اپات ايتىپ كەلمەيدى

قازاقستان سەيسمولوگياسىنىڭ تۇيتكىلدەرى كوپ-اق. ارنايى ستانسالاردىڭ ازدىعى، مامان تاپشىلىعى، زەرتتەۋدىڭ جوقتىعى ءوز الدىنا، عيماراتتاردىڭ سەيسمولوگيالىق جاڭا كارتاسى دا دايىن ەمەس. رەسپۋبليكانىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرى سەيسميكالىق قاۋىپتى ايماقتا ورنالاسقاندىقتان، جەر سىلكىنىسىن بولجايتىن  ستانسالاردىڭ ازدىعى جەرگىلىكتى تۇرعىندار قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتە  الا  ما؟ ال ارنايى كارتانىڭ جوقتىعى قالا عيماراتتارىنىڭ زىلزالاعا توزىمدىلىگىن ايقىنداۋعا كەدەرگى.

توتەنشە جاعدايلار كوميتەتىنىڭ جەرگىلىكتى باسقارمالارى جاۋىن-شاشىن، كوشكىن، لاي، اپتاپ ىستىق جايلى sms حابارلامالار تاراتۋعا داعدىلاندى. ايتالىق، الماتى قالاسى بويىنشا جاۋىن-شاشىن مەن كوشكىن قاۋپىن ەسكەرتكەن حابارلامالار ءجيى تاراتىلادى. بىراق جەر سىلكىنىسى تۋرالى حابارلاما كەلمەيدى. كەيىنگى  جىلدارى  قالادا  بىرنەشە رەت جەر سىلكىنىسى سەزىلدى. «نەگە ەسكەرتىلمەدى؟» دەگەن ساۋالعا: «ەپيتسەنتر باسقا ايماقتا بولدى، قالاعا بىلىنەر-بىلىنبەس قانا سەزىلدى» دەپ جالتارادى ماماندار. البەتتە، 2-3 بالدىق جەر سىلكىنىسىنىڭ قالانى قيراتىپ، حالىقتى ابىگەرگە سالا  قويماسى انىق. بىراق الدىن الا بولجامداردىڭ ازدىعى  نەمەسە بولماۋى سەيسمولوگيالىق جاڭا قىزمەتتىڭ ءالى دە ساپاسىز ەكەنىن بايقاتادى.

عالىمدار ءتورت جارىم ميلليارد جىل بۇرىن جەر پلانەتاسى جارالدى دەيدى. بۇل – جەردىڭ عىلىمي جاسى. جەر پايدا بولعالى بەرى ۇزدىكسىز گەولوگيالىق وزگەرىستەرگە ۇشىراپ كەلەدى. قۇرلىقتار قوسىلادى، الشاقتايدى، تەڭىزدەر مەن مۇحيتتار پايدا بولىپ، تاۋلار ءوسىپ شىعادى. ناسا-نىڭ سوڭعى زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنسەك، جەر كولدەنەڭىنەن ءوسىپ كەلەدى ەكەن. جەر قىرتىسى جانارتاۋ مەن جەر سىلكىنىسى ارقىلى تالاي رەت وزگەرىپ كەتكەن. وسىنى بىلە تۇرا، سەيسمولوگيالىق كارتانىڭ جاسالماۋىن قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟

جاڭا سەيسمولوگيالىق كارتا نەگە  جاسالمادى؟

قازىر عىلىمي، تەحنولوگيالىق تۇرعىدا دامىعان ەلدەردىڭ ءوزى سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىكتەرى ءۇشىن الاڭداپ وتىرعان تۇستا ءبىزدىڭ ماماندار نەگە اسىقپايدى؟ جاقىندا سەيسمولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى تاڭاتقان اباقانوۆ الماتىنىڭ سەيسميكالىق بەلسەندىلىگىنىڭ جاڭا كارتاسى ەكى جىلدا دايىن بولادى دەپ مالىمدەدى. اباقانوۆتىڭ ايتۋىنشا، الماتىداعى عيماراتتاردىڭ سەيسمولوگيالىق كارتاسىن جاساۋ 2012 جىلى باستالعان. ول كەزدە قالا اۋماعى 35 مىڭ گەكتار بولاتىن. ارادا ەكى جىل وتكەندە قالا اۋماعى ەكى ەسەلەنىپ، 70 مىڭ گەكتاردان استى. قالاداعى عيماراتتاردىڭ سەيسمولوگيالىق بەرىكتىگى، قاي عيماراتتىڭ قانشا بالدىق جەر سىلكىنىسىنە توزە الاتىنى، قايسىسى اپاتتى جاعدايدا تۇرعانىن انىقتاۋعا تاعى ەكى جىل ۋاقىت كەرەك.

تاڭاتقان اباقانوۆ 2013 جىلى اقپاندا الماتىنىڭ سەيسميكالىق كارتاسىن جاڭارتۋعا كەم دەگەندە ءۇش-ءتورت جىل كەرەك دەگەن بولاتىن. ءسويتىپ، سەيسمولوگيالىق كارتا 2015 جىلى دايىن بولۋى ءتيىس ەدى. ال  كەيىنگى مالىمدەمەسىنە  قاراعاندا، سەيسمولوگيالىق  كارتانىڭ  سۇلباسى  دا جوق سياقتى.

عيماراتتاردىڭ سەيسمولوگيالىق كارتاسى بولماسا، ءزىلزالادان تونەر قاۋىپكە كىم جاۋاپ بەرەدى؟ مىسالى، يتاليانىڭ اكۆيلا ايماعىندا بولعان جويقىن جەر سىلكىنىسىنە عالىمدار جاۋاپتى بولدى. اكۆيلاداعى ءزىلزالادان 309 ادام كوز جۇمىپ، 5 عالىم التى جىلعا سوتتالدى. ولاردىڭ ايىبى – دەر كەزىندە ەسكەرتپەگەنى. نەگىزى، زاماناۋي تەحنولوگيا ءزىلزالانى بولجاي الادى. سونىمەن دۇنيەجۇزىنىڭ 8 مىڭ عالىمى اراشا ءتۇسىپ، يتاليالىق عالىمداردى بوساتىپ الدى. بىراق ازاماتتىق قورعانىس باسقارماسىنىڭ ورىنباسارى ءزىلزالا كەزىندە بەرگەن سۇحباتى ءۇشىن جاۋاپقا تارتىلدى. ول سۇحباتىندا: «بىرنەشە اي ىشىندە دۇركىن-دۇركىن جەر سىلكىنىپ وتىردى. بىراق ءالسىز دۇمپۋلەر ەدى. بۇل جاقسىلىقتىڭ نىشانى، ويتكەنى قاۋىپتى ەنەرگيا وسىلايشا بىرتىندەپ بوسايدى»، – دەگەن ءسوزى ءۇشىن جازاعا تارتىلدى.

بۇل بيلىك پەن عىلىمنىڭ ءوزارا تۇسىنىسپەگەنىن بىلدىرسە كەرەك. ءبىزدىڭ  ەلىمىزدە  وتكەن بىرقاتار شارادان دا بۇنىڭ  ناقتى  مىسالىن اڭعارۋعا  بولادى. ايتالىق، شەتەلدىك عالىمدار مەن جەرگىلىكتى عالىمداردىڭ جەر سىلكىنىسىنە بايلانىستى وتكەن سيمپوزيۋمىندا عالىمدار وزەكتى ماسەلەنى تالقىلاعانىمەن، ناقتى  شەشىم  قابىلدانا قويعان جوق. عالىم القۋات نۇرماعامبەتوۆ ءباسپاسوز بەتتەرىنە بەرگەن سۇحباتىندا تەز ارادا بولجام جاساۋ مۇمكىن ەمەستىگىن جانە وسىنداي ساتتەردىڭ ءجيى ورىن الاتىنىن ايتقان بولاتىن. ال سەيسمولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى تاڭاتقان اباقانوۆ ءزىلزالانىڭ الدىن الۋ، ساقتانۋ شارالارى جەر سىلكىنگەننەن كەيىن عانا قولعا الىنادى دا، از ۋاقىت ىشىندە ۇمىتىلادى دەيدى. «قازاقستانداعى سەيسمولوگيا ءبىر ءزىلزالادان ەكىنشى زىلزالاعا دەيىن دامىپ وتىرادى. جەر سىلكىنگەن سوڭ قوعام، عالىمدار، بيلىك بەلسەندىلىك تانىتىپ، ينۆەستيتسيا سالا باستايدى، زەرتتەۋگە كوڭىل ءبولىپ، قاۋىپسىزدىك شارالارى جۇرگىزىلەدى. بىزدە جەر سىلكىنىسى ءجيى بولمايدى عوي، سوندىقتان ۋاقىت وتە كەلە ولار دا سەلقوستىق تانىتادى»، – دەدى ول.

سەيسمولوگ ماماندار تاپشى

سەيسمولوگيانىڭ تاعى ءبىر تۇيتكىلى – مامان تاپشىلىعى. وتاندىق جوعارعى وقۋ ورىندارىندا سەيسمولوگ ماماندار از دايىندالادى. وسى ماماندىق بويىنشا شەت ەلدە ءبىلىم الاتىندار ەلگە قايتۋعا اسىقپايدى، ويتكەنى قازاق جەرىندە  جالاقى از، سەيسمولوگياعا ونشا نازار اۋدارىلمايدى.

عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىزدە پالەوسەيسمولوگيانى زەرتتەيتىن عالىمدار جوقتىڭ قاسى. بۇرىن رەسپۋبليكا ءدال وسى عىلىممەن تانىلعان. بۇل عىلىم جەر سىلكىنىسىنىڭ تاريحىن، پايدا بولۋىن زەرتتەيدى، سونىڭ ناتيجەسىندە جاڭا سەيسمولوگيالىق بولجامدار جاسالادى. سەيسمولوگتار جەر قىرتىسىنىڭ بۇرىنعى قوزعالىستارىن ناقتى بىلگەندە عانا ناقتى بولجامدار جاساي الادى. مىسالى، كوپتەگەن الماتىلىقتار الماتى قالاسىنىڭ استىندا ءدۇمپۋ بولۋى مۇمكىن دەپ سانايدى. الايدا جەر قىرتىسىنىڭ اجىراعان سىزىعى الماتىدان جىراقتا. كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتى جەر تۋرالى عىلىم دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى دجەيمس دجەكسون الماتى ماڭايىندا ونداعان جەردىڭ وپىرىلىپ تۇرعانىن ايتتى. «بىراق ولاردىڭ ەكەۋى عانا زەرتتەلگەن. ءبىرىنشىسى، 1889 جىلى شەلەكتەگى جەر سىلكىنىسىن تۋدىردى. ەكىنشىسى، قىرعىزستانعا جاقىن اقسۋ ماڭايىندا، الماتىدان 50 شاقىرىم جەردە. 1911 جىلعى جەر سىلكىنىسىن تۋدىرعان سول. جاقىندا تالدىقورعان جاقتان، ۇشارالعا جاقىن جەردەن قاۋىپتى وپىرىلىس بايقالدى، ول 400 جىل بۇرىن باستالعان»، – دەدى عالىم.

قۇرىلىس بەرىك بولسا…

قالا ينفراقۇرىلىمىنىڭ ەسكىرۋى – باستى نازارعا الاتىن ماسەلە. ويتكەنى ادامدار جەر سىلكىنگەننەن ەمەس، ەسكى عيماراتتاردىڭ وپىرىلۋىنان كوپتەپ كوز جۇمادى. مىسالى، 1994 جىلى لوس-انجەلەستە ماگنيتۋداسى 6،7 باللدىق ءزىلزالادا 60 ادام كوز جۇمعان. 2003 جىلى يراندا ءدال سولاي جەر سىلكىنگەندە 40 مىڭ ادام قازا تاپتى. 2010 جىلى گايتي ارالدارىندا 230 مىڭ ادامنىڭ ءومىرىن اكەتكەن ءزىلزالانىڭ ماگنيتۋداسى 7 بالل بولعان. ءبىر جىلدان كەيىن ءدال وسىنداي ماگنيتۋدالى جەر سىلكىنىسى جاڭا زەلانديادا بولدى، بىراق ادام شىعىنى بولعان جوق.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا، ءزىلزالادان زارداپ شەگەتىن ەلدەر – جەمقورلىق جايلاعان مەملەكەتتەر. مۇندا قۇرىلىس يندۋسترياسى ىرگەتاسىنان باستاپ جىمقىرىلادى، ناتيجەسىندە ساپاسىز قۇرىلىس بوي كوتەرەدى.

سوڭعى جىلدارى ازيادا  جەر سىلكىنىسى ءجيى ورىن الاتىن بولعان. ايتالىق، 2004 جىلى ازيانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا، 2008 جىلى قىتايدىڭ سىچۋان ايماعىندا، 2011 جىلى جاپونيادا ءزىلزالا  بولدى. تيان-شان، الاتاۋ، پامير، گيمالاي تاۋلارىندا دا ءدۇمپۋ جىل سايىن جيىلەدى. ايماقتاعى بارلىق مەملەكەتتەردە جەر سىلكىنىپ، ءبىراز شىعىن اكەلدى. ەندەشە ەلىمىز قاۋىپتى سەيسميكالىق ايماقتاردان الىس ەمەستىگىن بايقاۋ قيىن ەمەس. ال ساقتانعاننىڭ   عانا  ساقتالاتىنىن ەسىمىزدەن  شىعارىپ الا  بەرەتىنىمىز وكىنىشتى.

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button