كىشكەنتاي سابيلەردى "قورعانسىز" قالدىرعاندار

جۋىردا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى دابىل قاقتى. 2017 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ەلىمىزدە ەكپەدەن باس تارتۋدىڭ 11557 فاكتىسى تىركەلگەن. يممۋنداۋعا قارسىلىق وتكەن جىلعى كورسەتكىشتەن 37،5 پايىزعا ارتقان. بالالارىنا ەكپە سالدىرۋدان ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتقان اتا-انالاردىڭ 50 پايىزى – الماتى مەن اقتوبە وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارى. زەرتتەۋ قورىتىندىسىنا سۇيەنسەك، ۆاكتسيناعا قارسىلاردىڭ 45،7 پايىزى جەكە سەنىمىنە، ال 41،9 پايىزى ءدىني نانىمدارىنا ساي باس تارتقان. اق حالاتتىلار ەكپەگە نارازىلار كىشكەنتاي نارەستەلەردى قورعانسىز قالدىراتىنىنا الاڭداۋلى.

ەكپەنىڭ ەجەلدەن تاريحى بار

مەديتسينا تاريحىندا ينفەكتسيانىڭ يممۋندىق الدىن الۋ شاراسى 1796 جىلى اعىلشىن دارىگەرى ەدۆارد دجەننەر جاساعان العاشقى ەكپەدەن باستالدى. ول لوندوندا شەشەككە قارسى ەكپە بەكەتتەرىن اشىپ، اۋرۋعا قارسى بەلسەندى يممۋنيزاتسيانى جۇرگىزۋدى جولعا قويىپ، مۇنىڭ ينفەكتسيالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋداعى ەڭ ناتيجەلى ءادىس ەكەندىگىن دالەلدەدى. الايدا شەشەككە قارسى ەكپە قازاق توپىراعىندا بۇدان الدەقايدا ەرتە پايدا بولدى. قاتەرلى دەرتتىڭ الدىن الاتىن ۆاكتسينانى 1388-1487 جىلدارى ءومىر سۇرگەن وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلى ءوزىنىڭ ەۋروپالىق ارىپتەستەرىنەن بىرنەشە عاسىر بۇرىن پايدالانعان. بۇعان دارىگەردىڭ «شيپاگەرلiك بايان» اتتى ەڭبەگى دالەل.

ءبىر كەزدەرى تالاي تاعدىردى ۇزگەن شەشەك اۋرۋى ەكپەنىڭ ارقاسىندا ءتۇپ-تامىرىمەن جويىلدى. 1977 جىلعى قازان ايىنان باستاپ دۇنيەجۇزىندە بۇل دەرتپەن اۋىرعان بىردە-ءبىر ناۋقاس تىركەلمەگەن. 1979 جىلى، كەڭەستىك دارىگەرلەر بالالاردى شەشەك اۋرۋىنا قارسى ەگۋدى توقتاتىپ، قاتەرلى دەرتپەن كۇرەس ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن ءبىرجولا ىسىرىلدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن قاۋىپتى جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ قاتارىندا بولعان پوليومەليت تە جويىلۋدىڭ از-اق الدىندا. ەلىمىزدە بۇل دەرت سوڭعى رەت 1995 جىلى تىركەلىپتى. بۇل دا – ەكپە جاساۋدىڭ ناتيجەسى. سونداي-اق، دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، ءارتۇرلى ۆاكتسينالاردىڭ ارقاسىندا جىلىنا الەم بويىنشا 3 ميلليونداي ءسابي اجال تىرناعىنان امان قالىپ، تاعى 750 مىڭدايى مۇگەدەك بولۋ قاۋپىنەن ارىلادى ەكەن. وكىنىشكە قاراي، قازىرگى تاڭدا الەم بويىنشا 3 ميلليونداي ءسابي ۆاكتسيناسى تابىلماعان ءتۇرلى جۇقپالى اۋرۋلاردان كوز جۇمادى.

ەلىمىزدە جىل سايىن 5 ملن ادامعا ءتۇرلi اۋرۋلارعا قارسى تەگiن ۆاكتسيناتسيا جۇرگiزiلەدi. يممۋنداۋ شارالارىنا بولىنەتىن قارجى دا قوماقتى. 2009 جىلعى 30 جەلتوقساندا ۇكىمەت «قارسى پروفيلاكتيكالىق ەگۋ جۇرگىزىلەتىن اۋرۋلاردىڭ تىزبەسىن، ولاردى جۇرگىزۋ ەرەجەسىن جانە حالىقتىڭ جوسپارلى ەگىلۋگە جاتقىزىلاتىن توپتارىن بەكىتۋ تۋرالى» №2295 قاۋلى قابىلداعان-دى. سول قۇجاتقا سايكەس ينفەكتسيالىق جانە پارازيتتىك اۋرۋلارعا قارسى پروفيلاكتيكالىق ەگۋلەر رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەدى. ەكپەلەردىڭ ەداۋىر بولىگىنە مەملەكەت تاراپىنان قاراجات بولىنەدى. جەرگىلىكتى بيۋدجەت «ا» ۆيرۋستى گەپاتيتى، تۇماۋ، كۇيدىرگى، تۋليارەمياعا قارسى ەگۋلەردى قارجىلاندىرادى. ەكپەنى ەگۋ جۇمىستارىن تۇراقتى جۇرگىزۋدىڭ ارقاسىندا قازاقستاندا وبا، كۇيدiرگi، تىرىسقاق، كونگو-قىرىم قاندى بەزگەگى، پوليوميەليت سىندى اسا قاۋiپتi جۇقپالى دەرتتەر تىركەلمەگەن. ماماندار سوڭعى 20 جىل ىشىندە قىزامىق، كوكجوتەل، ديفتەريا، ەپيدەميالىق پاروتيت سەكىلدى اۋرۋلار ازايعانىن ايتادى.

ەلىمىزدە جىل سايىن شامامەن 12 مىڭ جۇكتى ايەل تۇماۋ نەمەسە وتكىر رەسپيراتورلىق اۋرۋعا شالدىعادى ەكەن. دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا، جۇكتى ايەلدەرگە ەكپە ەگۋدىڭ پايداسى كوپ. تۇماۋعا قارسى كۇرەسەتىن انتيۆيرۋستار اناسىنان جاتىردا جاتقان شاراناعا بەرىلەدى جانە ول تۋعاننان كەيىن التى اي بويى ءسابيدى تۇماۋدان ساقتايدى ەكەن. تاعى ءبىر ۆاكتسينا جاتىر موينىنداعى قاتەرلى ىسىكتىڭ الدىن الۋى ءۇشىن سالىنادى. جىل سايىن قازاقستاندا اتى جامان وسى اۋرۋعا 1500 ادام شالدىعىپ، 650-دەي ايەل قايتىس بولادى ەكەن. جاتىر موينىنىڭ وبىرى جىنىس جولدارى ارقىلى بەرىلەتىن «ادام پاپيللوماسى ۆيرۋسى» نەمەسە اپۆ دەپ اتالاتىن ۆيرۋستان تۋىندايدى. بۇل ۆيرۋستى ايەلدەرمەن قاتار ەركەكتەر دە جۇقتىرىپ الۋى مۇمكىن. مىنە، وسى دەرتكە قارسى سالىنىپ جۇرگەن ەكپە اۋرۋدىڭ ورشۋىنە جول بەرمەيدى. 2013 جىلدان باستاپ ەلىمىزدە 11-12 جاستاعى قىزدارعا پاپيللوما ۆيرۋسىنا قارسى ەگۋ جۇمىستارى باستالعان. وسىعان بايلانىستى الدىن الا مەديتسينا ماماندارى وقىتىلىپ، ەگىلەتىن ۆاكتسينالار ءتيىستى تەكسەرۋلەردەن ءوتتى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، اتالعان ەكپە اتا-انالاردىڭ رۇقساتىمەن ەرىكتى تۇردە ەگىلەدى. بۇل ۆاكتسينالار اقش، ۇلىبريتانيا، بەلگيا جانە وزگە دە ەلدەردە شامامەن 9 جىلدان بەرى ەگىلىپ كەلەدى. اتالعان ەلدەردە جۇرگىزىلگەن ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك، ۆاكتسينانىڭ ارقاسىندا ىندەت دەڭگەيى 2،5 ەسەگە دەيىن تومەندەگەن.

ەكپەگە قارسىلىقتىڭ سەبەبى نەدە؟

دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا، ۆاكتسينا بيوپرەپارات بولعان سوڭ، ەگۋدەن كەيىن اسقىنۋ (بالانىڭ دەنە قىزۋىنىڭ جوعارىلاۋى، جەرگىلىكتى ىسىنۋلەر، اللەرگيالىق رەاكتسيالار، سيرەك ەنتسەفاليتتەر) بولۋى مۇمكىن. ماسەلەن 2014 جىلى جاتىر موينى قاتەرلى ىسىگىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ادام پاپيللوماسى ۆيرۋسىنا قارسى ۆاكتسينا سالۋ كەزىندە پاۆلودار وبلىسى، بايان­اۋىل اۋدانىندا ەگىلگەن ەكى وقۋشى قىز اۋرۋحانانىڭ جانساقتاۋ بولىمىنەن ءبىر-اق شىققان بولاتىن. بۇدان سوڭ حالىقتىڭ ەكپەگە قارسىلىعى ۇدەدى. الايدا ماماندار كەز كەلگەن ۆاكتسيناتسيادان كەيىن بالانىڭ اعزاسى وعان وتپەلى رەاكتسيامەن جاۋاپ قايتاراتىنىن تۇسىندىرۋدەن جالىققان ەمەس. سەبەبى بۇل مەرزىم ىشىندە اعزانى ينفەكتسيادان قورعايتىن كۇش جيناقتالۋى كەرەك. بوگدە زات ەنگەن دەنەدە مىندەتتى تۇردە ءارتۇرلى رەاكتسيالار ورىن الاتىنى انىق. بىراق، مۇنداي رەاكتسيالاردىڭ زارداپتارى ينفەكتسيالاردىڭ زيانىمەن سالىستىرعاندا تۇك ەمەس دەيدى اق حالاتتىلار. جۇقپاعا قارسى ەگىلمەگەن ادام سول جۇقپالاردىڭ قاينار كوزى بولىپ سانالادى، ياعني ينفەكتسيانى تاراتۋشى. ال ەگىلگەن ادام ءتىپتى اۋىرىپ قالعان جاعدايدا دا اۋرۋى وتە جەڭىل تۇردە وتەدى. دەسە دە دارىگەرلەردىڭ ەسكەرتۋى مەن ءجىتى تۇسىندىرۋىنە قاراماستان، ەكپەدەن باس تارتاتىن اتا-انالار سانى ازايار ەمەس. 2016 جىلى ەلىمىزدە ۆاكتسينا ەگۋگە قارسىلىق تانىتقان 9685 ادام تىركەلگەن. بۇل 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا 13،4 پايىزعا كوپ. باس تارتۋدىڭ سەبەپتەرىنە كەلسەك، جەكە ۇستانىم بويىنشا – 4360 ادام، ءدىني ۇستانىم – 4151، باق-تا جاريالانعان نەگاتيۆتى اقپاراتتار اسەرىنەن 600 ادام باس تارتسا، 589 ادام ەكپەگە سەنىمسىزدىك بىلدىرگەن.

ۆاكتسيناعا قارسىلىق اسىرەسە، اقتوبە وبلىسىندا ءورشىپ تۇر. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، وتكەن جىلى وڭىردە 2،5 مىڭنان استام سابيگە ەكپە سالىنباعان. اقتوبە قالاسىندا – 1171 ءسابي، سونىمەن قاتار، تەمىر جانە مۇعالجار اۋداندارىندا – 287 جانە 258 بالا يممۋنداۋ شارالارىنان تىس قالعان. مۇنداي بالالاردىڭ اراسىندا تۋىلعالى بىردە-ءبىر ەكپە سالىنباعاندارى بار. اتاپ ايتا كەتەرلىك جايت، 2014-2015 وقۋ جىلىندا اقتوبەنىڭ مۇعالجار اۋدانى، قاندىاعاش قالاسىندا تۋبەركۋلەزبەن وقۋشىلار جاپپاي اۋىرعان. سول كەزدە دارىگەرلەر قاۋىپتى دەرتتىڭ دەندەۋىنىڭ سەبەبىن اۋداندا تۋبەركۋلەزدەن ەكپە الماعان بالالاردىڭ كوپتىگىمەن بايلانىستىرعان ەدى. قازىردىڭ وزىندە بۇل اۋدان ەكپە المايتىندار بويىنشا الدىڭعى قاتاردا ەكەن.

اقتوبەلىك دارىگەرلەر ءدىني ۇستانىمىنا قاراي ەكپەدەن باس تارتۋشى اتا-انالاردىڭ كوبەيۋىنە الاڭداۋلى. ۆاكتسينا الۋدى اللانىڭ امىرىنە قارسى شىعۋ دەپ تۇسىنەتىندەرگە بۇل ويدىڭ قاتە ەكەنىن ءدىن قىزمەتكەرلەرى دە شاما-شارقىنشا ۇعىندىرۋدا. «يسلام دىنىندە ەكپە الۋعا تىيىم سالىنعان ەشقانداي ۇكىم جوق. كەرىسىنشە قاجىلار مەككەگە قاجىلىققا باراردىڭ الدىندا ءتۇرلى اۋرۋلارعا قارسى ەكپەلەردى قابىلدايدى. ولار ەكپە الماعان جاعدايدا قاجىلىق ساپارىن ورىنداۋعا رۇقسات بەرىلمەي جاتادى. سونداي-اق، ءال-ازحار ۋنيۆەرسيتەتى عۇلامالار كەڭەسى، ساۋد ارابياسى، ماروككو ت.ب. مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ ءپاتۋا بولىمدەرى ءتۇرلى جۇقپالى اۋرۋلارعا قارسى ەكپە الۋدىڭ شاريعاتقا قايشى كەلمەيتىندىگى جونىندە ءوز ءپاتۋالارىن بەرگەن. سەبەبى ەكپە الۋ شاريعات ۇكىمى بويىنشا قانداي دا ءبىر اۋرۋدان ەمدەلۋ ءۇشىن ءدارى قابىلداۋمەن تەڭ»، – دەيدى ءدىنتانۋشى، تەولوگ ەركىنبەك شوحاەۆ.

ەگىلمەگەن بالالار – قاۋىپتى ىندەت وشاعى

«ۆاكتسينا الماعان بالالار ەرتەڭگى كۇنى ءبىر سىرقاتتىڭ جاپپاي تاراۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن»، – دەيدى دارىگەرلەر. ەكپەگە قارسىلىق ارتا بەرسە، ون جىلدان كەيىن ۆاكتسيناسى بار جەڭىل دەرتتىڭ ءوزى ەلىمىزدە جاپپاي تارالۋى ىقتيمال دەپ قاۋىپتەنەدى ماماندار. ويتكەنى جاڭا تۋعان ءسابي ءبىر جاسقا تولعانشا ءتۇرلى ۆيرۋستىق جۇقپالى اۋرۋدان قورعايتىن ون ەكى ەكپە الۋى ءتيىس. دۇنيە ەسىگىن اشقان سابيلەر ەگەر قاجەتتى مەديتسينالىق شارادان باس تارتپاعان جاعدايدا تۋبەركۋلەز، سارى اۋرۋ، سىرەسپە، سال اۋرۋى، كوكجوتەل سياقتى قاۋىپتى دەرتتەردەن امان بولادى.

دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ساناعىنا جۇگىنسەك، 2016 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي نارەستە ءولىمى جاڭا دۇنيەگە كەلگەن 1000 بالانىڭ 8،60-نا دەيىن ازايعان. دەگەنمەن بۇل ەىدۇ-نىڭ كورسەتكىشتەرىنە قاراعاندا 3 ەسە جوعارى. مينيستر ەلجان ءبىرتانوۆتىڭ سوزىنشە، «سابيلەر اراسىندا سەپسيس، دامۋدىڭ تۋا بىتكەن كەمىستىگى، قايعىلى وقيعالار مەن پنەۆمونيا الدىڭعى ورىندا». ەكى جاسقا دەيىنگى بالالار Streptococcus pneumoniae باكتەرياسىن تەز جۇقتىرادى. يزرايلدىك دارىگەر، پەدياتريا جانە جۇقپالى اۋرۋلار پروفەسسورى دەۆيد گرينبەرگتىڭ (يزرايل) ايتۋىنشا، اتالمىش باكتەريا باكتەريەميانى، مەنينگيت، پنەۆمونيا، ورتا وتيت، سينۋسيت، ءبرونحيتتى قوزدىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن. اۋىر جاعدايلاردا پەريكارديت، سەپسيسكە اكەلىپ سوعۋى عاجاپ ەمەس. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك، پنەۆمونيانىڭ 70 پايىزى، ورتاشا ءوتيتتىڭ 25 پايىزى، ءىرىڭدى مەنينگيتتىڭ 5-15 پايىزى پنەۆموكوككتان تارايدى. الەمدەگى بالا ءولىمىنىڭ 40 پايىزى وسى باكتەريانىڭ كەسىرى. قاتەرلى ۆيرۋسپەن كۇرەسۋ ءۇشىن 2009 جىلى الەمدىك مەديتسينا قاۋىمداستىعى 13 ۆالەنتتى كونيۋگيرلەنگەن ەكپە جاساپ شىعاردى. جاڭا ەكپە ءبىر جىلدا 103 ەلدىڭ (قازاقستاندى قوسا العاندا) يممۋنداۋ بويىنشا ۇلتتىق كۇنتىزبەسىنە ەنگىزىلگەن. بۇگىندە يزرايلدە يممۋنداۋمەن قامتۋ 95 پايىزعا جاقىنداپ قالسا، قازاقستاندا 2017 جىلدىڭ 8 ايىندا ەكپەنى قاجەت ەتەتىندەردىڭ 63 پايىزى عانا ونىمەن قامتىلعان. ماسەلە – ۆاكتسينانىڭ قولجەتىمسىزدىگىندە ەمەس. ەلىمىزگە ەكپەلەر جەتكىلىكتى مولشەردە جەتكىزىلىپ جاتىر. كەدەرگى – ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى بالالارىنا ۆاكتسينا سالدىرۋعا قارسىلىق تانىتاتىن اتا-انالار.

قارسىلىقتى تىيۋدىڭ جولى قانداي؟

بۇگىندە ەكپەنى مويىندامايتىن كوڭىل-كۇيگە قارسى كۇرەس الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە ۇكىمەتتىك دەڭگەيگە شىقتى. ماسەلەن اۆستراليادا ۆاكتسينا الماعان بالالار مەديتسينالىق قامسىزداندىرۋدان قاعىلادى. ال يزرايلدە ەكپە سالىنباعان بالا بالالارعا ارنالعان بىردە-ءبىر مەكەمەگە باس سۇعا المايدى. وسىنداي كەدەرگىلەردى ەنگىزۋ ارقىلى يزرايل بيلىگى ەل تۇرعىندارىنىڭ يممۋنداۋمەن قامتىلۋىن جوعارى كورسەتكىشكە جەتكىزدى.

ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەكپەگە قارسىلىقپەن كۇرەس دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى، ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى مەن ءدىن وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن ءتۇسىندىرۋ ناۋقانىمەن عانا شەكتەلىپ كەلدى. الايدا جۋىردا اق حالاتتىلاردىڭ دابىلىنان كەيىن ەكپە جاساتۋدان باس تارتۋشىلاردى جازالاۋ تەتىكتەرىن زاڭ بويىنشا رەتتەۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە ەندى. جۋىردا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ازىرلەندى.

اتالمىش زاڭ جوباسى 17 زاڭنامالارعا ەنگىزىلەتىن 60 وزگەرىستەردەن قۇرالادى. ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگىنىڭ قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ، مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ، ساراپشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلدەرىنەن قۇرىلعان جۇمىس توبى كوپتەگەن زەرتتەۋلەر مەن تالقىلاۋلاردان كەيىن قولدانىستاعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2009 جىلعى 18 قىركۇيەكتەگى «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكسىنىڭ 156-بابىنىڭ 1-بولىگىنە كەلەسىدەي مازمۇندا تولىقتىرۋ ەنگىزۋدى ۇسىندى: «…كامەلەتكە تولماعان بالانىڭ (بالالاردىڭ) اتا-انا نەمەسە ونىڭ زاڭدى وكىلدەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدانىستاعى زاڭناماسىمەن كوزدەلگەن تارتىپپەن ينفەكتسيالىق جانە پارازيتتىك اۋرۋلارعا قارسى پروفيلاكتيكالىق شارالاردى قولدانۋعا مىندەتتى».

سونىمەن قاتار، زاڭ قابىلدانعان سوڭ ونى ورىنداۋدان باس تارتقاندار تاراپىنان جاۋاپكەرشىلىك بولۋى كەرەك. وسىعان وراي، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2014 جىلعى 5 شىلدەدەگى «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكسىنىڭ 430-1-بابى «كامەلەتكە تولماعان بالانىڭ (بالالاردىڭ) اتا-انالارىنىڭ نەمەسە ولاردىڭ زاڭدى وكىلدەرىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدانىستاعى زاڭناماسىندا كوزدەلگەن ينفەكتسيالىق جانە پارازيتتىك اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋدان جالتارۋى ون ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە ايىپپۇل سالۋعا الىپ كەلەدى» – دەگەن تولىقتىرۋ ۇسىنىلدى. اتالمىش باپ بويىنشا اتا-انا نەمەسە ونىڭ ورنىن باساتىن جاۋاپتى تۇلعالار بالالارىنا ينفەكتسيالىق جانە پارازيتتتىك اۋرۋلارعا قارسى ەكپە ەگۋدەن باس تارتقانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. ياعني، اتالمىش نورما قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋدى تالاپ ەتەدى. ايىپپۇل سانكتسياسى قر اقبك جۇزەگە اسىپ جاتقان سانكتسيا توڭىرەگىندە قاراستىرىلعان. جانە ول تەك ءدىني ۇستانىمى ءۇشىن عانا ەمەس، وسى تالاپقا باعىنباعانداردىڭ بارلىعىنا بىردەي قولدانىلماق. مينيسترلىك ۇسىنعان زاڭ جوباسى ءتيىستى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ، قابىلدانار بولسا، ەلىمىزدە ەكپەگە قارسىلاردىڭ قاتارى ازايادى دەگەنگە سەنگىمىز-اق كەلەدى. الايدا 22 مىڭ تەڭگەلىك ايىپپۇل ۆاكتسينانى شيپا ەمەس، كەسەل تاراتۋشى دەپ ۇعاتىنداردى رايىنان قايتارا قويار ما ەكەن؟..

 

 

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button