جەل سوقپايتىن جەر بار ما؟

بۇگىندە ەنەرگيانى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسى بۇكىل الەم ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلە بولىپ وتىرعانى بەلگىلى. وسىعان وراي، ەلىمىزدە بالامالى قۋات كوزىن پايدالانىپ، «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ ءۇردىسى قولعا الىنۋدا. ەلىمىزدىڭ باس قالاسىندا وتكەن «ەحرو – 2017» كورمەسى دە وسى تاقىرىپقا ارنالعان بولاتىن. قازىرگى ۋاقىتتا، قازاقستاندا جەل ديىرمەندەرى ارقىلى ەنەرگيا وندىرۋگە باسا نازار اۋدارىلىپ وتىر.

مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان – 2050» ستراتەگياسىندا «كومىرسۋتەگى شيكىزاتىنىڭ نارىعىندا ءىرى ويىنشى بولىپ قالا وتىرىپ، ءبىز ەنەرگيانىڭ بالامالى تۇرلەرىن ءوندىرۋدى دامىتۋعا، كۇن مەن جەلدىڭ ەنەرگياسىن پايدالاناتىن تەحنولوگيالاردى بەلسەندى ەنگىزۋگە ءتيىسپىز. بۇل ءۇشىن بىزدە بارلىق مۇمكىندىكتەر بار. 2050 جىلعا قاراي ەلدە ەنەرگيانىڭ بالامالى جانە جاڭعىرتىلاتىن تۇرلەرىن قوسا العانداعى بارلىق ەنەرگيا تۇتىنۋدىڭ كەم دەگەندە تەڭ جارتىسىنا كەلۋگە ءتيىس»، – دەگەن بولاتىن. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا ساي ەلىمىزدە ارزان ەلەكتر ەنەرگيا كوزدەرىن ىزدەۋ ماقساتىندا «قازاقستاندا 2030 جىلعا دەيىن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدى دامىتۋ تۋرالى» مەملەكەتتىك باعدارلاما قولعا الىنعان. اتالمىش باعدارلاماعا سايكەس، جەل كۇشىمەن وندىرەتىن ەلەكتر ەنەرگياسى قۋاتىن حالىق شارۋاشىلىعىنا قولدانۋدىڭ ءتيىمدى جولدارى قاراستىرىلۋدا.

عالىمداردىڭ پىكىرىنشە، ءححى سوڭىنا تامان اۋانىڭ تەمپەراتۋراسى 6،4 گرادۋس جىلىنىپ، الەمدىك مۇحيتتاردىڭ دەڭگەيى 58 سانتيمەترگە كوتەرىلەدى ەكەن. بۇل – قۇرلىقتى تۇنشىقتىراتىن توپان سۋدىڭ العاشقى بەلگىسى. سوندىقتان دا، قازىرگى تاڭدا الەم ساراپشىلارى دۇركىن-دۇركىن دابىل قاعىپ، ەنەرگەتيكالىق قۋات شيكىزاتتارىنىڭ بالاما ءتۇرىن تابۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە باتىل قويىپ وتىر. بارعان سايىن ادامزات ءۇشىن اسا ۇلكەن قاۋىپكە اينالىپ بارا جاتقان جاھاندىق جىلىنۋ پروتسەسىن تەجەۋ، ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ نەگىزگى كوزى – كومىرسۋتەك شيكىزاتىنا بالاما تابۋ ماسەلەلەرى 19-شى دۇنيەجۇزىلىك مۇناي كونگرەسىندە دە ەرەكشە كۇن تارتىبىنە قويىلدى.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى كومىرسۋتەگى شيكىزاتىنا بالاما رەتىندە قاراستىرىپ وتىرعان بيووتىن، جەل جانە كۇن قىزۋىنان الىناتىن ەنەرگيا، الەمدەگى وندىرىلەتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ 2 پايىزىن قۇرايدى. سوندىقتان، بۇل سالادا قازاقستان ەنەرگەتيكاسى ماماندارىنىڭ الدىندا تۇرعان جۇمىس كوپ. مەمەلەكەتتىڭ ەنەرگەتيكالىق سالانى ودان ءارى دامىتۋداعى ەڭ نەگىزگى تەحنيكالىق ساياساتى – ەنەرگيانىڭ بالاما كوزدەرىن ىسكە قوسۋ. قازاقستان سۋ، جەل، كۇن ەنەرگەتيكاسى سياقتى ەلەكتر قۋاتىن وندىرۋدەگى بالاما قۋات كوزدەرىنە باي ەلدەردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.

جەل ەنەرگياسىنىڭ باسقا ەنەرگيا كوزدەرىنەن ەكولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق ارتىقشىلىقتارى كوپ. جەل ەنەرگەتيكاسى قوندىرعىلارىنىڭ تەحنولوگياسىن جەتىلدىرۋ ارقىلى ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا بولادى. جەل ەنەرگياسىن تۇراقتى پايدالانۋ ءۇشىن جەل ەنەرگەتيكاسى قوندىرعىلارىن باسقا ەنەرگيا كوزدەرىمەن كەشەندى تۇردە ۇشتاستىرۋ قاجەت. رەسپۋبليكانىڭ شىعىس، وڭتۇستىك-شىعىس، وڭتۇستىك ايماقتارىندا سۋ ەلەكتر ستانتسيالارى مەن جەل ەلەكتر ستانتسيالارىن بىرىكتىرىپ ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ وتە ءتيىمدى. قىس ايلارىندا جەل كۇشى كوبەيسە، جاز ايلارىندا ازايادى، ال سۋ كەرىسىنشە قىس ايلارىندا ازايسا، جاز ايلارىندا كوبەيەدى. ءسويتىپ، ەنەرگيا ءوندىرۋدى ءبىرشاما تۇراقتاندىرۋعا بولادى.

بۇگىندە الەم بويىنشا جەل ەنەرگياسىن پايدالانۋدىڭ كوشىن اقش باستاپ تۇر. بۇل ەلدە جەلدەن ەنەرگيا وندىرەتىن 18 مىڭ قوندىرعى بار. دانيا، ۇلىبريتانيا، كانادا، گەرمانيا، شۆەتسيا، فرانتسيا مەملەكەتتەرى دە بالامالى قۋات كوزىن كادەسىنە جاراتىپ وتىر.

قازاقستاندا جەل كۇشىنەن الىناتىن ەلەكتر ەنەرگياسى قۋاتىن كەڭىنەن جانە مول وندىرۋگە بولادى. 1 مەگاۆاتتىق جەل گەنەراتورى جىلىنا 1800 توننا كومىرقىشقىل گازىنىڭ، 9 توننا كۇكىرت ديوكسيدىنىڭ، 4 توننا ازوت وكسيدىنىڭ اۋاعا تاراماۋىنا ىقپال ەتەدى. جەل ەنەرگياسى اۋانى لاستامايدى، سالقىنداتۋعا سۋدى قاجەت ەتپەيدى، پايداسىز گازداردى شىعارمايدى جانە باسقا تاسىلدەرگە قاراعاندا تيىمدىرەك.

جەل ديىرمەندەرى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 200 جىلى قىتاي مەن تاياۋ شىعىستا سالىنعان دەسەدى. ال ءبىرىنشى جەل ەلەكتر گەنەراتورى 1942 جىلى اقش-تا سالىنىپتى. بۇگىندە جەل ەلەكتر ستانتسيالارى الەمنىڭ 55 ەلىندە پايدالانىلادى. قىتايدا جەل ەنەرگياسىن پايدالاناتىن 120 مىڭنان استام شاعىن جەل گەنەراتورى جانە 1600 سورعى جۇمىس ىستەيدى. وسىعان ۇقساس جۇمىستار ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە باستالدى. قازاقستاندا نەگىزىنەن جەل كوزدەرى جەتكىلىكتى. ولار: جەتىسۋ (جوڭعار) قاقپاسى، سوگەتى جازىعى (الماتى وبلىسى)، قورداي (جامبىل وبلىسى)، بەينەۋ، جەتىباي (ماڭعىستاۋ وبلىسى)، اتىراۋ، يندەر، مۇعالجار وڭىرلەرى، ەرەيمەنتاۋ ، سىلەتى (اقمولا وبلىسى)، بالقاش، توپار (قاراعاندى)، جوتالى (قىزىلوردا وبلىسى)، جالپاقتاۋ (باتىس قازاقستان وبلىسى). فورت-شەۆچەنكودا 45 كۇن جىلدامدىعى 15 م/س-تان اساتىن كۇشتى جەل سوعادى. بۇل – وتە مول ەنەرگيا كوزى. سوندىقتان جەل كۇشىن ءتيىمدى پايدالانۋ وتە ماڭىزدى. ەل تاريحىنداعى ەڭ العاشقى ونەركاسىپتىك جەل پاركى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ رۇقسات بەرۋىمەن ەرەيمەنتاۋ قالاسىندا ىسكە قوسىلدى. ول قۋات كوزىنىڭ تاپشىلىعىن ازايتۋعا ءتيىس بولدى. بۇعان قوسا جەل ەلەكتر ستانتسياسى «ەكسپو-2017» حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىنىڭ نىساندارىن جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزىمەن قامتاماسىز ەتكەنى بەلگىلى.

ەلىمىزدە جەلدەن قۋات الاتىن بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ العاشقى جوبالارىنىڭ ءبىرى جامبىل وبلىسىندا قولعا الىنعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا جامبىل وبلىسىندا قورداي جەس-ءىنىڭ ءبىرىنشى كەزەگى ىسكە قوسىلدى، بۇل – قازاقستانداعى جەل ەنەرگەتيكاسىنىڭ تۇڭعىش جوبالارىنىڭ ءبىرى جانە جەلدىڭ كۇشىن پايدالانۋ ارقىلى ەلەكتر قۋاتىن وندىرەتىن العاشقى ونەركاسىپ نىسانى. بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن وندىرەتىن نىساندار قاتارىندا قورداي اسۋىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى جەل ەلەكتر ستانساسىنىڭ ورنى ەرەكشە. قازىر مۇندا جەلدەن قۋات وندىرەتىن ستانسا قوندىرعىلارىنىڭ ءىرى شوعىرى پايدا بولدى دەسەك، قاتەلەسە قويماسپىز. ماسەلەن بۇگىندە ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا ىسكە قوسىلعان «ۆيستا-ينتەرنەشنل» جوباسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى جۇمىس ىستەۋدە. بۇعان دەيىن قۋاتتىلىعى 21 مەگاۆاتت، قۇنى 6 ميلليارد 362 ميلليون تەڭگەنىڭ جوباسىن جۇزەگە اسىرعان «ۆيستا-ينتەرنەشنل» ەندى قۋاتتىلىعى 53،75 مەگاۆاتتىق جوبانى قولعا الدى. قازىر مۇندا گەرمانيادا جاسالعان زاماناۋي بىرنەشە ەنەرگەتيكالىق قوندىرعى ورناتىلعان. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ سالماعى 180 توننا بولسا، بيىكتىگى 60 مەتر. قوندىرعىلار جىلىنا 50 ميلليون كۆت ساعاتقا دەيىن ەلەكتر قۋاتىن وندىرۋگە قاۋقارلى. مۇنداي كولەممەن قورداي اۋدانىن ەلەكتر قۋاتىمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋگە بولادى.

ال كوكتەمدە جەل گەنەراتورى ارقىلى ەنەرگيا ءوندىرۋ جوباسى قارقارالىدا قولعا الىندى. قۋاتتىلىعى 60 مۆت بولاتىن كەشەننىڭ قۇرىلىسىنا «شاڭىراق» كومپانياسى 44 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيعان. ايتا كەتەيىك، جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن ەشقانداي قارجى شىعىندالماعان. اتالمىش جوبانىڭ ارقاسىندا قارقارالى اۋدانىنىڭ حالقى ارزان ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتىلەدى. جالپى، قاراعاندى وبلىسىندا 2018 جىلعا دەيىن بالامالى جانە جاӊعىرتىلمالى ەنەرگەتيكانى دامىتۋ سالاسىندا 6 جاӊا نىساندى پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. اتاپ ايتساق، وبلىستا اقتوعاي اۋدانىنىӊ گۇلشات كەنتى ماӊىندا قۋاتتىلىعى 40 مۆت، ساران قالاسىندا قۋاتتىلىعى 100 مۆت، شەت اۋدانىنىӊ اعادىر كەنتى ماӊىندا قۋاتتىلىعى 50 مۆت بولاتىن كۇن ەلەكتر ستانتسيالارىن سالۋ جوبالارى جۇزەگە اسىرىلۋدا.

سونداي-اق، قازاقستاندىق ونەرتاپقىش بلوك شايكەنوۆتىڭ ويلاپ تاپقان جەلدەن وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىن ەسەلەپ ارتتىراتىن جانە قۋاتتىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتەتىن جاڭا قۇرىلعىسى «ەحرو-2017» كورمەسىنە قويىلعانى بەلگىلى. قازاقستاندىق ونەرتاپقىشتىڭ بۇل جاڭالىعى قازىر الەمدە پايدالانىلىپ جۇرگەن جەل گەنەراتورلارىنىڭ تيىمدىلىگىن بىرنەشە ەسە ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. پروفەسسوردىڭ ايتۋىنشا، بۇگىنگى جەل گەنەراتورلارىنىڭ كەمشىلىگى جەلمەن اينالىپ تۇراتىن قالاقتارى تىك بولۋىندا. سوندىقتان جەل تۋربيناسىنىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن قالاقتى ۇزارتا بەرۋ قاجەت ەكەن. ال قازىرگى ۋاقىتتا ونىڭ تەحنيكالىق مۇمكىندىگى شەگىنە جەتكەن. قالاقتىڭ ۇزىندىعى 60 مەترگە جەتسە، قوندىرعىنىڭ سالماعى 7 توننادان اسىپ كەتتى. عالىم جاڭا جەل قۇرىلعىسىن قاپشاعايداعى پوليگوندا سىناقتان وتكىزىپتى. تىك قالاقتى جانە قايقى قالاقتى ەكى جەل گەنەراتورى قاتار ورناتىلادى. ەكەۋىنىڭ اراسى 10 مەتر عانا. جەلدىڭ كۇشى بىردەي. بىراق سىناق كەزىندە تىك قالاقتىعا قاراعاندا، قايقى قالاقتى جەل قۇرىلعىسى 3،5 ەسەگە دەيىن جىلدام اينالعان. سايكەسىنشە، ەلەكتر ەنەرگياسى كوبىرەك وندىرىلگەن. مىنە، الداعى ۋاقىتتا جەلدەن ەنەرگيا وندىرەتىن قۇرىلعىلاردى ورناتۋدا عالىمنىڭ ەڭبەگىنە نازار سالعان ءجون سەكىلدى. سوندا قۋات كوزىن كوبىرەك الۋعا مۇمكىندىك تۋادى.

«جاسىل ەكونوميكا» باعىتىنا قادام باسقان قازاقستان بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ جولىنداعى جۇمىستارىن جالعاستىرا بەرمەك. ال 2013 جىلعى 11 قازاندا ەلوردادا وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەنەرگيا ۇنەمدەۋدىڭ بازالىق ماسەلەلەرىن شەشۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتكەنى بارشاعا ءمالىم. سوندىقتان ەلىمىزدە قازىرگى ۋاقىتتا قۋات كوزىن ۇنەمدەۋگە دە باسا ءمان بەرىلىپ وتىر.

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button