سۇلۋ جەرلەر سۇرقاي ولكەگە اينالسا...

جازدىڭ مامىراجاي كۇندەرى اياقتالعانىمەن، قالا سىرتىنا دەمالۋعا شىعاتىندار قاتارى كەمىگەن جوق. اسىرەسە، الماتى تۇرعىندارى كۇزدىڭ قارا سۋىعى تۇسكەنشە تاۋعا شىعىپ، تابيعات اياسىندا سەيىل قۇرۋدان جالىقپايدى. تازا اۋادا وت جاعىپ، قازان كوتەرمەسە دەمالىس بولا ما؟! بىراق ونىڭ ارتى ورتكە ۇلاسىپ، قىزىل جالىن تابيعات عاجايىپتارىن كۇلگە اينالدىرىپ قانا قويماي، ادام ءومىرىن دە جالماۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرە بەرمەيمىز.

وتكەن اپتادا الماتىدا ىلە الاتاۋى ۇلتتىق تابيعي ساياباعىندا الاۋ جاققان ءتورت ءتارتىپ بۇزۋشىعا 226 مىڭ تەڭگەدەن استام ايىپپۇل سالىندى. تاۋدىڭ باسىندا ورماننىڭ جانىپ جاتقانى تۋرالى كۋاگەرلەر حابارلاعان. تجد قىزمەتكەرلەرى كورسەتىلگەن مەكەنجايعا بىردەن جەتكەن. «كەيىنىرەك انىقتالعانداي، ءتورت ازامات تاۋدىڭ باسىنا شىعىپ وت جاققان، ەرەكشە قورعالعان تابيعي اۋماقتا ءورت قاۋىپسىزدىگى تالاپتارىن بۇزعان. ولاردى ۇستاۋعا جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى مەن ۇلتتىق ساياباق ورمانشىلارى كومەكتەستى»، – دەپ حابارلادى تجد ءباسپاسوز قىزمەتى.

ىلە الاتاۋى ۇلتتىق تابيعي ساياباعى مەدەۋ فيليالىنىڭ جەدەل توبى قىزمەتكەرلەرى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى حاتتاما تولتىرىپ، 100 اەك، ياعني 226 900 تەڭگە ايىپپۇل سالدى.

وكىنىشكە قاراي، ورمان مەن دالا القاپتارىنىڭ، شابىندىق جەرلەرى مەن جايىلىمداردىڭ جۇزدەگەن گەكتارلارىنىڭ ورتەنۋى كوبىنەسە تابيعاتقا جانى اشىمايتىنداردىڭ ارەكەتىنەن بولادى. دەمالۋعا بارعان ادام تولىعىمەن سوندىرىلمەگەن تەمەكى تۇقىلىن قۋراعان شوپتەرگە لاقتىرىپ، ءبىرى وشاقتا تاماق ءپىسىرىپ، وتتىڭ تولىق سونگەنىنە كوز جەتكىزبەستەن جوندەرىنە كەتەدى. ءداپ وسىدان، ورمان ورتتەرى مەن  دالا ورتتەرى تۋىندايدى.

بيىلعى جىلدىڭ جازىندا الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعىندا جالپى اۋدانى 4 057 گەكتاردى قۇرايتىن  9 دالالىق ءورت بولعان جانە جالپى اۋدانى 5،8 گەكتاردى قۇرايتىن 2 ورمان ءورتى بولدى. دالالىق ورتتەردەن كەلتىرىلگەن ماتەريالدىق شىعىن 250 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى، ال ورماندى ورتتەردەن كەلتىرىلگەن شىعىن 75 مىڭ 900 تەڭگەنى قۇراعان. ورماندى جانە دالالىق ورتتەردى ءسوندىرۋ ءۇشىن ءورت سوندىرۋشىلەر 12 رەت سابىلىپ، سونىمەن بىرگە ءورتتى سوندىرۋگە جەكە قۇرامنىڭ 405 ادامى مەن وبلىستىڭ تجد 63 اۆتوتراكتورلى تەحنيكاسى جۇمىلدىرىلدى. ورتتەردىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – ءورت قاۋىپسىزدىگى ەرەجەلەرىن ساقتاماۋ، وت جاققان ورىندى تازالاماۋ، شىلىم شەگۋ كەزىندە اباي بولماۋ جانە قاساقانا وت قويۋ.

اتاپ ايتساق، 2017 جىلعى  21 ساۋىرىندە بالقاش اۋدانىنداعى ورمان جانە  جىلدىڭ اڭشىلىق شارۋاشىلىعى كوميتەتىنىڭ اۋماعىندا  2،9 گەكتار جەردى شارپىعان  ءورت وت جاعۋ كەزىندە ءورت قاۋىپسىزدىگى ەرەجەلەرىن مۇقيات ساقتاماۋدان تۇتانسا،  1 ماۋسىمدا الاكول اۋدانىنداعى «ارحارلى» اۋىلىنىڭ «شەلەكتى» ۋچاسكەسىندە جالپى اۋدانى 300 گەكتاردى قۇراعان قىزىل جالىن بەلگىسىز بىرەۋلەردىڭ قاساقانا وت قويۋىنان بولعان. ال بيىلعى جىلدىڭ  27 ماۋسىمىندا ىلە اۋدانىنداعى قاراعاندى-جەتىگەن تراسساسىنان 38 شاقىرىم قاشىقتىقتا  930  گەكتار اۋماققا جايىلعان ءورتتىڭ ورشۋىنە ابايسىز شىلىم شەككەندەر كىنالى.

الماتى وبلىسى، ىلە اۋدانىنىڭ تجب باستىعى ازاماتتىق قورعاۋ مايورى س.كەنجەحاننىڭ ايتۋىنشا، ىلە اۋدانىندا وسى جىلى ءورت قاۋپى كەزەڭى باستالعالى 3400 گەكتار ايماقتا 185 قۇرعاق ءشوپتىڭ ورتەنۋى تىركەلگەن. قۋراعان ءشوپ بولماشى ۇشقىننان تۇتانادى دا، وت بىردەن ۇلكەن الاڭعا جايىلادى، جەل قاۋزاپ، جاقىنداعى تۇرعىن ۇيلەرگە، عيماراتتار مەن قۇرىلىستارعا، الماتى اۋماعىنداعى تاۋ-ورمان القابىنا شىعىپ كەتۋ قاۋپى بار. سون­دىقتان كەز كەلگەن ءورت وشاعىن كۇشەيمەي تۇرعاندا دەر كەزىندە ءوشىرۋ ۇلكەن اپاتتاردىڭ الدىن الادى.

– بيىلعى جىلى ەڭ العاشقى ءورت ەرتە كوكتەمدە، 29 ناۋرىزدا مەدەۋ اۋدانىنىڭ «دۋمان» ىقشاماۋدانىندا بولدى. مۇندا قۋراعان اعاشتار ورتەنىپ، 10 گەكتار اۋماققا جايىلىپ كەتتى. قالانىڭ، ەلدى مەكەندەردىڭ ىشىندەگى مۇنداي ورتتەر نەگىزىنەن تۇرعىنداردىڭ قوقىس ورتەۋىنەن، دالادا الاۋ جاعىپ، وشاق كوتەرۋىنەن تۋىندايدى. تامىزدىڭ باسىندا الاتاۋ اۋدانىنداعى ساق قورعانىنىڭ بەس گەكتار اۋماعىن وت جايلادى. الاتاۋ جانە مەدەۋ اۋداندارىندا دا بيىلعى جىلى قۇرعاق ءشوپتىڭ ورتەنۋى ءجيى قايتالانىپ وتىر. ءورت بولىمشەلەرىنىڭ جەدەل ارەكەتتەرى ناتيجەسىندە اۋلالارداعى، قۇرىلىس الاڭدارىنداعى قۋراعان شوپتەردىڭ تۇتانۋىنان شىققان قانشاما ءورتتىڭ الدى الىندى، ارى قاراي جايىلۋىنا جول بەرىلمەدى. مۇنداي ءورتتىڭ ءجيى شىعۋىنىڭ سەبەبى – جەكە سەكتور تۇرعىندارىنىڭ اۋماعىندا بۇرىنعىداي كۇتىمنىڭ جوقتىعى. بوس جاتقان الاڭدارداعى، اۋلالارداعى قۋرايلار ۋاقىتىندا شابىلمايدى دا، كەيىننەن قۋراعان قۇرعاق ءشوپ ءورت قاۋ­پىن تۋعىزادى. ونىڭ ارتى اپاتتى جاعدايلارعا اكەلۋى مۇمكىن، – دەيدى الماتى قالاسى تجد وقسبپقب باستىعىنىڭ ورىنباسارى، ازاماتتىق قورعاۋ پودپولكوۆنيگى ايدوس نۇسىپباەۆ.

الماتى قالالىق توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى دەپارتامەنتى ءورت قاۋىپسىزدىگىنىڭ ەرەجەلەرى تۋرالى اقپاراتتاندىرۋ بويىنشا الدىن الۋ شارالارىن كەشەندى تۇردە جۇرگىزىپ كەلەدى. ءورت ءسوندىرۋ قىزمەتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن پايدالانۋ، تۇرعىندارمەن اڭگىمەلەسۋ، ەسكەرتپە پاراقتار مەن بروشيۋرالار تاراتۋ ارقىلى ءورت قاۋپىنە قارسى ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى. بىراق قالا تۇرعىندارى قۇرعاق ءشوپتى ورتەۋ كەزىندە قاراپايىم ساقتىق ەرەجەلەرىن كوبىنەسە ساقتامايدى. ءورت قاۋپى كەزەڭى باستالعالى بەرى الماتى قالالىق توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى دەپارتامەنتتىڭ قىزمەتكەرلەرى جەرگىلىكتى ۋچاسكەلىك پوليتسەيلەرمەن، اكىمدىكپەن، قورىقشىلارمەن بىرلەسىپ الماتى ىرگەسىندەگى تاۋ-ورمان تەلىمدەرىندە ۇدايى پاترۋلدىك كەزەكشىلىك جۇرگىزدى، تۇرعىندارعا، تاۋ بوكتەرلەرىندەگى دەمالۋشىلارعا 7 مىڭنان استام جادىناما مەن نۇسقاۋلىقتار تاراتىلدى.

قۇرعاق ءشوپتى ورتەپ، الاڭدى تازارتامىز نەمەسە ەگىستىكتى تىڭايتامىز دەپ ءبىز تابيعاتقا ۇلكەن زيان تيگىزەتىنىمىزدى بىلە بەرمەيمىز. بۇل ەگىستىككە وتە زيان، ويتكەنى توپىراقتىڭ تابيعي ءشىرۋ پروتسەسى بۇزىلادى، توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعى ازايادى. دالاداعى قۋراعان ءشوپ ورتەنگەن كەزدە جەر بەتىندە ءومىر سۇرەتىن بارلىق ۇساق جاندىكتەر، ءتىپتى سۇتقورەكتى جانۋارلار دا ورتەنەدى نەمەسە تۇنشىعىپ، قىرىلىپ قالادى. وسىمدىكتەردى تىڭايتاتىن توپىراقتاعى پايدالى ميكروورگانيزمدەر دە جانىپ كەتەدى. وسىعان بايلانىستى الماتى قالاسىنىڭ توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى تاۋلى، ورماندى وڭىرلەرىندە ءورت قاۋىپسىزدىگى ەرەجەلەرىن ساقتاۋعا، ارنايى بەلگىلەنگەن جەرلەردەن باسقا ورىنداردا الاۋ جاعىپ، وت تۇتاندىرماۋعا شاقىرادى. جەكە سەكتور تۇرعىندارىنا اۋماقتى ۋاقتىلى قۇرعاق شوپتەردەن، قوقىستاردان تازارتىپ وتىرۋعا كەڭەس بەرەدى. كىشى جانە ورتا بيزنەس نىساندارىنىڭ، جاپپاي ادام جينالاتىن نىسانداردىڭ جەتەكشىلەرىنە ءورت قاۋىپسىزدىگىنىڭ دەڭگەيىن ەرەجەگە سايكەس قامتاماسىز ەتۋگە ۇندەيدى. سالا ماماندارى قىلمىستىق كودەكستىڭ 292-بابى بويىنشا ورتتەن ادام ومىرىنە اسا اۋىر زيان، ءىرى ماتەريالدىق زالال كەلتىرىلسە نەمەسە ادام قازا بولسا، ءىرى كولەمدە ايىپپۇل سالىناتىنىن جانە بەلگىلى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنا شەكتەۋ قويىلاتىنىن ەسكەرتەدى.

دالا ورتتەرى ادام ءومىرىن جالماعان كەزدەر دە از ەمەس. ماسەلەن، جۋىردا اقتوبە وبلىسى، ايتەكە بي اۋدانى، سۇلۋكول اۋىلىندا تۇتانعان قىزىل جالىن كەزىندە 4 ادام قازا تاپتى: اۋىل اكىمى باتىربەك بىرلەپەسوۆ، مۇعالىم جولدىبەك ءابدىسالىموۆ، مەكتەپ كۇزەتشىسى جومارت سمايلوۆ پەن شارۋا قوجالىعىنىڭ جۇمىسشىسى جاڭاباي ابىشەۆ. ءبارى دە ءورت سوندىرەمىز دەپ جانتالاسىپ ءجۇرىپ مەرت بولدى. سول كۇنى ايتەكە بي اۋدانىنىڭ 7 اۋىلىندا ءورت بولعان. دالا ءورتىن سوندىرۋگە جۇمىلدىرىلعان ەرىكتىلەردىڭ قولىنا ساپالاق بەرىلگەن، كەيبىرى سۋمەن ءورت سوندىرگەن. بىراق اۋدان، اۋىل اكىمدىگى جانىنان جاساقتالعان ەرىكتىلەردىڭ كۇشى ءورتتى سوندىرۋگە جەتپەگەن.

«اۋىل اكىمى باتىربەك بىرلەپەسوۆ جەل كۇشەيىپ، ءورت اۋىلعا 10 شاقىرىم قالعان كەزدە ەكى ماشينامەن شىققان. ەرىكتىلەر سۋ بۇرىككىشى بار ءورت ءسوندىرۋ قۇرالىمەن جانە ساپالاقپەن الاۋدى سوندىرگەن. بىراق ۇشەۋى ورتتەن شىعا الماي قالدى. ءبىر مەزگىلدە 7 اۋىلدا ءورت شىقتى. ءبارىن بىردەي قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن بولمادى»، – دەيدى ايتەكە بي اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى تەمىربەك راحمەتوۆ.

ءتىلسىز جاۋ تابيعاتتىڭ اسەم قويناۋىنورتەڭگە اينالدىرعانىنا شىداي الماي، قىزىل جالىنمەن ارپالىسقا بەل شەشە كىرىسكەندەردىڭ قازاسى تەمەكى تۇقىلىن كورىنگەن جەرگە لاقتىرىپ، وشاقتىڭ شوعىن سوندىرمەي كەتە باراتىن، تابيعاتقا، ادامزاتقا جاناشىرلىقتان ادا جاندارعا ساباق بولار، بالكىم…

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button