قىمبات بەنزين ءھام قازاق دەموگرافياسى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى بولعانى ما؟

سوڭعى اپتادا رەداكتسياعا كەلەتىن حاتتار لەگى كۇرت كوبەيدى. قاي حاتتى اشساڭ دا، قاۋزاعانى ءبىر ماسەلە – ەلىمىزدەگى بەنزين تاپشىلىعى. «وتكەن ايدا بەنزيننىڭ قىمباتتاپ كەتكەنىنە نارازى بولىپ ەدىك. قازىر سول قىمبات بەنزيننىڭ ءوزى ارمان بولدى. اقشا بار، بەنزين جوق» دەپ جازىپتى تۇراقتى وقىرماننىڭ ءبىرى. جۇرگىزۋشى بىتكەننىڭ جىرى – وسى. جانارماي بەكەتتەرىندەگى ۇزىن-سونار كەزەك تۇندە دە تارقاماعانىن الەۋمەتتىك جەلىدەگى جۇرت جارىسا جازدى. بەنزين توڭىرەگىندەگى دۇربەلەڭ ۇكىمەتتى شۇعىل شەشىم قابىلداۋعا يتەرمەلەدى. بەنزين بەكەتتەرىندەگى بەرەكەسىزدىكتى نوقتالاي الماعان مينيسترلىكتىڭ باسشىسى سوگىس الىپ، قوسشىسى قىزمەتىنەن بوساتىلدى.

بيىلعى جىلدىڭ باسىنان بەرى اي-92 بەنزينىنىڭ ورتاشا باعاسى 135 تەڭگەدەن بولىپ كەلسە، قازان ايىندا كۇرت كوتەرىلىپ، 150-152 تەڭگەگە جەتتى. ەلىمىزدىڭ كەيبىر قالالارىندا جانارمايدىڭ بۇل ءتۇرى 155 تەڭگەدەن ساۋدالانىپ جاتقانى بەلگىلى بولدى. بەنزين باعاسىنىڭ بۇدان بەتەر شارىقتاپ كەتۋىنەن قورىققان جۇرگىزۋشىلەر كولىكتەرىنىڭ قۇتىسىن بارىنشا تولتىرىپ، ءتىپتى ارتىعىمەن قۇيىپ الۋعا اسىق. الايدا جانارماي بەكەتتەرى بەنزيندى شەكتى مولشەرمەن عانا ساۋدالاۋدا. تالون تالاپ ەتىپ جاتقان بەكەتتەر دە بار. كولىك تىزگىنىن ۇستاعانداردىڭ كوبىن:  «بەنزين تاپشىلىعى بولا ما؟» دەگەن سۇراق مازالايدى.

ۇكىمەتتىڭ 3 قازان كۇنگى وتىرىسىندا ەلىمىزدە بەنزين باعاسىنىڭ قىمباتتاۋ سەبەپتەرىن ءتۇسىندىرىپ، جاعدايدىڭ كوپ ۇزاماي رەتتەلەتىنىنە سەندىرگەن ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قانات بوزىمباەۆتىڭ بەرگەن ۋادەسى ءسوز جۇزىندە قالدى. بەنزين نارىعىنداعى جاعداي سوڭعى اپتادا ءتىپتى شيەلەنىسىپ كەتتى. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى جۇرتتىڭ تىعىرىققا تىرەلگەنىن كورىپ، ءبىلىپ وتىرعان ۇكىمەت باسشىسى سەيسەنبى كۇنگى جيىندا ۆەدومستۆو باسشىسىن سۇراقتىڭ استىنا الدى:

– وڭiرلەردە جانار-جاعارماي تاپشىلىعى ورىن الدى. كەي جەرلەردە بەنزين شەكتەۋلى مولشەردە، ءتىپتى تالونمەن ساتىلىپ جاتىر. سونىڭ سالدارىنان جانار-جاعارمايدىڭ  باعاسى قىمباتتادى. قانات الدابەرگەن ۇلى، ۇكiمەتتىڭ وتكەن جولعى وتىرىسىندا ءسىز ءبارى رەتتەلەدى دەدىڭىز. بىراق جانار-جاعار ماي نارىعى تۇراقتالعان جوق. بۇل قاي ۋاقىتقا دەيىن سوزىلادى؟ – دەدى باقىتجان ساعىنتاەۆ. الايدا ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ماردىمدى جاۋاپ قايتارعان جوق. «ەلىمىزدە بەنزين تاپشىلىعى جوق، تەك باعانىڭ قىمباتتاۋى عانا بار» دەۋمەن شەكتەلدى.

ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ بۇل جاۋابى پرەمەر-ءمينيستردى قاناعاتتاندىرعان جوق. باقىتجان ساعىنتاەۆ مينيستر ايتقان سىلتاۋلاردىڭ ورىنسىز ەكەنىنە دالەل كەلتىرە وتىرىپ،  ەلىمىزدەگى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن جوندەۋ جۇمىستارى دۇرىس جولعا قويىلماعانىن ايتتى.

– پاۆلودار مۇناي-حيميا زاۋىتىنىڭ جوندەۋ جۇمىستارى كوكتەمنەن كۇزگە اۋىستىرىلاتىنىن بۇرىننان بىلدىڭىزدەر. دەمەك، وسى كۇزدە ەكى ءموز بىرىنەن سوڭ ءبىرى جوندەۋگە جابىلعاندا نە باستالاتىنىن تۇسىندىڭىزدەر. ەندەشە، ەرتەرەك ءبارىن ەسەپتەپ، جاعدايدى ايقىنداپ، قاي جاقتان قانشا كولەمدە اكەلۋ، ونى قاي وڭىرلەرگە تاسۋ كەرەكتىگىن قاراستىرۋ قاجەت ەدى. سىزدەر وسىمەن قىركۇيەكتە عانا اينالىسىپ جاتىرسىزدار، – دەگەن ۇكىمەت جەتەكشىسى وتىن جەتىسپەۋشىلىگىنە جول بەرگەن لاۋازىمدى تۇلعالارعا قاتىستى تارتىپتىك شارا قابىلدادى. باقىتجان ساعىنتاەۆ مەملەكەت باسشىسى اتىنا «ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قانات بوزىمباەۆقا سوگىس بەرۋ تۋرالى» ۇسىنىس جولدادى. سونداي-اق، ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى اسەت ماعاۋوۆتى لاۋازىمىنان بوساتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ءوز مىندەتىن دۇرىس اتقارماعانى ءۇشىن «قازمۇنايگاز» اق توراعاسىنا سوگىس جاريالاپ، اتالعان ۇلتتىق كومپانيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دانيار بەرلىباەۆتى قىزمەتىنەن بوساتتى.

ءارى قارايعى قادام قانداي بولماق؟ قازاقستانداعى بەنزين قۇنىنىڭ قىمباتتىعىن سالا ماماندارىنىڭ ءبارى يمپورتقا تاۋەلدىلىكپەن بايلانىستىرادى. ەندەشە، وزگەنىڭ ونىمىنە تەلمىرۋدەن قالاي قۇتىلامىز؟ ونىڭ جولى بىرەۋ – ەلىمىزدەگى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن جاڭعىرتۋ. ىشكى نارىقتىڭ سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتۋگە ۇشەۋىنىڭ شاماسى جەتپەسە، ءتورتىنشى زاۋىت سالۋ. قازاقستاندا ءتورتىنشى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن ء(موز) سالۋ تۋرالى ماسەلەنىڭ كوتەرىلگەنىنە جيىرما جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ قالدى. ءۇيد باعدارلاماسى قابىلدانعان كەزدە دە جاڭا ءموز سالۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە وتكىر قويىلدى. ءتىپتى مۇنداي زاۋىتتى قازاقستاننىڭ قاي وڭىرىندە سالۋ ءتيىمدى بولاتىنى دا بەلگىلەندى. مەملەكەت باسشىسى 2014 جىلى 17 قاڭتاردا قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا ەلىمىزدە جاڭا مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ قاجەتتىگىن ناقتى ەكونوميكالىق مىسالدارمەن دالەلدەپ بەردى. ال سول جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ءۇيد باعدارلاماسى بويىنشا ىسكە قوسىلاتىن كاسىپورىنداردىڭ تۇساۋكەسەر سالتاناتى وتكەن تەلەكوپىردە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ءوزىمىزدىڭ مۇنايىمىز بولا تۇرا، كىم-كورىنگەنگە الاقان جايىپ، الدەكىمدەرگە جالىنىپ، مۇناي ونىمدەرىن سۇراماۋ ءۇشىن بىزگە قالاي بولعاندا دا جاڭا وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ كەرەك»، – دەپ اتاپ كورسەتتى.

سودان بەرى دە ءۇش-ءتورت جىل وتە شىقتى. الايدا ءموز سالۋ ماسەلەسى ءالى كۇنگە سوزباققا سالىنىپ كەلەدى. ءتىپتى ءتيىستى مينيسترلىكتەر مەن «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى قازاقستانعا تاعى ءبىر مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋدىڭ ەشبىر قاجەتى جوق ەكەنىن دالەلدەپ باعۋدا. ماسەلەن، وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن «قازمۇنايگاز» ۇك» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دانيار تيەسوۆ: «شىمكەنت مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۋاتى جەتكىلىكتى. كەڭەس زامانىندا ول ەكى كەزەڭمەن 12 ميلليون توننا ءونىم شىعارۋعا جوبالانعان. قۇرىلىسشىلار ۇلگەرمەگەندىكتەن ءبىرىنشى كەزەڭىنىڭ قوندىرعىلارى عانا ورناتىلدى. وسىعان بايلانىستى جوسپارلى تۇردە شىمكەنت زاۋىتىنىڭ قۋاتىن ارتتىرىپ، ەلىمىزدىڭ مۇناي ونىمدەرىنە سۇرانىسىن تولىق قاناعاتتاندىرۋعا شەشىم قابىلداندى»، – دەپ مالىمدەدى. سونداي-اق، ول ءتورتىنشى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ ماسەلەسى دەموگرافيالىق جاعدايعا تىكەلەي بايلانىستى، ال ەلىمىزدەگى دەموگرافيالىق احۋال تاعى ءبىر مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋعا نەگىز بولا المايتىندىعىن دا العا تارتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنىڭ ورىندالۋىنا وسىنداي سىلتاۋلار كەدەرگى بولىپ كەلەدى.

جاڭا زاۋىت سالۋ ماسەلەسىنە كەدەرگى كوپ دەلىك. ال قولدا بار زاۋىتتاردى جاڭعىرتۋ نەگە جوسپاردان كەشىگۋدە؟ بەلگىلەنگەن جوسپار بويىنشا ەلىمىزدەگى ءۇش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن جاڭعىرتۋ 2009-2015 جىلدارى جۇرگىزىلىپ، 2016 جىلى قازاقستان وتاندىق جوعارى ساپالى بەنزينمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلۋى ءتىيس بولاتىن.

كوز جۇمىپ قاراۋعا بولمايتىن تاعى ءبىر ماسەلە – ءۇش زاۋىتتى جاڭعىرتۋعا جاڭا زاۋىت سالۋعا جۇمسالاتىن قارجىدان دا كوپ قارجى جۇمسالىپ وتىرعانى. ماسەلەن، اتىراۋ ءموز-ءدى جاڭعىرتۋ جانە قايتا قۇرۋعا – اروماتتى ءوندىرىس كەشەنىنە 1 ملرد 329 ميلليون اقش دوللارى، تەرەڭ وڭدەۋ كەشەنىنە 2 ملرد 50 ميلليون دوللار قارجى جۇمسالسا، شىمكەنت ءموز-ءىن جاڭعىرتۋعا 1 ملرد 853 ميلليون دوللار، پاۆلودار محز-ىن جاڭعىرتۋعا 831 ميلليون دوللار قارجى شىعىندالعان. جۇمسالعان قارجىنىڭ وتەمىن ايتۋعا كەلگەندە توسىلامىز…

1985 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن شىمكەنت ءموز ەلىمىزدەگى ءۇش ءموز-ءدىڭ ەڭ جاڭاسى بولىپ سانالادى. ونىڭ قۋاتى جىلىنا 5،25 ميلليون توننا مۇناي وڭدەۋگە نەگىزدەلگەن. 90-جىلدارى زاۋىت «ۆيتول» اتتى نيدەرلاندتىق كومپانياعا 60 ميلليون دوللارعا ساتىلدى. نيدەرلاندتار  «ينۆەستورلارى» مۇناي ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەۋ ۇدەرىستەرىنىڭ ءبارىن جيىپ قويىپ، تەز پايدا تابۋ ءۇشىن تولىقتاي مازۋت وندىرۋگە كوشتى. مەملەكەت كەيىننەن نيدەرلاندتار ينۆەستورلارىنان شىمكەنت ءموز-ءىن قىمبات باعاعا زورعا دەگەندە قايتا ساتىپ الىپ، «جاڭعىرتۋدى قاتىرامىز» دەپ ۋادە بەرگەن كانادالىق ينۆەستورلارعا ساتتى. بىراق ولار دا ۋادەسىن ورىنداعان جوق. زاۋىت تاعى تۇرالادى.

قازىر شىمكەنت زاۋىتىنىڭ 50 پايىز ۇلەسى قىتاي ينۆەستورلارىنىڭ قولىندا. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ ىشكى رىنوگىنا اۋاداي قاجەت بولىپ وتىرعان جوعارى ساپالى بەنزين ماركالارىن شىعارۋ ءۇشىن مۇنايدى تەرەڭ وڭدەۋگە قاتىستى جاڭعىرتۋ كەشەندى جۇرگىزىلۋ-جۇرگىزىلمەۋى قىتاي ينۆەستورلارىنا بايلانىستى.

ال اتىراۋ ءموز 1945 جىلى امەريكالىقتاردىڭ باسشىلىعىمەن سالىندى. سوڭعى جىلدارى زاۋىتتا ەكى رەت كۇردەلى جاڭعىرتۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى. 2000 جىلى اتىراۋ ءموز-ءىن قايتا جاڭعىرتىپ، جاڭا قوندىرعىلار ورناتقان جاپونيانىڭ «دجەي دجي سي» جانە «مارۋبەني كورپورەيشن» كومپانيالارى جوعارى ساپالى جانار-جاعارماي ونىمدەرىن شىعارۋعا ۋادە بەرگەن. الايدا زاۋىت ءالى كۇنگە دەيىن جوعارى ساپالى بەنزين ونىمدەرىن شىعارۋعا قاۋقارسىز.

1978 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن پاۆلودار ءموز نەگىزىنەن باتىس-ءسىبىر كەن ورىندارىندا شىعارىلعان مۇنايدى وڭدەۋگە باعىتتالعان. پاۆلودار ءموز 90-جىلدارى جەكەشەلەندىرىلىپ، ارزان باعامەن كاسىپكەر ر.سارسەنوۆتىڭ مەنشىگىنە ءوتتى. 2009 جىلى سارسەنوۆ بۇل زاۋىتتى «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسىنا 1،2 ميلليارد دوللارعا قايتادان ساتتى.

سوڭعى ۋاقىتتا  پاۆلودار ءموز-ءىن جاڭعىرتۋ بويىنشا سمەتالىق جوبالاۋ قۇجاتتارى جاسالىپ، قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. دەسە دە، بۇل زاۋىت باياعىسىنشا ەلىمىزدە وندىرگەن مۇناي شيكىزاتىن تەرەڭ وڭدەي الماي وتىر. الايدا «قازمۇنايگاز» ۇك» اق ءۇش زاۋىتتىڭ دا تابىستى جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن العا تارتۋدان تانبايدى. ۇكىمەت وتىرىسىندا كومپانيا توراعاسى ساۋات مىڭباەۆ: «ەلدەگى ءۇش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ جۇمىسى تۇراقتى. تەك پاۆلودارداعى زاۋىتتى جوندەۋ مەرزىمى كوكتەمنەن كۇزگە شەگەرىلدى. نەگە؟ ءبىز زاۋىتتى جوسپارلى جوندەۋگە ءبىر رەت جانە جاڭعىرتۋدى اياقتاۋ ءۇشىن ەكىنشى رەت، ياعني ەكى مارتە توقتاتپاۋدى ۇيعاردىق. ءسويتىپ، زاۋىت كۇزگە دەيىن شىدايدى، ال جوندەۋدە تۇراتىن مەرزىم ءبىر كۇنگە دە ۇزارمايدى دەپ ەسەپتەدىك. اتىراۋداعى زاۋىتتى جوندەۋ ۋاقىتىنان بەس كۇن بۇرىن اياقتالدى. بيىلعى قاراشادا ەكى زاۋىت جاڭارتىلىپ بولادى – پاۆلودار ءموز جانە اتىراۋ ءموز. ياعني، 2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان قازاقستان ءتۇستى مۇناي ونىمدەرىمەن ءوزىن تولىق قامتيتىن بولادى»، – دەپ سەندىردى. تاعى دا سەندىك. يمپورتتان قۇتىلاتىنىمىزعا، بەنزين الۋ ءۇشىن ۇزىن-سونار كەزەككە تۇرمايتىنىمىزعا سەندىك.

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button