەن جاپ دەدi. اۋادان كەلەتiن ءبۇتiن رادياتسيانى كiندiكپەن قابىلدايدى. كiندiگiن اشىپ جۇرگەن قىزعا، «مىناۋىڭ جاراسپايدى» دەپ ايتاتىن اناسى نەگە جوق؟

– بۇگiنگi قوعامىمىزداعى ايەلدەردiڭ رولi قانداي دەپ ويلايسىز؟

– ايەلدiڭ رولi جاساندى. كەشەگi كەڭەس ۇكiمەتiنiڭ كەزiندە بەس-التى ايەلدەن باستىق جاسايىق دەگەن قاعيداسى بولعان جوق پا؟ ءسويتiپ، بiر ايەلدi مەحانيزاتور جاساپ، ونى ارتىنان جوعارعى سوۆەتكە دەپۋتات ەتiپ سايلادىق. سول سياقتى جاساندىلىق ءالi قالعان جوق. ول مازاق. ءويتiپ قۋىرشاق بولۋعا بولمايدى. ەگەر كوندوليزا رايس سياقتى تالانتتى ساياساتكەر تۋسا، بولسىن سول. الدىمەن ايەلدiڭ تالانتىن تانىپ، سونى ساياساتكەر جاساۋىمىز كەرەك. ونى سۇيرەمەۋ كەرەك. قولىنان كەلە مە، جاساسىن، قولىنان كەلمەي مە، تەك الگiندەي كوزبوياۋدىڭ كەرەگi جوق. ايەلدiڭ جارىپ شىعاتىنى، باسشى بولاتىنى كورiنiپ تۇرادى عوي. سولاردى دايىنداۋ كەرەك. ءويتiپ-ءبۇيتiپ دوكتورلىعىن قورعاپ شىققان ەكەن دەپ رەكتور قويساق، ودان نە شىعادى؟ بiزدiڭ اقساپ وتىرعانىمىزدا سوندىقتان. ۇستاز بولىپ تۋعاندار بار. ءارi ۇستاز، ءارi انا، ءارi بالا تاربيەسiن جاقسى بiلەتiن ادامدار بار عوي. سولاردان ديرەكتور جاساۋ كەرەك. ءوز كاسiبiن جاقسى مەڭگەرگەن دارiگەردi نەگە قۇرمەتتەمەيمiز؟!

– بiزدەر «پالەنشە ايەل ەل باسقارىپ جاتىر نەمەسە پالەنشە ايەل پارلامەنتتە» دەگەنمەن ماقتانىپ جۇرگەن جوقپىز با؟

– كوممۋنيستiك پارتياعا ءوتiپ، iلiنiپ كەتكەن ايەلدەر بيلiك باسىندا ءالi ءجۇر، ءالi جۇرەدi. ەندi قايتەدi، تانىعاسىن، سىيلاعاسىن، الا بەرەدi. ودان ون ەسە iسكەر، جاس قىزدار ءوسiپ جاتىر. ونى كورمەيمiز، وعان جول بەرمەيمiز.

– جالپى، سiز قازاق ايەلiنiڭ بيلiككە ارالاسقانىن قالايسىز با؟

– مەن قازاق ايەلiنiڭ قۇدايدان جاراتقان تالانتى بولماسا، سۇيرەتiلiپ ارالاسقانىن قالامايمىن. ول وزگەلەرگە قيانات. «كوتەرە المايتىن شوقپاردى بەلiڭە قىستىرما» دەيدi. بiرەۋدiڭ جازىپ بەرگەنiن وقىپ بەرiپ وتىراتىن قۋىرشاق بولاتىن بولساق، ول سالانى باسقارۋدىڭ كەرەگi جوق. وزiڭنەن ەشتەڭە قوسپاساڭ، جانىڭ اۋىرماسا، ونىڭ نە قاجەتi بار؟ ودان كەيiن بۇل ايەلدiڭ وزiنە دە قيانات. جاس كەزiندە، قايراتى بار كەزiندە جۇرەدi. باعۋسىز باي، قاراۋسىز بالا كەتەدi. ەلدە انا باستىق بiر جەگiپ، مىنا باستىق بiر جەگiپ، سوڭىندا قاراۋسىز قالاتىن جۇيرiك اتتار بولادى عوي. مۇمكiن، دۇرىس زەينەتاقى الاتىن شىعار، بiزگە قاراعاندا. سول زەينەتاقىسىن العان سوڭ، ونىڭ ەشكiمگە كەرەگi جوق بولادى. ءوزiنiڭ بالاسىنا دا، وزگەگە دە، قوعامعا دا كەرەگi جوق. ادام ءۇشiن ول دا قاسiرەت. تالاي-تالاي رايكومنىڭ حاتشىسى بولعان ايەلدەردi بiلەم. قازiر ەشكiم ولاردى ەستەرiنە دە المايدى، ەسكەرۋسiز قالعان. تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيiن جينالىستا جۇرەمiن دەپ، جالعىز بالا iشكiش بوپ كەتكەن. قىزىنىڭ قايدا كەتكەنiن بiلمەيتiندەر دە بار. سوندىقتان، ايەل ەڭ الدىمەن ءوزiنiڭ انا ەكەنiن دالەلدەپ، قوعامعا بiر-بiر كەكiلباەۆتاي ۇل قوسسا، ۇلتقا جاساعان سول ايەلدiڭ ەرلiگi بولار ەدi. مەن سونداي ايەلدەرگە كوبiرەك باسىمدى يەر ەدiم. ماحابباتتىڭ قۇربانى بولعان قىزدارعا باسىمدى يەر ەدiم. ساياساتتاعى قۋىرشاق ايەلدەرمەن جاقىن قاتىناسىم دا جوق. سەبەبi، كوزقاراسىم ۇيلەسپەيدi. ولار كوبi قاعازداعى جازعانداردى ورىنداپ جۇرگەن قۋىرشاقتار، جۇرەگiندەگi شىندىقتى ايتپايدى. سونىسىمەن ماعان ۇنامايدى.

– بۇگiنگi نارىق زامانىنىڭ اسەرi مە، بiزدiڭ زيالىلارىمىز دا اقشاعا كو-بiرەك بەت بۇرىپ بارا جاتقان سياقتى.

– زيالى دەگەن ۇعىمنىڭ ماڭىزىن شاتاستىرىپ الدىق. بۇرىن زيالى دەگەن ادiلدiكتi ايتاتىن، اقتى – اق، قارانى – قارا دەيتiن شىنشىل كiسi بولاتىن. شىندىقتىڭ جولىندا ولۋگە دايىن، ۇلتىنىڭ ارىن، ۇلتىن كەز كەلگەن جەردە جانىن قيىپ ساقتايتىن ادامدى زيالى دەيدi. ۇلى ۇلتتىڭ ءسوزiن ايتاتىن ادامدى زيالى دەۋشi ەدiك. قازiر بiز ادەمi كيiنiپ، ۇلكەن لاۋازىمدا جۇمىس iستەپ، ءتاۋiر-ءتاۋiر جەردە جىلتىراپ جۇرەتiندەردi زيالى دەپ تۇسiنەتiن بولدىق. قوجاناسىردىڭ الگi «جە، شاپانىم، جە» دەگەنi سياقتى، شاپانىنا قاراپ، زيالى دەيتiن بولدىق. ادەمi كيiنگەننiڭ iشiندە كiم تۇرعانىن قايدان بiلەسiڭ؟ زيالى – ول باۋىرجان مومىش ۇلى. اناعان ولەڭ ارناپ، مىناعان كiتاپ جازىپ، مەن زيالى ەدiم دەپ جۇرگەن بiزدiڭ جۋرناليستەرiمiز دە وسىعان كوشتi. بۇگiن ۋاقىت وسىعان تاۋەلدi ەتiپ جاتقان شىعار. بiراق، الىپ-ساتۋعا بولمايدى. نارىقتان قىمبات ارىڭ بار. اردى ساتۋعا بولمايدى. اجەم مارقۇم: «بiرەۋگە جاساعان قياناتىڭ بالاڭا كەلمەسە، نەمەرەڭە كەلەدi» دەيتiن. مەن سوعان سەنەم. مەنiڭ نە جىنىم بار؟ بiرەۋلەرمەن ارالاسىپ-قۇرالاسىپ، قىمبات ماشينا مiنiپ، بانكيرلەردiڭ ولەڭiن جازىپ نەگە جۇرمەيمiن؟ بولادى عوي، سويتۋگە. مەنiڭ دە تiلiم جەتەدi، اقىندىق قۇدiرەتiم جەتەدi. اقشاسى كوپتiڭ، قولىندا التىنى باردىڭ، بانكiسi باردىڭ ولەڭiن، كiتابىن جازىپ، ءسويتiپ جۇرسەم، سولاردىڭ اراسىندا ءومiر ءسۇرۋشi ەدiم. ول ءۇشiن چەحوۆتىڭ «حامەلەونىن» وقىماۋىم كەرەك ەدi. ۇلت ادەبيەتiندەگi ساتقىندىق، ار الدىنداعى قيانات دەگەن سوزدەردi ەستiمەۋiم كەرەك ەدi. ءوزiمنiڭ بۇگiنگi تاعدىرىما ريزامىن. «كوپ ءومiر سۇرەتiن قارعادان، قارلىعاشتىڭ بiر كۇنi قىمبات» ماعان.

– ءوزiڭiز ارالاساتىن كەيبiر اقىن-جازۋشىلاردىڭ جاڭاعىداي قىلىقتارىن كورگەندە قانداي كۇيدە بولاسىز؟

– مەن كiمنiڭ نە ءۇشiن وتiرiك ايتىپ تۇرعانىن سەزiپ، كورiپ تۇرام. كوزiنەن دە بايقاۋعا بولادى. ءبارiبiر وتiرiك ەكەنi كورiنiپ تۇرادى. ومiرباقي بالالارىمدى بiرەۋگە بارىپ جالپىلداپ، جاعىمپازدانباسىن دەپ تاربيەلەپ كەلەم. اباي اتامىز: «ارسىز بولماي، اتاق جوق. الدامشى بولماي، باق قايدا؟»دەيدi. ادامزات بالاسىنىڭ بۇكiل تاعدىرىن ايتىپ كەتتi. مەن كەيبiرەۋلەردiڭ جالپىلداپ تۇرعانىن، تiپتi كەيدە جاپ-جاس بولماشى بيلiگi بار جاس جiگiتتەرگە دارداي ۇلكەن ادامداردىڭ جىلمىڭداپ، «سەن عاجاپسىڭ» دەگەنiن كورگەندە ۇيالىپ وتىرام. كەيiن بەتiنە ايتىپ تا تاستايمىن.

– «تۋرا ايتقان تۋعانىنا دا جاقپايدى» دەيدi…

– ارينە، تۋرا بيدە تۋعان جوق. بiراق، نە iستەيسiڭ، قۇداي سولاي جاراتسا. بۇرىنىراقتا كەز كەلگەن ونەر ادامدارى مارقۇم نۇرقادiلوۆكە جاعدايىن ايتىپ، جيi باراتىن. نۇرقادiلوۆ سوندا ولارعا ءۇي بەرەتiن، كومەكتەسەتiن. سول كiسi اكiم بولىپ وتىرعان جىلدارى بiزدiڭ پاتەرiمiزدiڭ تۇرعان جەرi جايسىزداۋ بولىپ، قاتتى قينالىپ جۇردiك. جولداسىم ايتتى: «نۇرقادiلوۆكە نەگە بارمايسىڭ؟ سەنi تانيدى عوي، پاتەرiمiزدi اۋىستىرىپ بەرەر» دەگەنiندە: «ەسiگiنە بارىپ ءموليiپ وتىرعىم كەلمەيدi. بارماي-اق قويايىن» دەدiم. «ءاي، قىرسىقسىڭ-اۋ» دەپ جولداسىم رەنجiپ، سوڭىندا جاتاقحاناعا كوشتiك. كەپiلگە حات قالدىرىپ، ءۇش قىزىممەن جاتاقحانادا تۇردىق. بiر قىزىم اۋىرىپ جۇرگەن، ءوزiمنiڭ دە دەنساۋلىعىم ونشا بولىڭقىراماي جۇرگەن كەزi. سوعان قاراماستان، پاتەر سۇراپ بارمادىم. سولاي كۇن كوردiم. كەيدە قينالعاندا نەگە كەرەك وسى مiنەز دەپ ويلايمىن. نەگە بiرەۋدi ماقتاپ، حات جازا سالمايمىن دەپ تە ويلايمىن. بiراق، كۇنi ەرتەڭ وندايلاردىڭ ساتىپ كەتەتiنiنە ادامداردىڭ ءوزi كۋا بولىپ جاتادى. كەزiندە زاكەڭنەن قانشا جاقسىلىق كورگەن ادامدار قوشتاسۋعا دا بارعان جوق. ءولiم ورتاق قوي.

– وسى مiنەزiڭiزدەن تاياق جەپ جاتقان تۇستا، وزiڭiزگە ءوزiڭiز رەنجiمەيسiز بە؟

– كوبiنە تاياق جەيتiنiم راس. وسى جەردە قازاق مەكتەبiن اشامىز دەپ شونا سماقان ۇلى ەكەۋمiز قانشا تاياق جەدiك. اقىرىندا ءۇش قىزىمنان قورقىپ، اياعىمدى تارتتىم. سوعان قاراماستان، ءبارiبiر «ەرتوستiكتi» تابانىمىزدان توزىپ ءجۇرiپ اشتىق. قازاقتاندىرامىز دەپ، ۇيiمiزدەگi بارىمىزدى اپاردىق. «ۇلتشىلسىڭ» دەپ تالاي قوقاي دا كوردiم. مەنiڭ تۋرا ايتاتىن مiنەزiمدi بiلەتiن كەيبiرەۋلەر مەنi جەك كورiپ، الشاقتاپ جۇرەتiن دە بولدى. «تۋراسىن ايتىپ قويادى» دەپ ءسوز دە بەرمەيدi كەيدە… سونداي جەرلەردە وزiمە-ءوزiم رەنجيمiن. بiراق، مiنەزدi قايتا جاسامايسىڭ عوي.

قازiر ماعان ون مىڭ تەڭگە زەينەتاقى بەرەدi. قازاقتىڭ مەندەي قىزى كوپ پە ەدi. كوپ ەمەس ەدi. ءارi بالا ءوسiرiپ، ءارi ولەڭ جازىپ، حالقىم، ۇلتىم دەپ شىر-پىرى شىعىپ جۇرگەن سانالى قىزداردىڭ ساناۋلىسى ەدiك بiزدەر. بازاردىڭ نارقى شارىقتاپ كەتتi. بiزگە وسىنداي زەينەتاقىنى بەلگiلەپ وتىرعاندار بiزدiڭ وتىز كۇن ءومiر سۇرەتiن زەينەتاقىمىزعا وتىز مينۋت ءومiر سۇرە المايتىنىن جاقسى بiلەدi. بiراق وسىلاي. بۇل دا قوعامداعى ادiلەتسiزدiك دەپ اتالادى. ەدەن جۋىپ، ەشنارسە ويلاماي، ەشكiمگە پايداسى تيمەي جۇرگەن بiرەۋمەن قاتار زەينەتاقى العانىما كەيدە نامىستانام. وكپەلەيمiن. نەگە پالەن جىل ەڭبەگi سiڭگەن ۇستازدى ءبولiپ، باسقا بiر كاتەگوريامەن زەينەتاقى بەرمەيدi. وزدەرiنiڭ عانا بۇگiنگi تاماعىنىڭ تويعانىن ويلايدى دەپ رەنجيمiن.

– كەشەگi ۇكiمەتتiڭ كەزiندە شە؟ الەۋمەتتiك سالادا ادiلدiكتەر بولاتىن با ەدi…

– كەڭەس ۇكiمەتiنiڭ جالپى ۇلتقا كوزقاراسى، ۇلتسىزداندىرۋ، ورىستاندىرۋ ساياساتى بiزگە قيانات بولعانى راس. ۇلتىم دەگەندەردi «حالىق جاۋى» قىلىپ اتىپ تاستاعاندارى قيانات بولدى. قولدان اشتىق جاساپ، قازاق ۇلتىن قىرىپ تاستاعانى قيانات بولدى. ال ەندi وقۋ جۇيەسiندە، الەمدiك دەڭگەيدە ساۋات اشتىرعانىنا كەلسەك، ول جاعىن مويىنداۋىمىز كەرەك. دالانىڭ قىزى بۇكiل الەمنiڭ كiتاپتارىنىڭ اتىن بiلدiك. ول ۋاقىتتىڭ جاقسىسى مەن جامانىن ءبولiپ الۋىمىز كەرەك. نەگiزiنەن قولىنا قالام ۇستاعانداردى قادiرلەدi. ولاردى ۇلتتى تاربيەلەۋگە پايدالاندى. ولاردى ەلمەن ارالاستىردى، ءوزiنiڭ ساياساتىن ايتۋعا پايدالاندى. تالانتتار – حالىقتى تاربيەلەۋدە وتە تاپتىرمايتىن قۇرال. قازiر ولاردىڭ باعىتىن وزگەرتiپ جiبەردi دە، قادiرiن ءتۇسiرiپ الدى.

– كەڭەس ۇكiمەتiنiڭ ەڭ ۇلكەن قياناتى – تسەنزۋرا دەيدi. سiزدiڭ تۋراشىل مiنەزiڭiز ولەڭدەرiڭiزدە دە كورiنiس تاپقان شىعار. سiز تسەنزۋرادان تاياق جەمەدiڭiز بە؟

– جوق. مەنi ليريك اقىن دەپ ونشا ءمان بەرگەن جوق. مەندە بiردە-بiر كوممۋنيستiك پارتياعا ارنالعان ولەڭ بولمادى. سەبەبi، ۇيدە اجەم: «قۇداي بار. كوممۋنيستەر كەلiپ، بۇكiل اتالارىڭدى اتىپ تاستاعان، ءبارiمiزدi كولحوز قىلىپ، سانامىزدى جەگiپ تاستاعان» دەگەن اڭگiمەنi قۇالعىمىزعا قۇيىپ وتىراتىن. سودان مەن پارتياعا كiرمەدiم، كوممۋنيستiك پارتيانى جىرلامادىم. ليريك اقىن اتانىپ، ليريكانى جازعاسىن، ماعان ونشا ءمان بەرگەن جوق. بiراق، «بۇلت كوشiپ، الاتاۋدىڭ باسىندا اناۋ»، دەگەن ولەڭiمدi ۇستاپ الادى دا، «نەگە بۇلاي؟ سوۆەت ۇكiمەتiنiڭ زامانىندا سوۆەتتiڭ باقىتتى قىزى اسپاننان بۇلت كورگەنi نەسi? كۇن جارقىراپ تۇر دەپ جازۋىڭ كەرەك» دەپ سوعان دەيiن باقىلاپ وتىراتىن. سوعان قاراماستان، iشتەي ۇلتتىڭ ويانۋىنا قىزمەت ەتتiك. «مەن قازاقپىن، مىڭ ءولiپ، مىڭ تiرiلگەن» دەپ مولداعاليەۆ جىرلاسا، بiزدەر ءتۇبi قىزعالداقتىڭ تاستى جارىپ شىعاتىنىن جازىپ جۇردiك. سول ارقىلى ار جاعىندا بiز بارمىز دەگەندi بiلدiرiپ جۇردiك..

– سوندا پارتيانىڭ قاتارىنا وتپەدiڭiز بە؟

– وتپەدiم.

– پارتيانىڭ قاتارىنا وتپەدiڭiز دەپ قىزمەتكە الماي قويعان جوق پا؟

– ول كەزدە باسپا-جۋرنالداردا قىزدار كوپ جۇمىس iستەمەيتiن. ەلدەن تiلشi ەتiپ فاريزانى الىپ كەلدi. مەن «قازاق ادەبيەتiندە» جۇمىس iستەيمiن. شەرحان مۇرتازا مەنi گازەتكە الىپ كەلiپ، «قازiرشە تiلشi بولىپ جۇمىس iستەي تۇر. كۇزدە پارتياعا وتسەڭ، ءبولiم باستىعى بولاسىڭ. بولاشاقتا قازاقتىڭ بiر باسپاسوزiنە رەداكتور بولاتىن قىزسىڭ» دەپ اجەپتەۋiر باعىت-باعدار بەردi. پارتياعا وتەتiن كەز جاقىنداعاندا بiردەڭە ەتiپ، جۇمىستان شىعىپ كەتەم. «جۇلدىز» جۋرنالىندا قىزمەت iستەپ جۇرگەن كەزiمدە شەراعاڭ: «كۇزدە پارتياعا وتەسiڭ، دايىندال» دەدi دە، ءبولiم باستىعى ەتiپ، وتىرعىزىپ قويدى. ءوزi كەزەكتi دەمالىسقا كەتكەن. ول كiسi دەمالىستا جۇرگەندە تۇرمىسقا شىعىپ كەتتiم دە: «اقىن بولىپ شارشاپ ءجۇر ەدiم، قاتىن بولۋعا رۇحسات ەتiڭiز» دەپ ارىزىمدى جازىپ كەتتiم. ارىزىم ءالi كۇنگە ساقتاۋلى. شەرحان اعام: «سول كەزدە كەتiپ قالعانىڭ دۇرىس بولدى» دەپ كۇلەدi. باستىق بولىپ، كۇندiز-ءتۇنi جۋرنال مەن باسپاحانانىڭ ورتاسىندا جۇرسەم، ءۇش بالا وسiرمەگەن بولار ەدiم. كۇيەۋiم جايلى بiرەۋگە كەتiپ قالعان بولار ەدi. قازiر انا رەتiندە بالالارىممەن، نەمەرەلەرiممەن، پوەزياممەن باقىتتى عۇمىر كەشiپ ءجۇرمiن دەپ ويلايمىن. بۇل – مەنiڭ تاعدىرىم.

– اقىن رەتiندە قازاق ادەبيەتiنiڭ بۇگiنگi باعىت-باعدارىنا دا باعا بەرiپ وتىراتىن شىعارسىز. قازاق ادەبيەتi دامىدى، ءوستi دەپ ويلايسىز با، الدە باسپاسوزدە سىنالىپ جۇرگەندەي ادەبيەت توقىراۋ ۇستiندە مە؟

– بۇگiنگi قازاق ادەبيەتiنiڭ جاعدايى ايانىشتى عوي. ءوزiمiزدi جۇباتىپ،«اناۋ مەدال الىپتى، مىناۋ سىيلىق الىپتى» دەپ ايتىپ جاتامىز. ول تەك سول كۇندەرگە جۇبانىش، الدانىش سياقتى. قوعامداعى جازۋشىنىڭ، ادەبيەتتiڭ بەدەلi ءبارi جاڭاعى ساۋدانىڭ، اقشانىڭ استىندا قالدى. «اكەسi ولگەندi دە ەستiرتەدi» عوي. ولەرمەن قاۋىم عانا «ادەبيەت ءومiر سۇرەدi، ادەبيەت ولمەيدi» دەپ ءجۇرمiز. ونى كەلەشەك ۋاقىت كورسەتەدi. تiلiمiزدi تiرiلتسەك، ۇلىلارىمىز بەن ادەبيەتتi ولتiرمەسپiز. كورشiمiز ءوزiنiڭ پۋشكيندەرiن جوعالتپايدى عوي. بiز دە ابايىمىزدى، اۋەزوۆتەرiمiزدi جوعالتپايتىن شىعارمىز. بiراق، ول ءۇشiن ادەبيەتكە جاعداي كەرەك. ادەبيەتتiڭ جاعدايى قيىن. ولمەشi كۇن كەشiپ، وجەتتiلەر، قايراتتىلار عانا قالامىن ۇستاپ ءجۇر. جاستارىمىزعا اراسىندا ءۇي بەرiپ قويىپ، اراسىندا كەشiن وتكiزiپ قويعانىمىزبەن، بۇل ادەبيەتتiڭ دامۋىنا ازدىق ەتەدi. اۋەزوۆ: «ادەبيەت پەن ونەرi ۇلى بولماعان ۇلت — ۇلى بولمايدى» دەگەن. ادەبيەت پەن ونەرiمiز ارقىلى عانا ۇلتتىڭ ساناسىن وسiرەمiز. قازiر دالا نە جازۋشى، نە تiرi ۇلاعاتتى ادام كورiپ وتىرعان جوق. ولار تەلەديداردان سەريال كورiپ وتىر. بالالارىمىز باسكەسەر مەن تەرميناتور كورiپ وتىر. بۇل بiزدiڭ ۇلتتىڭ ۇرپاعىن تاربيەلەۋدە ادەبيەتتi سىرىپ تاستاعانىمىز.

– ادەبيەتتi قايتا ناسيحاتتاۋ ءۇشiن نە قاجەت؟

– وعان ۇزاق جول كەرەك. ادەبيەتتi مەملەكەت ەكونوميكامەن قاتار قويۋ كەرەك. ونەر مەن ادەبيەت، ۇلتتىق سانا ەكونوميكامەن قاتار قويىلىپ، ارنايى شارا، ارنايى ارەكەت جاسالماسا، بiزدiڭ ايتقانىمىزبەن ەشتەڭە وزگەرمەيدi.

– بازاردا تاۋار تاسىپ جۇرگەن انا بالاسىنا قالاي كiتاپ وقىپ بەرەدi، ايتىڭىزشى؟..

– بازاردا جۇرگەن ايەل بالاسىنا قازiر وقۋلىقتى تاۋىپ بەرمەيدi. بازارداعى انانىڭ بالالارى قۇلدىققا دايىندالىپ جاتىر. بايدىڭ بالاسىنىڭ ماشيناسىن جۋىپ، تەڭگەسiن تاۋىپ ءجۇر. ۇلتتىڭ تاعدىرىن ويلايتىن ارەكەت جاساۋىمىز كەرەك. وقۋلىق جاساعاندا دا ادامداردىڭ پiكiرنە كوبiرەك قۇلاق اسۋىمىز كەرەك. ۇلكەن-ۇلكەن كiتاپتاردان تۇراتىن بەس-التى وقۋلىقتى بiرiنشi كلاستىڭ بالاسىنا ارقالاتۋ دەگەن بولمايدى. رەسەيدە بiر جىلعا ارناپ، ءتورت كiتاپ شىعارادى ەكەن. ياعني، ءار توقسانعا بiر وقۋلىق. ول بالانىڭ كوتەرۋiنە دە، وقۋىنا دا وڭاي اسەر ەتەدi. سىرتىنا قاتىرىپ مۇقابا جاساماي-اق قويسىن، جۇقالاپ، ءتورت كiتاپقا ءبولiپ شىعارۋعا بولادى عوي. بالا كومپيۋتەردەن ءبارiن الادى دەيدi. ءوز كوزiمەن كورiپ، وقىتپاي بولمايدى. كiتاپتان وقۋ، ادامدى ەڭبەكقورلىققا تاربيەلەيدi.

– دەمەك، بiزدە ۇلتتىق يدەيا ءالi قالىپتاسا قويعان جوق دەيسiز عوي…

– جاھاندانىپ جاتىرمىز دەپ ايتىپ جاتىر عوي. جاھاندانامىز دەپ، بiز ءبارiبiر قىتاي بولىپ كەتپەيمiز. قىتاي بولدىڭ ەكەن دەپ قىتاي دا شاقىرمايدى. نەمiس بولدى ەكەن دەپ گەرمانيا الىپ كەتپەيدi بiزدi. اعىلشىن تiلiن بiلگەن ەكەن دەپ، قازاقتىڭ كەمپiرi مەن شالىن اعىلشىندار الىپ كەتiپ جاتقان جوق قوي. سوندىقتان، ءبارiبiر ءوزiڭنiڭ ەلiڭدە قالاتىن بولعاندىقتان، ءوزiڭدi ءوزiڭ تانۋىڭ كەرەك سياقتى. مۇمكiن مەن قاتەلەسەتiن شىعارمىن، باسقا بولىپ كەتە بەرەيiك دەيتiندەر بار شىعار. سەبەبi، قىزدىڭ ءبارi كۇيەۋگە تيiپ، شەت ەلگە كەتiپ جاتىر عوي. ولار قارتايعاندا كەرەك ەتپەيدi. شەت ەلدiڭ قارتتار ۇيiنە دە، ۇلتى بiزدiكi ەمەس دەپ الماۋى مۇمكiن. ءار نارسە ءوزiنiڭ تامىرىنا قايتادى. الما اعاشىنان ورiك وسپەيدi. اركiم ءوزi بوپ قالۋى كەرەك.

اڭگىمەلەسكەن گۇلزينا بەكتاسوۆا

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button