نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى: جالعىزدىقتىڭ قۇدىرەتى — ويى مەن قيالىندا

ول توسىن ادام. قازاققا مۇلدەم بوتەن بەينە. سىرت قاراعاندا سولاي… جازۋشىلار وداعىندا اسا ءبىر ماڭىزدى جيىن ءوتىپ، جۇرت تاراعان تۇستا اسەم عيماراتتىڭ الدىندا كەڭ ەتەك كوۆبوي قالپاقتى كوزىنە تۇسىرىڭكىرەپ كيگەن ۇزىن بويلى، اشاڭ، سۇستىلاۋ جۇزىنە كۇلكى ۇيىرىلە قويمايتىن توسىن كىسى تالايدىڭ نازارىن اۋدارعانى كۇمانسىز. «كۇلمەيتىنى قالاي، – دەپ ويلار ەدى كەيبىرەۋلەر وسىندايدا. – ارقا-جارقا بوپ، ءبىر-بىرىمەن قايشىلاسا قۇشاقتاسىپ، قاۋقىلداسىپ جۇرگەن قالامگەرلەرگە وكپەسى قارا قازانداي كىسى مە؟ الدە جالعىزدىققا بەرىلگەن كىسىكيىك پە؟».

ارينە، بىزدە ويلاۋ ەركىندىگىنە جول اشىق. نە ويلاساڭ دا ءوزىڭ ءبىل! ال ول كىسىمەن سويلەسسەڭ… تەرەڭ بىلىمىنە، ارعى-بەرگى الەم جازۋشىلارىنىڭ جازعاندارىن جىلىكتەپ شاعاتىن بىلىكتىلىگىنە، قايمانا قازاققا جۇرەگىن ج ۇلىپ بەرەردەي اقي مارتتىگىنە ەرىكسىز باس يەسىڭ.

ول – الماتىدان الىستا تىرلىك كەشسە دە، الىپ شاھاردا ىشتەي تالىقسىپ جۇرگەندەردىڭ تالايىنىڭ قولتىعىنان دەمەۋشى، قامقورشىسىنا اينالعان نەساعاڭ. ول – كورنەكتى قازاق قالامگەرى، دارىندى جازۋشى نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى!

رەداكتسيادان

– نەساعا، بۇل سىزبەن العاش رەت سۇحباتتاسۋىم. تاجىريبەمنىڭ ازدىعى اڭعارىلىپ قالماي ما دەپ الاڭداپ وتىرعانىم دا، كوكەيدەگىنى بۇكپەي سويلەيتىن تىك مىنەزىڭىزدەن جۇرەكسىنە كەلگەنىم دە شىندىق. تىلشىلىك قىزمەتىڭىزدىڭ العاشقى جىلدارى وسىنداي كۇي ءسىزدىڭ دە باستان وتكەن بولار…

– العاشقى كەزدە… قالقام-اۋ، سەندەگى كوڭىل-كۇي ءبىزدىڭ دە باستان وتكەن. دەسە دە، «وزەكتى جانعا ءبىر ءولىم» دەيتىن تاۋەكەل العان بەتتەن قايتارا ما؟! ءبىز التى جاسىنان اساۋ ۇيرەتىپ وسكەندەرمىز. ادەپكىدە تۋلاعان اساۋدىڭ ۇستىنەن قالاي ۇشىپ تۇسكەنىمىزدى بىلمەي قالاتىنبىز. وڭباي قۇلاۋ وڭاي ما. باسىڭمەن تۇسكەندە، شىر اينالعان دۇنيەمەن بىرگە شىبىن جانىڭ دا بىرگە شىعىپ بارا جاتقانداي بولاتىن. شالدار قويمايدى: «ءاي، كۇشىك، قانە، ءمىن قايتا، – دەيدى ءتورت ءورىم قامشىسىن توبەڭدە ويناتىپ. – كەۋدەسىندە جانى مەن نامىسى بار قازاقتىڭ اساۋدان ولگەنىن كورگەن جوقپىز. قانە!». مىنەسىڭ. جىعىلاسىڭ. مىنەسىڭ، تاعى جىعىلاسىڭ. بىراق، جەتەسىڭ دەگەنىڭە. ۇيرەتەسىڭ اساۋدى. ۇيرەتۋگە ءوزىڭ دە ۇيرەنەسىڭ. نيەت بولسىن دە. تالاپ بولسىن دە. قايتپاس مىنەز قالىپتاسادى.

– جازۋ جانىڭىزدىڭ جالاۋىنا اينالاتىنىن قاي كەزدە سەزدىڭىز؟

– «جاس كەزىمنەن-اق» دەپ جانىمدى جەپ قايتەم. ءبارى بەرىرەكتە. ەشكىمگە ۇقساماي جازۋعا مۇمكىندىگىم بار ەكەنىن ءسال-ءپال اڭعارعاندا. «كوگىلدىر كويلەكتى كەلىنشەكتى» جازىپ جۇرگەنىم، سول. ەروتيكالىق-تەنتەكتەۋ سيپاتى بار، نەگىزى جابىق تاقىرىپتىڭ جابۋىن (ايگۇل كەمەلباەۆانىڭ ءسوزى) كوتەرگەن كورىنىستەر كوركەمدىك قالىپقا تۇسكەندە جازۋ مانەرىندەگى جانىمدى جالاۋلاتقان قولتاڭبام قىلت-قىلت ەتكەن. بۇل ءوزى قالاي بولار ەكەن، جۇرت قالاي قابىلدايدى دەپ، جالتاقتاعان جوقپىن. «تاڭشولپانعا» جىبەرىپ ەدىم، قايسىبىر كۇنى تەلەفونعا ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ اعامىز شاقىرىپ تۇر. ەشۋاقىتتا بەتپە-بەت كەلىپ، قول بەرىپ، جۇزدەسپەگەن ادامىم. «ءاي، اينالايىن، –  دەدى. – سەنىڭ مىناۋ «كوگىلدىر كويلەكتى كەلىنشەگىڭ» مەنىڭ الدىمدا جاتىر. كىرپىش قالاعانداي ءمىنسىز ەكەن. دەگەنمەن، الدىڭعى ءۇش بەتىن قايتا قاراشى».

قارادىم. ءبارى دۇرىس سياقتى. اقاۋ قاي جەرىندە، بىلسەم قانە. سودان قانشا جىل ءوتتى، الگى اڭگىمەنى پاراقتاپ وتىرعاندا… تاڭعالعانىم، ابەڭ الدىڭعى ءۇش بەتىنىڭ ءار جەرىندە تۇتاس سويلەمنىڭ اراسىنداعى از-كەم ءسوزدى تۇزەتكەن ەكەن. رەتى كەلگەندە ايتىپ وتىرمىن مۇنى.

ءيا، «كوگىلدىر كويلەكتى كەلىنشەك» وسى كۇنى جاستار جاعى جابىلا وقىپ جۇرگەن، كوركەم ىزدەنىسىمدەگى جاڭا ورىسكە جەتەلەگەن شىعارمام.

– «سۋرەتكەرى از قوعامنىڭ رۋحاني توقىراۋدان شىعۋى نەعايبىل» دەيسىز. قازىر ءوز زامانىنىڭ سۋرەتكەرىن ىزدەيتىن وقىرمان بار ما ءوزى؟

– مۇلدە جوق دەۋ بولماس، ءسىرا. از ەكەنى اقيقات. بۇل ءوزى كوپ فاكتورلى ماسەلە. مەنىڭ ويىمشا، بىرىنشىدەن، سۋرەتكەرلەرىمىز ساناۋلى، ەكىنشىدەن، وقىرماندارىمىزدىڭ ۇلكەن بولىگى الەمدىك ادەبيەتتىڭ قيلى-قيلى ەلەمەنتتەرىنە پسيحولوگيالىق، فيلوسوفيالىق، كوركەمدىك قاباتتارىن قازىپ وقىپ-تۇسىنۋگە، ءومىر شىندىعىن ميستيكالىق، ماگيالىق رەاليزم تاسىلدەرىمەن تاقىمداپ، تارقاتاتىن شىعارمالارعا دايىن ەمەسى راس. قوعامدى رۋحاني توقىراۋدان ساقتاۋ، كوپ جاعدايدا، سۋرەتكەرلەردى بىلاي قويعاندا، ۇلتتىڭ جاندۇنيەسىنىڭ جاپپاي كوركەمدەنۋىنە بايلانىستى ما دەپ تە ويلايسىڭ. ياعني، ادەبيەتكە بالا كەزدەن بەتبۇرىس. مىسالى، وسى بيىل اقش-تىڭ فلوريدا شتاتىندا مەكتەپ وقۋشىلارىنا ادەتتەگىدەي ءۇي تاپسىرماسىنىڭ ورنىنا ادەبيەتتى وقىتۋ تۋرالى زاڭ قابىلدادى. وسى جەردە ف.دوستوەۆسكيدىڭ ءبارىمىز بىلەتىن «ادامدار ابدەن ازعىنداعاندا ادەبيەتكە بەت بۇرادى» دەگەن ءسوزى ەسكە تۇسەدى. ويلاناتىن شارۋا.

– جازۋشىلاردان جاقسى شىعارما سۇراساڭ،  مەملەكەتتەن قولداۋ جوعىن العا تارتادى. مەملەكەت توسىنە مەدالىن تاعىپ، استىنا كولىگىن مىنگىزىپ بەرسە، قالامى جۇيتكي جونەلەتىن بولعانى ما سوندا؟

–  جازۋشىنىڭ جازۋشىلىعىن مىندەت ەتۋىن تۇسىنە بەرمەيمىن. جازۋ – ءومىرىمنىڭ ءمانى. ونسىز، وزگەنى قويعاندا، ءوزىڭ ءۇشىن دە «شىرىگەن جۇمىرتقاسىڭ». ال مەملەكەت قولداسىن دەيىن. ۇلدە مەن بۇلدەگە وراسىن. جازا الاسىڭ با شەدەۆردى؟! «مەنىڭ كوپ وقىلىپ جۇرگەن وسىنداي جاقسى شىعارمالارىم بار، مەملەكەت سونى كورمەيدى، ەلەمەيدى، باعالامايدى» دەپ سەندىرە الاتىن ناقتى دالەلىڭدى كورسەتىپ جاتساڭ ءجون. بەرمەي جاتىپ سۇراساڭ، ول جاي السىزدىگىڭدى جابا توقۋ، اقتالۋ. قالاماقىنى ايتساڭ، ونى السا تالانتتى شىعارمالار السىن. ادەبيەتتەگى، بىزدە ورىن الىپ كەلە جاتقان جاعىمسىز جاي، تەڭگەرمەشىلىك تە ادەبيەتتىڭ تۇبىنە جەتەدى

– «اۋدارىلماعان ادەبيەت – ارتتا قالعان ادەبيەت» دەگەن ءسوزىڭىزدى ءتۇرتىپ الىپ ەدىم. بىزدەگى اۋدارمانىڭ بۇگىنگى اياق الىسىمەن وزىق ادەبيەتتەردىڭ قاتارىنان كورىنەمىز دەۋ بوس اۋرەشىلىك ەمەس پە؟

– شەتەلدەرگە بيىل 100 كوركەم كىتاپتى اۋدارۋ جونىندەگى ۇكىمەت باعدارلاماسى – پرەزيدەنتتىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ يدەياسى ارقىلى قازاق ادەبيەتىنىڭ باسىنا ورنايىن دەپ تۇرعان باق. حوش، سوندا قاي اۆتورلاردىڭ شىعارمالارىن اۋدارتۋ كەرەك؟ وسى رەتتە ايتىپ قالايىق: «باس كەسپەك بولسا دا، ءتىل كەسپەك جوق». القىمنان الىپ تۇرعان ازاماتتىق بار. مىڭگىر-مىڭگىرلەردىڭ اتاسىنىڭ اۋزىنان ۇرايىن دەيتىن ءمىردىڭ وعىنداي وتكىردىڭ ءجۇزى تۇر، اۋزىڭا سىيماي. سونداعى ايتپاعىڭ، ارۋاقتارىڭنان اينالايىن، اسىپ تۋعان حاندارىمىز، بيلەرىمىز، باتىرلارىمىز تۋرالى جازىلعان قۇلاش-قۇلاش كىتاپتار شەتەلدىكتەردى قىزىقتىرا قويار ما ەكەن. وزدەرىنىڭ تاريحي تاعدىرلاردا رىتسارلىق، سامۋرايلىق جانە سونداي-سونداي ادامزات الەمىنە ەجەلگى ەلدىڭ، سۇراپىل ەرلىكتىڭ عاجايىپ ۇلگىلەرىن سىيلاعان جانە تاڭعالدىرعان كوركەم ادەبيەتىندە دە، كوركەم ونەرىندە دە جەر قوزعالتىپ، كوك تىرەگەنىن كورسەتىپ كەلە جاتقان ولاردى تاڭ قالدىرا الا ما؟!

ارى قاراي، شەتەلگە ۇكىمەت باعدارلاماسىمەن اۋەلى ءبىز اۋدارىلۋىمىز كەرەك دەسىپ، مەملەكەتتىك سىيلىق العانداردىڭ كوبىسى-اق اياق-قولدارىن ىسقىلاپ جۇرگەندەرى تەگى راس. كوپكە توپىراق شاشۋعا بولمايدى. بار بىزدە، وسى توپتىڭ ىشىندە ورتادان وزا شاپقاندار. كىمدەردىڭ ارقيلى جاعدايلارمەن العاندارى دا بەلگىلى. بۇلاردىڭ ءبىر جاعىندا جاتقان جىلاننىڭ استىنان جۇمىرتقاسىن الاتىن پىسىقتار ءسوزسىز جۇرەدى.

الەم وقىرماندارىنا كەرەگى، ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا، الەمدىك ادەبيەتتىڭ سۇرانىمىنا لايىق، ءار ۇلتقا، ءار ادامعا تيەسىلى، ءبارىنىڭ بىردەي جان تەبىرەنىسىن تۋدىراتىن، ارماندارىن، ماقسات-مۇراتتارىن، ازاپ-شەرلەرىن ورتاق الىپ قوزعايتىن، ءيسى ادام اتاۋلىعا نە ءتان، سونىڭ بارلىعىن ءبىر ۋىسقا سىيدىرىپ اكەتە الاتىن، كەز كەلگەن قوعامعا، جەر دۇنيەدەگى قول جەتكەن رۋحاني قۇندىلىقتاردى، ءومىر ساباقتارىن، وركەنيەتتەردىڭ ءومىر دەگەندە، ولىسپەي-بەرىسپەيتىن ومىرشەڭ ونەگەلەرىنىڭ تەڭدەي تيەسىلى ەكەنىن ەسكە سالىپ وتىراتىن كوركەم شىعارمالار.  گابريەل ماركەستى الايىقشى. الاقانداي كولۋمبيانىڭ تۋماسى. كۇللى الەمگە ايگىلى. بولاتىنى، ول «ءجۇز جىلدىق جالعىزدىعىندا» ەگەر ادامزات ازعىنداۋىن توقتاتپاسا، جالعىز ساتتە توپان سۋدىڭ استىندا ماڭگىگە قالاتىنىن ەسكەرتتى.

وزدەرىڭ دە وقىعان شىعارسىڭدار، ستەفان تسۆەيگتىڭ «بەيتانىس ايەلدىڭ حاتى» دەگەن بار-جوعى 8-9 بەتتىك اڭگىمەسىن. وسىنى وقىماعان وقىرمان جەر بەتىندە جوق تا شىعار. ايەل سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ قاسىرەتى جانە ەشكىم كۇتپەگەن جەردەن شىعا كەلگەن قۇدىرەتى. سوندا قالاي؟ جۇمباق. سول جۇمباقتىڭ جاۋابى وقىرمانىن ءالى كۇنگە ويلاندىرىپ كەلەدى.

مەملەكەتتىك باعدارلاما بولعان سوڭ، مەملەكەتتىك كوميسسيا دا قۇرىلار، مۇمكىن قۇرىلىپ تا قويعان شىعار. اڭگىمە، سونىڭ مۇشەسى كىمدەر بولادى؟! مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ اتى مەن ابىرويىن ويلايتىن، ادەبيەتتانىمى الەمدىك ادەبيەتتىڭ سۇرانىمىنا ساي، ادالدىعى مەن ازاماتتىعى بىردەي بىلىكتىلەر مە، و جاعىن ۋاقىت كورسەتەر. ايتەۋىر شەتەلدىكتەردىڭ كۇلكىسىنە قالمايىق. كوڭىلدەرىن قالدىرىپ المايىق. مەنىكى – پىكىر، ۇسىنىس، تىلەۋ. ويلايمىن عوي، شىركىن، م.اۋەزوۆتىڭ «قارالى سۇلۋ»، «قورعانسىزدىڭ كۇنى»، ءابىش اعانىڭ «شىڭىراۋى»، تولەن ابدىكتىڭ «وڭ قولى»، تىنىمبايدىڭ جازعاندارى تەكتەس شىعارمالار اۋدارىلسا دەپ.

– زامان وزگەردى –  سانا وزگەردى: قابىلداۋ باسقا، ءتۇيسىنۋ بولەك. دەمەك جازۋ دا جاڭعىرۋى كەرەك. بىراق جازۋشىلار مۇنى ەلەگىسى كەلمەيتىن سەكىلدى. قالامدى ەسكى سۇرلەۋمەن سۇيرەتىپ ۇيرەنگەن قالامگەرلەر جاڭا سوقپاق ىزدەۋگە ەرىنە مە، الدە جاڭالىق اتاۋلىدان ۇركە مە؟

– زامان وزگەرگەنمەن، سانا… بۇل ءوزى… «ءاي، قايدام» دەيتىن اڭگىمە. وقىرماننىڭ ساناسى وزگەرۋى ءۇشىن، جازۋشى قاۋىمى ودان وق بويى وزىق تۇرسىن دە. قاي كەزدە دە ۋاقىتتىڭ كوكسەگەنى سول بولدى. قايتەسىڭ، الدىمىزداعى اعالاردىڭ كوبى، ەندى ءبىز، وقىرماننىڭ جۋان ورتاسىندا ءجۇرىپ الدىق. بۇل راس. وتىرىك دەگەندەردىڭ وزدەرى بىلەر. ال جاڭا زاماننىڭ جاڭا سوقپاعى، جاڭالىعى دەگەننەن ەشكىم قاشپايدى. بىراق ونداي قابىلەتتى جاراتۋشى بەرمەسە قايتەدى. ءوزىڭ ايتپاقشى، ەسكى سۇرلەۋمەن سۇيرەتىلە بەرەدى. جىل سايىن كىتاپتارىن شىعارىپ جاتادى. ولارىنىڭ سانىن 20-30-عا دەيىن جەتكىزىپ تاستاعاندارى دا بار دەسەدى. نە دەگەن ەڭبەكقورلىق! امال نە، ەڭبەكقورلىق پەن تالانتتى قاتار قويۋ كورگەنسىزدىك. سوڭعىسىنان الدىڭعىسى ساداعا كەتسىن، ارينە. وعان قارايتىن ازىرگە ەشقايسىسى جوق، كەرىسىنشە ۇدەپ بارادى. جۋرناليست تە – جازۋشى، فيلولوگ تا – جازۋشى، ارداگەرلەر دە – جازۋشى…

– رۋحانياتىمىزدىڭ تاعىلىمدى تاريحىنا ۇڭىلسەك، ءار كەزەڭنىڭ ادەبيەتىنە بەلگى-بەدەرىنە ساي اتاۋ بەرىلگەن.  بۇگىنگى ادەبيەتكە قانداي ايدار تاعۋعا بولادى؟

– سۇراعىڭنىڭ استارىن تۇسىندىك. ەگەر قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن عاسىرى قايسى دەسەك، ءوزىم اركەز ايتىپ جۇرگەنىمدەي، ول اۋىز ادەبيەتىنە تيەسىلى. بۇقار جىراۋ، اقتامبەردى، ءسۇيىنباي، مارقاسقا، ۇمبەتەي، شوجە، شەرنياز، شورتانباي، مۇرات، ماحامبەت جانە باسقا دا سالعان جەردەن سامعاپ شىعاتىن ساڭلاقتار. ءوز زاماندارىنىڭ اقيقاتىن اياۋسىز ايتىپ، اۋزى التى قارىس الپاۋىتتاردى الباستىداي باسىپ، حالىقتىڭ قامىن جەگەن، ەلدىك پەن ەرلىكتى جىرلاعان، وراق اۋىز وعلاندار. حاننان قايمىقپاعان، بايدى باسىندىرماعان.

ال ەندى، ادەبيەتىمىزدە كوركەمدىك بەتبۇرىس، كوركەمدىك ءۇردىس، كەمەلدەنۋ كەزەڭى دەيتىن رەتتەر بار دەپ ويلايمىن. كەڭەس وداعى كەزىندەگى ادەبيەتتى التىن عاسىر دەگەنگە، اناۋ ايتتى، مىناۋ ايتتى دەگەنگە قوسىلا المايمىن. ورىستار ادەبيەتىنىڭ التىن عاسىرىنا ل.تولستوي، ف.دوستوەۆسكي، ا.پۋشكيندى عانا قوسادى. ءتىپتى، كۇللى الەم پروزاسىن باس الماي وقيتىن، پەسالارى قويىلىمى جاعىنان بيىل شەكسپيردى ارتقا قالدىرعان ا.چەحوۆتى كۇمىس عاسىرعا جاتقىزادى. تالعام، تانىمنىڭ تاڭداي قاقتىرار تۇسى دا وسى بولار. ال سەن، ءوز ادەبيەتىمىزدىڭ قازىرگى ايدارىن سۇرايسىڭ. قازىرگى ادەبيەتىمىزدىڭ ايدارى، ىشىندە مىنا ءوزىم دە جۇرگەن، كەشەگىلەر قىزىل يدەولوگيا جاپقان شاپاننىڭ ەكى جەڭىن جاڭا-جاڭا شەشىپ ۇلگەرىپ جاتقان وسى زاماننىڭ «كوركەم كوڭىلى».

– سورەڭىزدە قايتالاپ وقۋدان جالىقپايتىن كىتاپتاردىڭ قاتارى قالىڭ با؟

– ول ءبىراز عوي.

– ءوز شىعارمالارىڭىزعا ءجيى ۇڭىلەسىز بە؟ جازعاندارىڭىزدى جىلدار وتكەن سوڭ پاراقتاپ وتىرىپ، وقىرماننان ۇيالعان ساتتەر بولدى ما؟

– وقتا-تەكتە. ويتكەنى وقىپ الىپ، وقىرماندارىمنان ۇيالىپ وتىرعىم كەلمەيدى. اسىرەسە، اۋەلدە جازعاندارىم… ءاي، وسى دۇرىس-اۋ دەگەندەرىنىڭ وزىنەن وكىنىشتەرىم ءورىپ  شىعا كەلەدى. قالاي جىبەرىپ العانمىن دەپ ءوزىمدى- ءوزىم تالاپ تاستايمىن. «مۇلدە قويسام قايتەدى» دەگەن دە كەزدەر كوپ. بىراق جاندۇنيەڭە سۋداي ءسىڭىپ، تاستاي باتىپ العان جازۋ دەرتى يەكتەيدى دە تۇرادى. الما-كەزەك قورشاعان ورتانىڭ ازاپ-شەرگە سالاتىن ءبىرتۇرلى قۇبىلىستارىنا جۇلدىزى قارسى ويىندى ەتى ون بولەك ويلار دا كەلەدى. جازۋعا باتا المايمىن. شامام جەتپەيتىن سياقتى. «يت تە جىلىكتى ارتىنا قاراپ جۇتادى» دەگەن جۇرتتىڭ ءسوزى جانە سۇيەكتەن وتەدى. ءارى-ءسارى يت تىرلىك، كەيدە وسى جازۋشىلىق.

– كوپتەن وڭاشالاۋ جۇرەتىن بۇگىنگى قالامگەرلەر ءسىزدىڭ «جازۋشىنىڭ جالعىز دوسى  – جالعىزدىق» دەگەن ءسوزىڭىزدى قالقان كورەدى… ورتادان وقشاۋلانبايىنشا وقىرماننىڭ جاقىنىنا اينالام دەۋ بەكەر مە سوندا؟

– «جازۋشىنىڭ جالعىز دوسى – جالعىزدىق»…  وسى ءسوزىم ىلعي الدىمدى وراي بەرەدى. وزىمە تيەسىلى شىنىم ەدى. تاڭداعان تاعدىرىم بولاتىن. تالاي-تالاي قالتاڭ-سەلتەڭدىكتەن ساقتاپ قالعان سابىرىم. ءوزىمدى وزىمە تانىتقان اقىلشىم. «ەرتەڭدە شاپسا، توستە وزعان» ەرىك-جىگەرىم. ونىڭ قادىرىنە بىلگەندەر عانا جەتەدى.

جالعىزدىقتىڭ قۇدىرەتى – ويى مەن قيالىندا. ول ءوزىنىڭ وي-قيالىمەن ءومىر مەن ءولىمنىڭ اراسىندا وتەتىن ادامنىڭ قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرى  كوپ جاعدايدا بەيمالىم الەمىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە قاراي، بارى مەن جوعىن تۇگەندەپ كورۋدى كوكسەپ بارا جاتادى. ودان نە شىعىپ، نە قويىپ ءجۇر، ءتۇسىن تۇستەپ، اتىن اتاپ بەرە المايمىن. ءسىرا، «قىرىپ-جويىپ» بارا جاتقانىم شامالى. مەيلى، قالاي بولعان كۇندە، وزىمە ادالمىن.

– تەاترعا بارساڭ دا، كينوگەرلەر مەن قالامگەرلەرمەن تىلدەسسەڭ دە ەستيتىنىمىز ءبىر: «سىن جوق». شىعارمام سىنالدى دەپ جۇرگەندەردى راسىندا دا كەزىكتىرە بەرمەيسىڭ. ماقتامەن باۋىزدايتىن باياعىنىڭ سىنشىلارى كەلمەسكە كەتكەن سەكىلدى. كوڭىلجىقپاستىق كوبەيدى مە، الدە تۋىندىنى تالداپ-تارازىلاۋعا ورەسى جەتەتىندەر ازايدى ما؟

– وسىمنىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىن قايدام، جازۋشىنىڭ سىنشىسى – اۋەلى ءوزى. سىن بوتەننىڭ ويى، بوتەننىڭ تانىمى. ونىمەن كەلىسۋ-كەلىسپەۋ سەنىڭ شارۋاڭ. «ءوز اقىلىم اقىل-اق، كىسى اقىلى شوقىراق» دەگەن ويعا تۇسەدى.

كىمنىڭ دە ەڭ باستى سىنشىسى – وقىرمانى. شىعارماڭ وقىلىپ جاتسا، ونىڭ وقىرمانعا ۇناعانى. تامىرىن تاپ باسقانىڭ. تالعامىنا ساي كەلگەنىڭ.

باياعىنىڭ سىنشىلارىنىڭ ماقتامەن  باۋىزداعاندارى، كوپ جاعدايدا يدەولوگيانىڭ  جاراپازانى ەدى. ورىس سىنشىلارى ۆ.بەلينسكي، پيسارەۆ، بەرىدەگى ف.كۋزنەتسوۆ، تاعى تاعىلارىنىڭ  تسيتاتتارىنا سۇيەنگەن قىزىل ءسوز بولاتىن. سەنىڭ باياعىدا ماقتامەن باۋىزدايتىن سىنشىلارىڭىز شىنىندا دا بىلگىرلەر بولسا، قازاق ادەبيەتىن الەمدىك ادەبيەتتىڭ  كونتسەپتۋالدىق جەتىستىگىنە قاراي باعىتتاپ كوزىن اشىپ، كوكىرەگىن وياتىپ بەرمەيتىن بە ەدى. كوپكە توپىراق شاشپايمىن، جالپى العاندا شىندىق وسىنداي.

ورەنى ايتاسىڭ. وسى باستان باسىن اشىپ الاتىن ورىندى ءسوز، ولارعا جاڭا سيپاتتاعى، ءورىسى وزگەشە  ءارى توسىن شىعارمالاردى تانىپ-تالداۋ وڭاي بولماي قالعان سىڭايلى. جۇمباعى مەن قۇپياسىنا قۇرىق بويلامايتىن شىعارمالاردى جىلىكتەي شاعىپ، جىبەكتەي ەسىپ بەرە الاتىن سىنشىنىڭ ىلۋدە بىرەۋ ەكەنى وكىنىش.

سىن دا جەكە جانر. قيسىنىن تاۋىپ، قيۋىن كەلتىرىپ، قىلپىپ تۇراتىن وتكىر ونەر. سىنشىلاردىڭ وسىنداي جاڭا تۇرپاتتاعى تۇلعالارى ءوسىپ شىعار  دەپ ءۇمىت ەتەمىز.

– بۇگىن جاستاردىڭ ادەبيەت دەپ جاستانىپ وقىپ جۇرگەنى  – كۇيەۋدىڭ ءتىلىن تابۋدى ۇيرەتەم دەگەن ايەلدەردىڭ، كاسىپتە تابىسقا جەتۋدىڭ  جولىن كورسەتكىسى كەلەتىن ەركەكتەردىڭ «اقىل» توپتاماسى.  مۇنداي «شەدەۆرلاردىڭ» ادەبيەتكە ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىنىن وسكەلەڭ ۇرپاققا ۇقتىرۋ ءۇشىن قايتپەك كەرەك؟

– ورەكەڭدەردە «كاجدىي پو سۆوەمۋ س ۋما سحوديت»  دەگەن ءسوز بار. بۇل قۇبىلىس ءار كەزدە-اق بولعان. ماسەلە تۇپتەپ كەلگەندە اركىمنىڭ تۋىسىنا بايلانىستى. اتا-بابانىڭ: «بالا بەر، بالا بەرسەڭ سانا بەر، سانا بەرمەسەڭ، الا بەر» دەگەنى ەسكە تۇسەدى. ءدال قازىر قالاي كوكيمىن دەسە دە ءوزى بىلەتىن كورىنگەن كولدەنەڭ كوك اتتىلار كىتاپ جازىپ، ونى جاندارى قالماي جارنامالاپ، تاراتىپ جاتقان، جەلدىر-جەكەمدەر سونىڭ جەتەگىندە كەتكەن الماعايىپ زاماندا ولاردىڭ بەتىن شىنايى ادەبيەتكە بۇرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. دەسەك تە جاستارىمىزدى تۇگەلدەي قارالاۋعا بولمايدى. 2015 جىلى  «قازاق ادەبيەتىنىڭ» 85 جىلدىعىنا بايلانىستى قازۇۋ-دىڭ عيماراتىندا ۇلكەن جيىن ءوتتى. فويەدە كەلە جاتىرمىن. كەنەت مەنى 10-15 قىز بالا دەرەۋ قورشاپ الىپ، سۇراقتى جاۋدىردى كەلىپ. «پوستمودەرنيزم، ماگيا، ميستيكا، سيۋررەاليزم» دەگەندى ءتۇسىندىرىپ بەرىڭىزشى دەسىپ. سول كەزدە جۋرناليستيكا مەن فيلولوگيا فاكۋلتەتتەرىنىڭ دەكاندارى جەتىپ كەلىپ: «اعالارىڭدى ۇستاماڭدار، جيىن باستالعالى جاتىر. كەرەك  دەسەڭدەر، ارنايى شاقىرىپ، كەزدەسۋ وتكىزەيىك» دەدى.  ارتىنان ەستىسەم، اتالعان ەكى فاكۋلتەتتە ادەبيەت تەورياسى بويىنشا وتەتىن لەكتسيادا مەنىڭ دە ءبىردى-ەكىلى شىعارمام جايلى ءدارىس وقىلادى ەكەن. مەن جاستارىمىزدىڭ ادەبيەتكە دەگەن قۇشتارلىعىنا مارقايىپ قالدىم. دەمەك، ءۇمىتىمىزدى ۇزبەيىك.

– قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلى، ەلىمىزدىڭ حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازانى رۋحاني دوس، اعا تۇتىپ، ۇنەمى جانىنان تابىلاسىز. ءسىزدىڭ دە اعالىق اقىلىڭىز بەن رۋحاني قولداۋىڭىزعا سۇيەنىپ جۇرگەندەر كوپ بولار. وكشەڭىزدى باسقان ىنىلەردىڭ ىزەتىنە كوڭىلىڭىز تولا ما؟

– اعاعا ىزەت… ءيىلىپ، بۇگىلۋ ەمەس ول. اتادان قالعان امانات. ارىستان تۋعان شەراعامنىڭ قادىرىنە جەتسەم،  پارىزىم. قاي كەزدە دە ءبىر-بىرىمىزگە ايتساق، ادالىن ايتتىق. ءتىپتى، كەيدە بەتىڭ بار، ءجۇزىڭ بار دەمەيتىن كەزدەرىمىز دە بار ەدى. بىردە: «شەراعا، وسى «ءبىر كەم دۇنيە»  كىتابىڭىز نەلەۋ مە، قالاي؟» دەپ قالدىم. «سوندا نەعىلدەيسىڭ؟ – دەدى بۇكىل دەنەسىمەن بەرى بۇرىلىپ. – ايتشى، قانە».  «ءبىر تاڭ دۇنيەنى» جازعانىڭىزدا بولاتىن ەدى». «ءوزىڭ جاز». «شەراعا-اۋ، ول مەنىڭ قولىمنان كەلمەيدى عوي». «مەنىڭ قولىمنان كەلەدى دەپ كىم ايتتى ساعان؟..».  قوسىلا ك ۇلىپ جىبەرگەنبىز. مەن سۇراعىما، ول جاۋابىنا رازى ما، نەمەنە.

جازۋشى مارال سقاقباەۆ اعامىز: «شەرحانمەن تالاي جولى داستارقانداس بولعانبىز، تۇنەرەدى دە وتىرادى، سەنى كورسە، جايىلىپ سالىپ، جايناپ كەتەدى، و قالاي؟» – دەپ سۇراعان-دى. سەبەبى ەكەۋمىزدىڭ وي-جۇيەمىزدە، مىنەزىمىزدە جاقىندىق، باۋىرمالدىق بولۋ كەرەك. باسقا نە؟!

جاسى سەكسەننەن اسقاندا، قايسىبىر كۇنى قاتتى اۋىرىپ، اۋرۋحاناعا ءتۇسىپ قالدى. جانىمدا ەكى ازامات بار، باردىم. سۇپ-سۇر بولىپ، س ۇلىق جاتىر ەكەن. قورقىپ قالدىق. «مۇرتازا مۇرتتاي ۇشىپتى، ءسىرا، ساۋداسى بىتەر دەپ تۇرسىڭدار ما؟ – ول كىسى ءالسىز سويلەدى. – ويتپەڭدەر، ءازىر».

جانىندا ءبىراز وتىرعاندا، اعام ماعان قايتا-قايتا قاراپ: «سەن امان بول، سەن امان بول، سەن امان بول» دەپ ءۇش رەت قايتالادى.

نەگە بۇلاي ەتكەنىن كىم ءبىلسىن؟! بالكىم، دەپ ويلايمىن، ۇزاق  جىلدارعى ىنىلىك ادال ءىلتيپاتىما رازى كوڭىلى مە…

اعالىق اقىلىم مەن رۋحاني قولداۋىما سۇيەنىپ جۇرگەندەر، قۇدايعا شۇكىر، قازاقستاننىڭ كەز-كەلگەن قيىرىنان تابىلىپ جاتادى. كوبىسىن كوزبە-كوز كورگەن دە ەمەسپىن. تەلەفون شالادى، ادەبيەت پەن ازاماتتىق  قانا ەمەس، قوعامنىڭ قوزعاۋشى كۇشى – اقىل-سانا، پاراسات جايىندا اڭگىمە-دۇكەن قۇرامىز. كەيدە، الماتىدان توپ قۇراپ كەلەتىن جاس ادەبيەتشىلەر ءبىر توبە. تاراز قالاسىنداعى تالانتتى ىنىلەرىم قازاقشا ايتقاندا، «قۇدايىنداي سىيلاپ» جۇرەدى. سولاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسىپ كەتۋلەرىنە دە بەل شەشىپ، كىرىسىپ وتىرامىن.

جالپى، تالانتتى قىز-جىگىتتەرمەن كەڭىنەن كەڭەس قۇرىپ وتىرعاندا، ولاردىڭ سونى ويلارىمەن ءوزىڭدى دە تاربيەلەپ وتىرسىڭ.

– نە جازىپ ءجۇرسىز؟

– جازۋشى وزىنە-ءوزى ءۇزىلىس بەرىپ وتىرۋى ءتيىس قوي. باستا جازىلىپ جۇرەتىننىڭ بارلىعىن بۇرقىراتىپ قاعازعا تۇسىرە بەرەتىندەي جەلبىر-جەكەن ەمەسپىن. نەنى، نەگە، قالاي جازۋ جان قينايدى. اقىلىڭ  جەتكەن جەرگە تالانتىڭ، تالانتىڭ جەتكەن جەرگە اقىلىڭ جەتپەيتىن جاعدايلار بار. سوندىقتان قالقام، قازىر جازىپ جۇرگەنىم جوق، جانىمدى جەپ ءجۇرمىن.

–  جاعا ۇستاتۋدان جالىقپايتىن «توسىنسىيى» كوپ قوعامدا كۇيىنەتىڭىز نە، سۇيسىنەتىنىڭىز نە؟

–  ۇلتتىق ەس دەگەن ۇعىم بار. ەگەر ول قازاقتىڭ رۋحاني التىن قازىعىنا اينالماسا، قوعامدا كۇيىنىشىڭ كوبەيە بەرەدى. سۇيىنەتىنىڭ سونى قوعام ءتۇسىنىپ، ەستى تۇزەتۋدىڭ پارمەندى ارەكەتتەرىن جاساپ جاتىر. وسى باعىتتاعى پرەزيدەنتىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ كونتسەپتسياسى تاريحي تاعدىرىمىزداعى جانۇران!

– ۋايىمىڭىز كوپ پە؟

– ۋايىمسىزدىق ۇلتتىڭ سورى. ۋايىم جازۋشىدا قىرىق قابات.  ءار قاباتىندا اڭىراعان ازاپ-شەر. قوعامنىڭ دا، ادامنىڭ دا قايعى-قاسىرەتىن  قاز قالپىنا ايتا الاتىن – قوعامنىڭ دا، ادامنىڭ دا قايعى-قاسىرەتىنە قان جۇتىپ، قابىرعاسى قايىساتىن ازابى بار، شەرى بارلاردىڭ قاسيەتى. اقيقاتتىڭ ايبالتاسى قاپ تۇبىندە جاتپايدى.

– نەساعا، جەتپىسكە دەيىن جەتسەم دەپ كوكسەگەننىڭ بارىنە قول جەتكىزە الدىڭىز با؟

–  ولاي بولسا، پايعامبارعا اينالىپ كەتپەس پە ەدىم. توبەگە شىقتىم، توبەدەن تاۋعا جەتتىم، تاۋدان ونىڭ ۇشار باسىنا بەت بۇردىم دەيتىندەي، بىتىرە قويعان بالەندەي تۇگىم جوق. ايتەۋىر، بارعا قاناعات، جوققا سالاۋات. وسىنى مويىنداپ، ايتا العانىما دا، شۇكىر!

– ءوتىنىشىمدى جەرگە تاستاماي، قات-قابات تىرشىلىكتىڭ اراسىنان اڭگىمەلەسۋگە ۋاقىت تاپقانىڭىزعا راحمەت! امان بولىڭىز، اعا!

– بار بول، اينالايىن!

 

سۇحباتتاسقان  انار لەپەسوۆا

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button