«مال وسىرسەڭ، قوي ءوسىر...»

قوي شارۋاشىلىعىن اتا كاسىبىم دەپ ارداقتاعان قازاق «اسىق ويناعان ازار، دوپ ويناعان توزار، بارىنەن دە قوي باعىپ، قۇيرىق جەگەن وزار» دەمەپ پە ەدى؟! ۇلتتىق تاعامدارىمىزدى ەتسىز ەلەستەتۋ قيىن، ارينە. سىيلى قوناعى، قۇدايى قوناعى كەلسە دە، قويدىڭ باسى مەن جىلىگىن الدىنا قويعان حالىقپىز. «مال وسىرسەڭ، قوي ءوسىر – پايداسى ونىڭ كول كوسىر». شوپان اتا ت ۇلىگىنىڭ باعاسى وسى ءبىر-اق اۋىز سوزگە سىيىپ تۇرعانداي.  قوي كەشەگى ءوندىرىس توقتاعان، ەڭبەكاقى مەن زەينەتاقى كوزدەن بۇل-بۇل ۇشقان قيىن كەزەڭدەردە دە قازاقتىڭ بەرەكەسىن ساقتاپ، اقشا ورنىنا ءجۇردى، ازىعى دا، كيىمى دە بولدى. بۇگىندە ەلدىڭ جاعدايى تۇزەلدى، قوي باسىن كوبەيتۋ دە قولعا الىندى.  ت ۇلىكتەن الىنعان ءتۇرلى ونىمدەر ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتىپ، الىس-جاقىن كورشىنىڭ نارىعىنا جول تارتۋدا.

بۇگىندە قوي شارۋاشىلىعى – وتاندىق اگروبيزنەستىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. ەت پەن ءجۇن ەكسپورتتاۋ ىسىندە ءبىرشاما ىلگەرىلەۋ بار. قر ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ 2016 جىلدىڭ 1 قاراشاسىندا بەرگەن مالىمەتىنە سايكەس، قازاقستاندا قوي سانى 20 ميلليوننان اسقان. ياعني، 2015 جىلدان بەرى 183 مىڭعا وسكەن. ەگەر قوي ءوسىرۋ وسى قارقىنمەن ارتا بەرەتىن بولسا، كەڭەس وداعى كەزىندە كوپتىڭ اۋزىنا ىلىنگەن كورسەتكىشكە جەتەتىن كۇنىمىز الىس ەمەس. ول كەزەڭدە قازاقستانداعى قوي سانى 37 ميليوننان اسىپ جىعىلاتىن ەدى.

ەلىمىزدە قوي ءوسىرۋ بويىنشا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ شوپاندارى كوش باستاپ كەلەدى. وبلىستا 2010 جىلى 3 756 700 قوي مەن ەشكى بولسا، 2017 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنە دەيىنگى ەسەپ – 4 505 000. بۇل رەسپۋبليكاداعى قوي مەن ەشكىنىڭ 23،7 پايىزىن قۇرايدى. قوي مەن ەشكى سانى جاعىنان وڭىردە سارىاعاش اۋدانى 1-ورىندا كەلەدى (787 480). ال جان باسىنا شاققانداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش بايدىبەك اۋدانىنىڭ ەنشىسىندە. اۋداننىڭ ءاربىر تۇرعىنىنا 10 قويدان كەلەدى.

مال شارۋاشىلىعىنىڭ باسىم باعىتى – قوي شارۋاشىلىعىن كاسىپ ەتكەندەرگە قولداۋ ارتسا، ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشى ەداۋىر وسەتىنى بەلگىلى. سول سەبەپتى دە، 2008 جىلدان بەرى ۇكىمەت قابىلداعان بىرقاتار مەملەكەتتىك باعدارلامالار وسى كاسىپتىڭ قارىشتاۋىنا قىزمەت ەتىپ كەلەدى. قويدىڭ سانىن وسىرۋمەن قاتار ساپاسىن جوعارىلاتۋ ءۇشىن ۇكىمەت «التىن اسىق» باعدارلاماسىن قابىلدادى. 2010 جىلى عالىمدار رەسپۋبليكا بويىنشا قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ كەشەندى باعدارلاماسىن جاسادى. ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وتكەن جىلى رەسپۋبليكالىق قوي شارۋاشىلىعى پالاتاسى قۇرىلدى.

وقو-دا ءتورت ت ۇلىكتىڭ ىشىندە قوي شارۋاشىلىعىندا اسىلداندىرۋ  ىسىنە شارۋالاردىڭ ءوزى ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. بۇگىندە وڭىردە 120-دان اسا شارۋا قوجالىعى قوي وسىرۋمەن اينالىسادى. ولار قازاقى، بيازى ءجۇندى، قاراكول قويلارىن اسىلداندىرۋ ءىسىن قولعا العان. مۇنداعى ماقسات – از شىعىن جۇمساپ، كوپ ءونىم الۋ. ماسەلەن، ورداباسى اۋدانىنداعى «سەرالى» شارۋا قوجالىعى اسىل تۇقىمدى «ورداباسى» قويىن ءوسىرىپ كەلە جاتقانىنا ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى. بۇل اسىل تۇقىمدى قويدىڭ باسقا قىلشىقتى قويلاردان ەرەكشەلىگى – تازا ەتتى بىرنەشە ەسە ارتىق بەرەدى. ءبىر اتالىق مال باسىنان 120 كەلىگە دەيىن ەت الۋعا بولادى. بۇگىندە ەل اۋماعىنا تارالعان ەت باعىتىنداعى اتالمىش قوي تۇقىمىنا كورشى مەملەكەتتەر دە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. ويتكەنى جاڭا تۇقىمدى قويلار ىستىق پەن سۋىققا ءتوزىمدى، شولگە شىدامدى. مەملەكەت تاراپىنان اسىل تۇقىمدى قوشقارلاردى جالپى شارۋاعا بىردەي ەتىپ، انالىق باستارىن تەگىن قاشىرتۋعا كومەك بەرىلۋدە. قويدى قاشىرتىپ الۋ ءۇشىن ماماندار مەن تەحنيكالىق قۇرال-جابدىقتار، اسىل تۇقىمدى «جالعا بەرۋ» قارجىسى مەملەكەت ەسەبىنەن جۇرگىزىلەدى.

قوي ءوسىرىپ، كاسىپ باستايمىن دەۋشىلەرگە دە مەملەكەت تاراپىنان ءتۇرلى قولداۋ بار. بۇلار نەگىزىنەن شاعىن نەسيە الۋ باعدارلامالارى. قوي شارۋاشىلىعىن باستايمىن دەگەندەرگە، سونىمەن قاتار «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسى ارقىلى دا العاشقى قادام جاساۋعا بولادى. 2014 جىلدان باستاپ «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنە «التىن اسىق» باعدارلاماسى ارقىلى قوي ساتىپ الۋعا نەسيە بەرە باستادى. نەسيە 14 پايىز جىلدىق مولشەرمەن (قارىزدى ماقساتتى جاراتۋىنا بايلانىستى 4 پايىزدان 7 پايىزعا جىلدىق مولشەرمەن سۋبسيديالاۋدى ەسكەرىپ) مالدىڭ انالىق باسىن ساتىپ الۋعا، اينالىمدىق قاراجاتتى تولىقتىرۋعا بەرىلەدى. نەسيەلەۋدىڭ مەرزىمى – 84 ايعا دەيىن.

بۇگىندە قازاقستاندا جيىرما شاقتى قوي تۇقىمى بار. ەتتى باعىتتاعى تۇقىمنىڭ كەڭ تارالعانى – ەدىلباي قويلارى. ەتتى-ءجۇندى باعىتتا مەرينوس تۇقىمى دا جاقسى سۇرانىستا. قازاقستان ءۇشىن قوي ەتىن ەكسپورتتاۋ ماسەلەسىندە ءدال قازىر قىتاي باعىتى ماڭىزدىراق. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وتكەن جىلدان بەرى قىتايلىقتارمەن ەكولوگيالىق تازا ەت تاسىمالداۋ ماسەلەسى جونىندە كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدە. الداعى ۋاقىتتا جىلىنا 50 مىڭنان 60 مىڭ تونناعا دەيىن سيىر ەتىن جانە 300 مىڭ تونناعا دەيىن قوي ەتىن قىتايعا ەكسپورتتاۋ جوسپارلانۋدا.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ  ۇسىنعان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ 61-قادامىن ەت ءوندىرىسى مەن وڭدەۋدى دامىتۋ ءۇشىن ستراتەگيالىق ينۆەستورلاردى تارتۋدى كوزدەيدى. نەگىزگى مىندەت – شيكىزات بازاسىن دامىتۋ جانە وڭدەلگەن ونىمدەردى ەكسپورتتاۋ. ەت ەكسپورتى جونىنەن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ الەۋەتى جوعارى. ءوڭىر شوپاندارى وتكەن جىلى 134 توننا قوي ەتىن رەسەيگە جونەلتسە، بيىل 189 توننا قوي ەتى رەسەي مەن يرانعا ەكسپورتتالدى. وبلىستا قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا سالانى ىلگەرىلەتۋ شارالارى جاندانا تۇسپەك. بۇل تۋرالى وتكەن اپتادا وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىندا «قوي ەتى ەكسپورتى جانە وبلىستاعى قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ» تاقىرىبىندا وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ارمان وتەعۇلوۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن وتكەن كەڭەستە ايتىلدى.

ا.وتەعۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا، وڭىردە قوي باسىن وسىرۋگە مۇمكىندىك مول. قازىرگى تاڭدا وبلىستا 1 ملن 435 مىڭ باس قوي-ەشكى بار، بۇل وتكەن جىلعىدان 2،5 پايىزعا ارتىق. اسىل تۇقىمدى قوي وسىرەتىن شارۋاشىلىق سانى 11-گە، مۇنداعى مال باسى 32 500-گە جەتكەن. جىل سايىن وبلىستا 16 700 توننا (سويىس سالماعىمەن 7 600 توننا) قوي ەتى وندىرىلەدى. سونىڭ ىشىندە «باتىس مارقا لامب» جشس قوي ەتى ونىمدەرىن رەسەي مەن يرانعا شىعارۋدا. تاياۋدا قىتايدىڭ نانين قالاسىندا وتكەن ايماقارالىق فورۋم اياسىندا اتالمىش كاسىپورىن مەن قىتايلىق كومپانيا اراسىندا ىنتىماقتاستىق جونىندەگى مەموراندۋمعا قول قويىلدى.  كەلىسىمگە سايكەس، باتىس قازاقستاندا 30 مىڭ باس ۇساق مال بورداقىلايتىن الاڭ سالۋ كوزدەلۋدە. سودان كەيىن مۇندا وسىرىلگەن مال «باتىس مارقا لامب» جشس ەت كەشەنىندە سويىلىپ، قىتايعا جونەلتىلەتىن بولادى. جۋىردا قازاقستان قىتايعا قوي ەتىن جونەلتۋ جونىندە سەرتيفيكات الماق. وسىلايشا، باتىسقازاقستاندىقتار كووپەراتيۆتەر قۇرۋ، مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ارقىلى قوي ەتىن الىس-جاقىن شەت ەلدەرگە ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىك الىپ وتىر.

«باتىس مارقا لامب» كاسىپورنىنان بولەك قوي ەتىن ەكسپورتتاۋ جونىندە سەرتيفيكاتى بار «كۋبلەي» جشس دا بۇل ىسكە بەت بۇردى. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى بەرىك ەسەنعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا، بارلىق اۋدانداردان ۇسىنىس-پىكىر جيناقتالعاننان كەيىن مال، سونىڭ ىشىندە قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ شاعىن باعدارلاماسى مەن ەكسپورتتىق الەۋەتتى ارتتىرۋدىڭ ستراتەگياسى جاسالاتىن بولادى. بۇل رەتتە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ دا بار. مىسالى، بيىل وبلىسقا اگروونەركاسىپ كەشەنىن قولداۋعا بيۋدجەتتەن 9 571،3 ملن تەڭگە بولىنسە، سونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعىنا 3 420،6 ملن تەڭگە باعىتتالىپ وتىر. وسىنىڭ 270 ملن تەڭگەسى قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا جۇمسالۋدا.

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button