قازاق قايتىپ كوبەيمەك؟

قازاق ەرتەدەن «ءبىر قوزى تۋسا، ءبىر ءتۇپ جۋسان ارتىق شىعادى» دەگەندى ساناسىنا سىڭىرگەن. ءتىپتى، التىن قۇرساقتى انالاردىڭ اۋزىنان «ءار بالانىڭ ءوز نەسىبەسى بار» دەگەندى كوپ ەستيمىز. ارينە، «جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس» دەمەكشى، اللانىڭ بەرەر ىرىزدىعىنان ءۇمىتتى ۇزۋگە بولمايدى. دەسەك تە، بۇگىندە بالا تۋعا قابىلەتتى قىز-كەلىنشەكتەردى بۇعان سەندىرە الاسىز با؟

دەموگرافيا – كەز كەلگەن مەملەكەتتiڭ باستى قازىناسى، بولاشاعى، تiرەگi. قايسىبiر مەملەكەت بولسىن، ءوز ۇلتىمەن عانا تولىققاندى مەملەكەت. شىنى كەرەك، دەموگرافيالىق سەرپiلiستi بiزدiڭ ەلدiڭ كۇتكەنi قاشان. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدىڭ دەموگرافياسىندا ءوسۋ بار. تاياۋدا عانا 18 ميلليونىنشى تۇرعىننىڭ ومىرگە كەلگەنىن ايتىپ، ءبىر-بىرىمىزدەن ءسۇيىنشى سۇراستىق. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىندە بيىلعى جىلدىڭ 1 شىلدەسىندە قازاقستان حالقىنىڭ سانى 18 ملن 034،3 مىڭ ادامعا جەتكەنى، ونىڭ ىشىندە قالا تۇرعىندارى 10  ملن 339،4 مىڭ (57،3 پايىز)، اۋىل تۇرعىندارى – 7 ملن 694،9 مىڭ ادامدى قۇراعانى (42،7 پايىز) باياندالدى.

بۇعان دەيىن ەلىمىزدىڭ دەموگراف-عالىمدارى حالىق سانىنىڭ وسۋىنە وراي ءتۇرلى بولجام جاساعان بولاتىن. ون جىل بۇرىن 2020 جىلى قازاقستاننىڭ حالقى 20 ميلليونعا جەتەدى دەلىندى. ال بۇۇ 2050 جىلعا قاراي ورتاق وتانىمىزدىڭ اۋماعىندا ءومىر سۇرەتىن ادامداردىڭ سانى 21 ملن-دى قۇراۋى مۇمكىن ەكەنىن جاريالاعان. تاياۋدا عانا حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆا 2050 جىلى 24،5 ملن-عا جەتەمىز دەدى.

ايتا كەتەيىك، 1989 جىلى ەلىمىزدە جۇرگىزىلگەن حالىق ساناعىندا حالىق سانى 16 ملن 537 مىڭ ادام بولدى. 1994 جىلى 16 ملن 942 مىڭ بولعان ادام سانى 2001 جىلى 14 ملن 800 مىڭعا ءتۇسىپ قالدى. ناقتى سانعا شاقساق، حالىق سانى 7 جىلدا 2 ملن ادامعا ازايدى

جاردەماقىنىڭ قىزىعى مەن شىجىعى

 قازاقستانداعى كوپ بالالى وتباسىنا ارنالعان جاردەماقى  مەن كورسەتىلەتىن جەڭىلدىكتىڭ ماردىمسىز ەكەنى ايتىلىپ تا، جازىلىپ تا ءجۇر. ءبىز كوپبالالى انالاردى ماقتانىشپەن «باتىر انا» دەپ اتايمىز. «التى ۇل تاپقان انانى «حانىم» دەسە بولادى» دەمەكشى، شىن مانىندە ولارعا   وسىنداي دارەجەدە كوڭىل بولەمىز بە؟!

زاڭعا سايكەس، ءبىر ۇيدە 4 جانە ودان دا كوپ كامەلەتكە تولماعان بالالارى بار وتباسى كوپ بالالى بولىپ سانالادى. قازاقستاندا باتىر انالار «التىن القا» جانە «كۇمىس القا» ماراپاتىنا يە بولادى. «التىن القا» كەم دەگەندە 10 بالا بوسانعان انالارعا، ال« كۇمىس القا» 8-9 بالا بوسانىپ، تاربيەلەگەن انالارعا بەرىلگەن. 2010 جىلدان باستاپ ماراپاتتاۋ جۇيەسىنە ەلەۋلى وزگەرىستەر ەڭگىزىلدى. ەندى «كۇمىس القا» 6 بالا تۋعان اناعا بەرىلەدى، بىراق 6-شى بالاسى ءبىر جاسقا تولعان، قالعاندارى ءتىرى جانە دەنى ساۋ بولۋى مىندەتتەلگەن.

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆا 2018 جىلى ازاماتتارعا بەرىلەتىن اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك 25 پايىزعا وسەتىندىگىن مالىمدەگەن ەدى. بۇل ءۇشىن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قوسىمشا 42،8 ملرد تەڭگە ءبولۋ قاراستىرىلعان. «ەلباسىنىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى اياسىندا بەلگىلەنگەن تاپسىرمالارعا سايكەس، 2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ، جاڭا فورماتتاعى اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك جۇيەسى ەنگىزىلگەلى وتىر. جاڭا فورماتتاعى جۇيە اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتىڭ اتاۋلىلىعىن كۇشەيتۋ، بەرىلەتىن جاردەماقىلاردى بىرىكتىرە وتىرىپ، ازاماتتار ءۇشىن وڭتايلاندىرۋ جانە ولاردىڭ مولشەرىن كوبەيتۋ ماسەلەلەرىن شەشەتىن بولادى»، – دەگەن  مينيستر. سونداي-اق، ول: «بۇل ماقساتتاردى ورىنداۋ ءۇشىن بىرىنشىدەن، قازىرگى تاڭدا كوپ بالالى جانە تۇرمىسى تومەن وتباسىلارعا بەرىلەتىن 3 ءتۇرلى جاردەماقى: ازاماتتاردىڭ تابىسىنا قاراماستان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن تاعايىندالاتىن ارناۋلى جاردەماقى، وتباسىنىڭ تابىسىنا قاراي انىقتالاتىن جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن تولەنەتىن بالالار جاردەماقىسىنىڭ اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەگى بىرىكتىرىلىپ، ءبىر اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك رەتىندە بەرىلەتىن بولادى. بۇگىندە ازاماتتار وسى جاردەماقىنى الۋ ءۇشىن 3 پاكەت قۇجاتتار دايارلاپ، 3 ءتۇرلى مەكەمەگە بارادى. ەندى ولار جاڭا جۇيە اياسىندا 1 پاكەت قۇجاتتاردى دايارلاپ ءبىر مەكەمەگە، ياعني جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا بارادى»، – دەدى ول.

سونىمەن قاتار مينيستر الداعى ۋاقىتتا كوپ بالالى انالار مەن تۇرمىسى تومەن وتباسىلارعا بەرىلەتىن الەۋمەتتىك جاردەم­اقىنىڭ مولشەرىنە قانشا اقشا قوسىلاتىندىعىن ناقتى ايتتى. «ەكىنشىدەن، بۇگىن بەرىلەتىن 3 ءتۇرلى جاردەماقىنىڭ جالپى سوماسى تۇرمىسى تومەن وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنە اي سايىن 6 396 تەڭگەنىڭ كولەمىندە بولىپ وتىر. ال جۇيەدە كەدەيلىك شەگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 40 پايىزىنان 50 پايىزىنا دەيىن كوتەرىلگەندىكتەن ءاربىر جان باسىنا قوسىمشا بەرىلەتىن كومەكتىڭ سوماسى شامامەن 2 500 تەڭگەگە دەيىن ارتادى. ناتيجەسىندە، 2018 جىلدان باستاپ بەرىلەتىن جاردەماقىنىڭ مولشەرى ورتاشا ەسەپپەن قازىرگى بەرىلىپ جۇرگەن 3 جاردەماقىدان جالپى سوماسى ورتاشا ەسەپپەن 25 پايىزعا جوعىرىلايدى. بۇل ءۇشىن ەندىگى جىلدىڭ بيۋدجەتىندە قوسىمشا 42،8 ملرد تەڭگە قارالىپ وتىر»، – دەدى ول.

ايتپاقشى، مۇنداي الەۋمەتتىك كومەك كەز كەلگەن وتباسىعا بەرىلمەيدى.   «مۇنداي قوماقتى قاراجات از قامتاماسىز ەتىلگەن وتباسىلارعا شارتتى تۇردە بەرىلگەلى وتىر. ەگەر وتباسىندا جۇمىس جاسىنداعى ەڭبەككە قابىلەتتى ازاماتتار بولسا، وندا ولار مىندەتتى تۇردە جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىنا قاتىسۋى ءتيىس. ياعني ەڭبەككە قابىلەتتى ءاربىر ازاماتقا بەرىلەتىن اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەككە قوسىمشا مەملەكەت تاراپىنان وقىپ، ماماندىق الىپ، جۇمىسقا تۇرۋىنا نەمەسە ميكرو-كرەديت الىپ، ءوز ءىسىن اشۋعا قولداۋ جاسالادى. ەگەر ەڭبەككە قابىلەتتى ازاماتتار وسىنداي قولداۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتسا، اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك تاعايىندالمايدى. ال جۇمىسقا تارتۋ شارالارىنا قاتىسۋدى ءوز بەتىنشە توقتاتاتىن بولسا، وندا تولەنىپ جاتقان اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك تە توقتاتىلاتىن بولادى»، –  دەدى مينيستر.

وتباسىنداعى كامەلەتكە تولماعان بالالارعا، بالا كۇتىمىندە وتىرعان انالارعا، وبەكتيۆتى سەبەپتەرگە بايلانىستى ەڭبەك ەتە المايتىن جۇمىس جاسىنداعى ازاماتتارعا الەۋمەتتىك كومەك ەشبىر شارتسىز تاعايىندالىپ، تولەنەتىن بولادى.

كوپتى الاڭداتقان تاعى ءبىر ماسەلە – قازاقستاندا كوپبالالى انالارعا جاردەماقى بەرمەي، جۇمىسقا شىعۋعا مىندەتتەمەكشى. 2018 جىلدان باستاپ ەگەر وتباسىندا تابىس تاباتىن ءبىر ادام بولسا، ول وتباسىعا جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلمايدى ەكەن. قازاقستاندا 240 مىڭ كوپبالالى انا بار. ەگەر كەلەسى جىلدان باستاپ كوپبالالى انالار جۇمىس ىستەي المايتىن بولسا، ولار جاردەماقىسىنان قاعىلادى.

جامبىل وبلىسىنان الماتىعا كەلگەن كوپبالالى انا گ ۇلىم بولاتجاننىڭ بار تابىسى – ءتورت بالاسىنا الاتىن 8 مىڭ تەڭگە. پاتەر جالداپ تۇراتىن وتباسى وسىنىڭ ءوزىن قاناعات تۇتىپ كەلدى. ەندى 2018 جىلدان باستاپ الەۋمەتتىك جاردەماقىنى شارتسىز جانە شارتتى دەپ ەكىگە ءبولىپ قاراستىرسا، شارتسىز جاردەماقىنى وتباسىندا تابىس تاباتىن ادامى جوق وتباسى الادى. ال شارتتى جاردەماقىنى وتباسىندا تابىس تاباتىن ءبىر ادام بولسا، ونىمەن كەلىسىم جاسالىپ، ەڭبەك ەتۋگە مىندەتتەيدى. ولاي بولماعان جاعدايدا، اقشا بەرىلمەيدى.

الماتى قالاسىنداعى جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسى: «كوپبالالى، از قامتىلعان، كەدەي تۇرمىستاعى وتباسىلارعا جاردەماقىنىڭ ورنىنا جۇمىس بەرىلەدى. ولار كۆاليفيكاتسيا بىلىكتىلىگىن كوتەرىپ، قوعامدىق جۇمىستارعا ارالاسۋى كەرەك. وسىلايشا بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ، وتباسىن اسىراۋعا مۇمكىندىك بەرەمىز»، – دەپ سەندىرسە دە، مۇنىڭ ارتى كۇماندى. سەبەبى جالاقىسى 13 مىڭ تەڭگەدەن كوپ بولعان جاعدايدا دا جاردەماقىدان ءسوزسىز قاعىلادى. ايەل قۇقىعىن قورعايتىن ۇيىم بەلسەندىلەرى «بۇل ەل دەموگرافياسىن تۇرالاتاتىن جول ەمەس پە؟!» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ الەك.

ءبىر ايتا كەتەرلىگى، بالا كۇتىمى ءۇشىن بەرىلەتىن جاردەماقىنى «جۇمىس ىستەيتىن» جانە «جۇمىس ىستەمەيتىن» دەپ ەكىگە ءبولۋدىڭ ءوزى دۇرىس ەمەس. بۇل جۇمىس ىستەمەيتىن انالار قولىن قۋىسىرىپ وتىر دەگەندى بىلدىرمەسە كەرەك. دەمەك، بالا كۇتىمىنە بەرىلەتىن جاردەماقى مولشەرى مەن ونىڭ مەرزىمىن دە جوعارىلاتۋ قاجەت.

«انا كاپيتالى» جەمىسىن بەردى

وسى رەتتە دەموگرافيا ماسەلەسىنە ىنتى-شىنتىسىمەن كىرىسىپ كەتكەن رەسەيدەن ۇلگى الاتىن كەز جەتكەن سياقتى. ءبىر كەزدەرى پارلامەنتتە دەپۋتاتتار انا مەن بالا ماسەلەسىنە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋدىڭ قاجەتتىگىن ايتىپ، ءتىپتى «بالا تۋعانداعى ءبىر رەتتىك جاردەماقى مولشەرىن 1،5-2 ملن تەڭگەگە كوتەرۋ كەرەك. بۇعان ءبىزدىڭ شامامىز دا، الەۋەتىمىز دە جەتەدى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى وسى ۇسىنىستى ءىلىپ اكەتسە، ءبىز «بارەكەلدى» دەر ەدىك»، – دەگەندەر دە تابىلىپ ەدى. بىراق بىزدە مۇنداي ۇتىمدى ۇسىنىس تەك ايتىلعانمەن، قابىلدانبايتىنى وكىنىشتى.

رەسەيدە «انا كاپيتالى» جىلدان-جىلعا ءوسىپ وتىردى. ماسەلەن، 2007 جىلى – 250000 رۋبل، 2008 جىلى – 276250 رۋبل، 2009 جىلى – 312162 رۋبل، 2010 جىلى – 343378 رۋبل، 2011 جىلى – 365698 رۋبل بولسا، 2017 جىلى – 453 026 رۋبلگە جەتتى. «انا كاپيتالىنداعى» قارجى ارقىلى ءۇيدى كەڭەيتۋگە، 25 جاسقا دەيىنگى بالالاردى وقىتۋعا، ءتۇرلى مەديتسينالىق كومەك الۋعا جۇمساي الادى. ءتىپتى، وتباسى وسى اقشانىڭ كومەگىمەن جەرگىلىكتى جەردەن باسپانا الىپ، تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋىنا مۇمكىندىگى مول. سوڭعى كەزدە رەسەيدە حالىق سانىن وسىرۋگە باعىتتالعان جوبانىڭ توقتاتىلاتىنى تۋرالى دا ايتىلىپ ءجۇر. الايدا رەسەيلىك بيلىك مۇنداي قادامعا ءالى بارا قويعان جوق. سەبەبى ءوسىم بار. بۇل تۇرعىدا رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين: «ءبىز دەموگرافيالىق باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋدى توقتاتپايمىز. انا كاپيتالىن دا جىلدان-جىلعا وسىرەمىز» بەكەر ايتقان جوق.

ايتپاقشى، بالالاردىڭ جاردەم­اقىسىن كوتەرۋگە بەلارۋس مەملەكەتى دە كىرىسىپ كەتتى. بەلارۋستە 2017 جىلدىڭ 1 تامىزىنان باستاپ ءۇش جاسقا دەيىن بالاعا كۇتىم جاساۋ بويىنشا بەرىلەتىن جاردەماقى ءوستى. «بالالاردى تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلارعا مەملەكەتتىك جاردەماقى» تۋرالى زاڭنىڭ جاڭا رەداكتسياسىنا سايكەس، 2013 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ ءۇش جاسقا دەيىنگى بالاعا كۇتىم جاساۋ جاردەماقىسى وتباسىنداعى بالا سانىنا بايلانىستى. ءبىرىنشى بالاعا رەسپۋبليكاداعى جۇمىسشىنىڭ ورتاشا ايلىق جالاقىسىنىڭ 35 پايىزىن، ەكىنشى جانە ودان كەيىنگى بالالارعا – 40 پايىزى تولەنەدى. ال مۇگەدەك بالاعا جاردەماقى ورتاشا جالاقىنىڭ 45 پايىزى كولەمىندە تاعايىندالادى. بەلارۋس زاڭناماسىندا وتباسىنداعى بالالاردىڭ تۋىلۋى مەن تاربيەلەنۋىنە بايلانىستى جاردەماقىنىڭ 11 ءتۇرى قاراستىرىلعان. ماۋسىم ايىندا ءۇش جاسقا دەيىنگى بالا كۇتىمى بويىنشا تولەنەتىن جاردەماقىنىڭ رەتى وزگەرتىلدى.

بۇۇ، دۇنيەجۇزiلiك بانك جانە اقش ساناق بيۋروسى حالىقتاردىڭ سانىن بولجاپ وتىرادى ارا-تۇرا. اتالمىش ۇيىمداردىڭ تاجiريبەسi بويىنشا، ادام سانىنىڭ ءوسۋi 3 پايىز بولعان جاعدايدا حالىقتىڭ سانى 23 جىلدا، ال 2 پايىز بولعاندا 35 جىلدا ەكi ەسەگە وسەدi ەكەن. حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بولجامىنشا، وزبەكستاننىڭ حالقى 2025 جىلى 34،1 ميلليون، ال 2050 جىلى 40،4 ميلليونعا جەتپەك. ال دالiرەگiندە، بiز قول جەتپەيتiن اسۋدى ارمانداپ وتىرعاندا، الا تاقيالى وزبەك اعايىندار 2020 جىلى 40 ميلليوندىق ساندى ناقتى مەجەلەپ قويىپتى.

 

ءاليا سادىرباەۆا، ءتورت بالانىڭ اناسى:

– اي سايىنعى الاتىن جاردەم­­اقىمنىڭ سوماسى – 9440 تەڭگە. بۇل – كوپ­بالالىلارعا بەرىلەتىن جاردەماقى. بۇل – ءار بالاعا ەمەس، بارىنە بەرىلەتىن اقشا. وسى سوماعا كوپتەگەن قازاقستاندىق كوپبالالى وتباسى ءومىر ءسۇرۋى كەرەك، شىنىن ايتقاندا كۇن كورۋگە ءماجبۇر! ال بۇل اقشا ما؟ بالانىڭ كەرەك-جاراعى تۇرماق، تاماعىنا دا جەتپەيدى.

گۇلميرا بوراشەۆا، بەس بالانىڭ اناسى:

– كەلەسى جىلدان باستاپ جاردەماقىعا وزگەرىستەر ەنگىزىلەتىنىن ەستىدىم. بۇرىن-سوڭدى اقشاعا قارىق بولعانىمىز شامالى ەدى. بۇل نە ماسقارا؟! 9 مىڭ تەڭگەنى اقشا دەپ وتىرسىزدار ما؟! وعان بالانىڭ ءبىر عانا كيىمىن الاسىڭ. دەپۋتاتتاردىڭ اقشاسىن وسىرە بەرگەنشە، قازاقتىڭ سانىن كوبەيتىپ وتىرعان كوپبالالى انالارعا بەرمەي مە؟ سەنسەڭىز، كەيبىر اۋىلدا بالالارىنىڭ 9-10 مىڭ جاردەماقىسىنا كۇن كورىپ وتىرعان وتباسىلار بار. ال ونىڭ ءوزىن كوپ كورسە، دەموگرافيا تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق سياقتى.

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button