Ақын, жазушы, «Жошы хан», «Бату хан» романдарының авторы Ұларбек Дәлейұлы оқырман қауымға кеңінен таныс. Оның тарихи романдары соңғы жылдары «ең көп сатылған» кітаптардың көшін бастап тұр. Бұл сұхбатта жазушы Талас құрылтайы туралы жаңа шығармасын аяқтап қалғанын, алдағы уақытта тарихи романдар желісін Абылай ханға дейін жеткізу жоспары бар екенін айтады.
Қойын дәптерімде бір жинаққа жетер жырым бар
– Қарашаның тұманды кештерінде өлең оқығанды ұнататын әдетім бар. Қандай өлең екенін өзім де білмеймін. Бүгін есіме сенің өлеңдерің түсіп, сайттардан бірнеше жырыңды қайталап оқып шықтым. Байқағаным, күз туралы жырларың көп екен. Маған жазушы Ұларбектен гөрі ақын Ұларбек жақын екенін ұққандаймын. Поэзия әлемінен алыстап кеттің бе, әлде қойын дәптеріңе жазып жүрген жырларың бар ма?
– Күз – ақындардың мезгілі ғой. Алғаш қалам тартқан кезімнен бастап бүгінге дейін есептесем, барлық шығармаларым дерлік күзде жазылады екен. Өлеңім де, прозам да күзде басталып, мамырдың соңына қарай тыныстайтынын байқадым. Бұл саналы түрде жоспарланған дүние емес, жан қалауы.
Жаңа өлеңдерім жайында ешкімге айтпай жүрген бір құпиямды бүгін ашайын. Ешқайда, ешқашан жарияланбаған, қалың дәптерге қаламмен жазылған күйі жатқан, бір жинаққа жететін өлеңдерім тартпамда тұр. Бұған дейін «Қанымдағы қасқыр иісі», «Күз жауған соқпақ» деген екі жыр кітабым отыздан асқан шағымда, араға біраз уақыт салып жарық көрді. Оқырман да өз бағасын берді. Ендігі жазғандарым сол ізді қайта шиырламай, өзімше бір сүрдекпен жазылған дүниелер деп есептеймін. Бірақ оларды жарыққа шығаруға қазір асығып жүргенім жоқ.
– Әңгімелеріңнің көбі эссеге жақындау секілді. Балалық шағыңның, өскен ортаңның картинасын жиірек кестелейсің. Мұның себебі неде? Өткен шаққа ностальгия ма, әлде уайымсыз сәттеріңді аңсау ма?
– Эссе жанры – жаныма ең жақын. Әр жазған шығармамның астына «эссе» деп жазсам да, баспалар «әңгіме» немесе «хикая» деп атауымды өтінеді. Сосын оларға «мейлі» дей саламын. Жалпы, қазақ әдебиеті мамандығы бойынша әдебиет теориясын жақсы оқысам да, өз басым бірдеңе жазар кезде жанр таңдап, оның құрылымын, тағы әдебиеттануда оқытатын бақсының отыз асайы, қырық мүсейі сияқты бірдеңелерін ойлап жатпаймын. Қаламға еркіндік беремін. Шығарманы толық аяқтаған соң барып тұтас сүйегін реттеймін.
Ал балалық шаққа орала беру де менің асып бара жатқан кемеңгерлігім емес. Көп әдебиетші сияқты мен де сол шақты сағынамын. Бірақ менің сағынатыным тек уайымсыз балалық күндер емес, сол кездегі өмірдің өзі: адамдардың тума мінезі, ауылдың бір қалыпты тынысы, байырғы бейқам қазақы тіршілік. Өз болмысым мен жан дүнием сол шынайы өмірден технологиясы жалаңдаған басқа бір дәуірге өтіп кеткенін ешқашан қалаған емес.
Қазан төңкерісінен кейін жоғалған ескі Ресейін Бунин соншама сағынды, Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрынғы Еуропаны Цвейг күңірене жоқтады, Лампедуза Сицилиядағы көне ақсүйектер дүниесінің ыдырауын күрсіне жазды. Демек, адам өзі қалыптасқан өмір салтының жоғалуын әдебиет арқылы қайта іздеуі – бір ғана халыққа немесе бір авторға тән құбылыс емес.
Кітап дүкендерінен кітап ұрлаймын деп талай ұсталдым
– «Жошы хан» және «Бату хан». Екі тарихи-деректі роман жаздың. Оқырманның ықыласы алабөтен. 2-3 жыл қатарынан сатылым бойынша көш басында тұрды. Тарихи тақырыпқа қалай келдің? Әу баста осы тақырыпты жазу туралы ой қашан келді?
– Бала күнімде немесе студент кезімде: «Есейгенде мына тарихи тақырыпқа барамын» деген жоспарым мүлде болған емес. Жеткен жеріме дейін шарап ішіп шалқып, өлең жазып жүре беремін деп ойлайтынмын.
Үшінші кластан бастап кітаппен «ауырдым». Бесінші класта әкем қалаға барғанда жапон жазушысы Иноуэ Ясусидың Шыңғыс қаған жайлы жазған «Көкжал» романын әкеліп берді. Ал одан бас көтерсемші, неше рет қайталап оқығанымды да ұмытып қалдым. Үйдегі тапсырылған жұмыстар аяқсыз қалып, шешем қуалайды да жүреді. Содан үйдің артындағы биік таудың басына қашып кетіп оқитын болдым. Күндер өте берді, кітапқа құмарлығым еселеп артып, кейінірек аудандағы шағын кітапхананы түгел тауысып, Үрімжідегі үлкен кітапханаларды жиі торуылдайтын болдым. Балалық қой, сатып ала беретін ақшам жоқ, кітап дүкендерінен кітап ұрлаймын деп талай ұсталып, бетіммен жер басқан кезім де көп.
1980-2000 жылдар аралығында Қытайдағы қазақтың аға буын зиялылары ағарту, руханият саласында ғаламат тер төкті ғой. Кітап саудасын қыздырды, әлем әдебиетінен аудармаларды үйіп-төгіп шығарды. Ол аудармалардың сапасы қандай еді!
Сонша созбақтағанда айтайын дегенім – тарихи тақырыпқа саналы түрде келгенім жоқ. Қосымша факторлар бар, әрине, бірақ олардың ешқайсысы жеке-дара мұндай үлкен тәуекелге баруға жеткіліксіз еді. Қанша кітап оқысам, солардың жылдар бойы жиналған әсері түбінде осы арнаға сүйреп әкелген болар. Бәлкім, оның алғашқы дәні бала күнімде оқыған сол «Көкжалдан» егілген де шығар.
Қазір ойласам, тіпті, қызық. 2019 жылы қарашаның бір кешінде үйде отырып, балалардың оқушы дәптерінің біріне «Жошы хан. Тарихи роман. Бірінші тарау» деген сөздерді ойда жоқта жаза салдым. Сол сәтте оның мені қайда бастап барарын, қанша жылымды алатынын, қанша кітап ақтарып, қанша жол жүретінімді білген де жоқпын. Кейінгі ұзақ сүргін сол қарашаның тұманды бір кешінен осылай басталып кетті...
– Өзің үнемі «менің жазып жүргенім көркем әдебиет емес, танымдық әдебиет» дейсің. Тарихи шығарманың көркемдігі мен көркем шығарманың тарихилығын не ұштастырады?
– Оны қазір де қайталап айтамын. Мен өз шығармаларымды ең алдымен танымдық әдебиет деп қабылдаймын. Бірақ мұны айту оңай болғанымен, жазу аса қиын. Өйткені деректен аттамай отырып, оқырманға тірі дүние ұсынуың керек.
Жоғарыда айттым ғой, жазуға отырғанда қаламға ерік беремін де, соңынан барып құрылымын түземін деп. Екі тарихи-деректі романым да солай жазылды. Тәңірі сыйлаған сөздік қорды аяп қаламын ба, нақты деректің ізін қуалай отырып, сол заманның картинасын барынша тірілтуге тырысамын. Қаласам, қиялға да көбірек ерік беріп, мүлде көркем бағытқа кетуге шамам артығымен жетер еді. Бірақ одан саналы түрде бас тарттым.
Себебі ең алдымен біз тарихи санасы тозғындап кеткен жұртпыз. Енді осы кем-кетікті толтыратын уақыт жетті. Оны тек қиялға сүйеніп те, жалаң деректерді тізбелеп те түзей алмайсың. Екеуінің арасындағы тепе-теңдікті сақтап, оқырманды деректің шындығымен де, әдебиеттің қуатымен де баурау керек. Осы тұрғыдан жас буынды өткені жайлы мол дерекпен қамдағым келді.
Екіншіден, бүгінгі оқырманның талғамы басқа деп ойлаймын. Әлем әдебиетінде де, қазақ әдебиетінде де тарихи тұлғаларды қиялмен сөйлетіп, болмаған оқиғаларды болғандай етіп құраған шығармалар аз емес. Мен сол жолды қайталағым келмеді. Оқырман Жошы мен Батуды таныса, мүмкіндігінше шынайы дерек арқылы танысын дедім. Ал сол деректі құрғақ шежіреге айналдырмай, адам тағдыры, заман тынысы, дала суреті, мінез бен сезім арқылы жеткізу – жазушының міндеті.
Сондықтан тарихи шығарманың көркемдігі мен көркем шығарманың тарихилығын ұштастыратын ең басты нәрсе – дерекке адалдық пен көркем ойдың тепе-теңдігі. Дерек сүйек болса, тіл мен қиял соған жан бітіреді. Бірақ қиял деректің орнына жүрмеуі керек. Гарсия Маркестің бір атақты сөзі ойымнан кетпейді. Ол: «Журналистикада бір жалған дерек бүкіл еңбекті бүлдіреді, ал көркем шығармада бір шын дерек тұтас қиялға сенім тудыра алады. Романшының міндеті – оқырманды сендіру» дейді.
Алда көркем әдебиетке оралатын күнім де жақын. Әуелі тарихи миссиямды орындап алайын. Содан кейін сен қолыңнан тастамай оқитын бірнеше көркем роман жазамын. Ал қазіргі жазғандарым қалың оқырманға ұнап жатса, соның бір себебі шығармаларымның шынайылығында, екінші себебі баяндау тілінің көркемдігінде шығар.
– Көп жазушы «кейіпкерім өзіме бағынбай кетті» деп айтып жатады. Сенің кейіпкерлерің саған бағына ма, әлде өз тағдырын өзі таңдап жататын кезі бола ма?
– Бағынбай кеткен кездері болды. Бірақ оны бір тылсым құбылыс қылып көрсеткім келмейді. Кейіпкерді ұзақ уақыт зерттеп, мінезін, жүрген ортасын, басынан кешкенін түгел біліп алған соң, бір мезетте сен оның орнына өзің шешім қабылдай алмай қаласың. Өйткені оның мінезіне қайшы әрекет жасатсаң, өтірік шығады. Сонда сырттай қарағанда кейіпкер жазушыға бағынбай кеткен сияқты көрінеді. Шын мәнінде, сен өзің жасаған мінездің заңына бағынасың.
Тарихи тұлғаларда бұл тіпті қиын. Жошыға да, Батуға да өзіме ұнаған сөзді айтқыза алмаймын. Деректе оның мінезіне, ұстанымына қайшы келсе, қанша әдемі сөйлем болса да сызып тастаймын. Ал ойдан туған кейіпкерлерім еркіндеу жүреді. Кейбірінің бастапқыда шағын ғана рөлі болады да, жазу үстінде тағдыры қоюланып, шығарманың белортасына шығып кетеді. Ондайда жолын кеспеймін.
– Шығарма жазуға кірісу үшін қандай жағдай керек? Күз, жалғыздық, тыныштық, әлде ішкі бір мазасыздық па?
– Бәрінен бұрын ішкі мазасыздық керек сияқты. Жазатын дүниең санаңда әбден пісіп, тыныштық бермей қоймаса, кең кабинеттің де, үлкен үстелдің де, хан сарайындағы оңашалықтың да пайдасы шамалы. Ал ол ішіңде оттай қарып, тынышыңды алып, қозғалып тұрса, кез келген жерде жаза беруге болады.
Сосын әлдебір тосқауыл мен кедергінің де маған жақсы әсер ететіні бар. Жазып жүрген тақырыбыма біреулер себепсіз соқтықса, жолымды кескісі келсе немесе әдеби мүмкіндігімді шектеуге тырысса, керісінше, одан сайын өршеленіп, құтырына жазамын. Қарсылық мені тоқтатпайды, қайта қамшылайды. Тіпті, кейде ең өнімді жазатын кезім бір нәрсеге ішімнен күшті қарсылық туған шағым. Осындай бір «ауруым» бар.
Қалайда менің шығармашылық табиғатымның күзбен бір байланысы бары анық. Жыл сайын күн салқындап, таң ұзарып, қараша қаздар қаңқылы естілгенде ішімде әлдебір есік ашылатын сияқты. Жазуға ықыласым оянады. Жалғыздықты да жақсы көремін. Бірақ ол адам атаулыдан безген жалғыздық емес. Ешкім мазаламайтын оңашалық болса жетеді.
Талас құрылтайы туралы шығарма жазып біттім
– Романдарыңнан да ақындық леп есіп тұратынын айтады оқырмандар. Ақын Ұмтыл Зарыққан «Бату ханның» әр тарауының басталар тұсындағы жырлардың поэтикалық қуатына тәнті. Мен романдарыңның құрылымынан орта ғасырлық шығыс әдебиетінің ерекшеліктерін байқағандай болдым. Мұндай тәсіл қат-қабат сюжеттерді жымдастыру үшін жасалған қадам ба? Жыраулық сарындағы жырларды кірістірудің себебі не?
– Орта ғасырлық шығыс әдебиеті маған бір қауым ұстаз дайындап бергендей. Әйгілі ақындарды былай қойғанда, Жувәйнидің «Тарих-и жаһангушайын», Рашид әд-Диннің «Жамиғ ат-тауарих» томдарын жаттап алдым десем де болады. Ибн әл-Асир, Жүзжани, Насауилердің кең тынысты баяндаулары да маған даңғыл жол сілтеді. Бұлардан бөлек, ұлы жазушы Мұхтар Мағауиннің тарихи шығарма жазу үлгісі де әлі күнге жарығын түсіріп келеді. Бірақ олардың ешқайсысына тіке еліктеуге тырысқан емеспін. Сол дәстүрлерден үйрене отырып, бүгінгі оқырманның ойынан шығатын өз дүниемді жасауға ұмтылдым. Бұл жоспарым белгілі дәрежеде орындалды деп есептеймін.
Ал көлемді тарихи шығармаларымды жыраулар үлгісіндегі жыр жолдарынсыз елестете алмаймын. Оларды тек қат-қабат сюжетті жымдастыру үшін енгізген жоқпын. Кей тұста олар тараулардың арасын жалғайды, кейде алдағы оқиғаның көңіл күйін аңғартады, бірақ ең бастысы – сол дәуірдің үнін естіртеді. Прозаның ішінде кенет жыр басталғанда оқырман бүгінгі күннен бір сәт алыстап, баяғы көшпелі дүниенің ортасына кіріп кеткендей болғанын қаладым.
Бүгінгі қазақ – сегіз ғасыр бұрынғы сол бабалардың жалғасы. Олар да біз сияқты бесік жырын айтты, саба піскенде «Саба толқу жырын» толғады, көш алдында балалар күн шақырып, «көш, көш, тұман, көш, тұман» деп әндетті, сыңсу айтты, өлімді жөнелтті, жоқтау айтты. Салтанатты ордалар мен қараша үйлердің қай-қайсысында да асқақ жыр толғанып, қобыз күңіреніп, домбыра күмбірлемеді дейсіз бе?
Сондықтан деректі романдардың ажарын кіргізіп тұрған негізгі арналардың бірі – сол жыраулық сарын мен эпикалық баяндау үлгісі деп ойлаймын. Ол шығарманың сыртқы әшекейі емес, сол заманның рухын жеткізетін ішкі тынысы.
– Қазір не жазып жүрсің? Тарихи романдар желісін ары қарай жалғайсың ба? Қай дәуірге дейін созасың?
– Дәл бүгін әйгілі Талас құрылтайы туралы көлемді хикаямның соңғы бөлімін жазып жатырмын. Көсіле кірісіп едім, жүз бетке жақындап қалды. Айтарымды әлі айтып бітпедім. Соған қарағанда хикаядан романға айналып кетер түрі бар.
Бұрынғы романдарымнан бір ерекшелігі мұнда көркемдік алдыңғы орынға шықты. Кейіпкерлерім қарапайым адамдар. Олардың тағдыры әр алуан болғанымен, шығарманың өзегі – соғыстың адамға салған жарақаты. Шыңғыс жасағында саналы ғұмырының қырық жылдан астам уақытын соғыспен өткізген жаралы қарт әке енді екі ұлын соғыс атаулыға жолатқысы келмейді. Жас күнінде өзі әкесін тыңдамай, көшпенді ерлерінің жауынгерлік даңқына елітіп, Жебе ноянға еріп кеткен жас жігіт енді сүйегі саудыраған, денесінде сау тамтық қалмаған шал болып майданнан оралады. Ұлдарын Құбылайдың жасағына жібермеу үшін Жошы ұлысының шегіне қарай ауған елдің соңынан Ертіс бойына келеді. Келсе, оларды мұнда да соғыс күтіп тұр екен. Қалғанын кітаптан оқисың енді.
Ал тарихи романдарға келер болсақ... Шыңғыс қаған соңғы Таңғұт жорығы кезінде аң аулап жүріп аттан құлап, мертігеді. Сонда қоңқотан Толұн-Шербі ноян: «Таңғұттар балшықтан салған қалаларын арқалап көшіп кете алмайды. Қаған айыққан соң қайта келерміз», – деген мазмұнда кеңес береді. Бірақ Шыңғыс қаған жорықты тоқтатпайды. «Шегінсек, олар бізді қорқып қайтты дер. Менің де өмірім өтіп барады ғой» деп, бастаған ісін аяқтайды.
Осы оқиғаны кейде өзіме де теліп ойлаймын. Тарихи романдарға жасаған ұзақ жорығым басталып қойды. Ал адамның ғұмыры күтіп тұрмайды. Енді ұрыста тұрыс жоқ. Жошыдан басталған бұл жолды, кемі, Абылайға жеткізіп аяқтасам деймін. Жаратушы қанша ғұмыр, қанша мүмкіндік береді – соған қарай жаза беремін.
Жазып үлгермей қалудан қатты қорқамын
– Жазушы ретінде өзің ғана білетін, ешкімге айтпаған бір әдетің немесе ырым-жоралғың бар ма?
– Ырым-тыйымдарым көп. Кез келген дүниені жазуға отырмас бұрын жақсылап жуынып, тойға барардай киініп аламын. Жазу үстелімде Шыңғыс қағанның портреті, арша, қайың, әр тарихи жерден ала келген тас пен топырақ бар. Соларды сипап, Тәңірден медет тілеймін, аруақ шақырамын. Сосын бір отырғанда бәрін ұмытып, кей күндері 10-15 сағатқа дейін тапжылмай жазамын.
Ешкімге айта бермейтін тағы бір әдетім бар. Жаңа шығарма бастарда әдемі дәптер іздемеймін. Керісінше, қолыма түскен кез келген қағазға алғашқы сөйлемді жазып қоямын. «Жошы хан» да балалардың оқушы дәптерінен басталды. Бәлкім, «үлкен дүние бастайын» деп өзімді алдын ала үркіткім келмейтіннен шығар. Үлкен романдардың кейде алақандай қағаздан басталғаны маған қызық.
Тағы бір әдетім – жазып отырған дүниемді алғашқы кезде ешкімге көрсетпеймін. Тіпті, соңына жеткенше айтпаймын. Өйткені жаңа басталған шығарманы көп сөзге салсаң, оның бойындағы қуат ауызбен тарап кететіндей көрінеді. Әуелі өзіммен-өзім оңаша сөйлесіп, айнаға қарап тұрып: «Уәдеңде тұр, соңына жетпей тайқып кетпе!» деп өзіме ескертіп аламын.
Және бір қызығы, шығарманың ең қиын жеріне келгенде үстел қасынан пана таппай кетемін. Сыртқа шығып, басым ауған жаққа жаяу жүремін, шай қоямын, басқа тірлік істеймін. Өзімнің бір хоббиім бар – тамақтың не түрін қатырып пісіремін. Кейде қуырмаштың бірнеше түрін жасап, тойып аламын да, көлікпен қала сыртына шығып, иен жолда біраз жүйткіп қайтамын. Сонда іздеп отырған сөйлем де, оқиғаның шешімі де өзінен-өзі жетіп келеді. Сосын атақты болудан қорқа бастадым. Ол дегеніңіз – балалар мен кітаптардың тұсауын кесіп, қайдағы жоқ тойларда ұзынсонар тілек айту, әңгімең қабыспайтын жандармен өзіңді азаптау, уақытыңды босқа құрту. Қысқасы, болмайтын мадақ пен өтірік қолпаш арасында қабанша семіріп кетсең, шаруаңның біткені.
Жазу дегеннің өзі сиқырлы дүние ғой. Кейде қағазға шұқшиып отырып жазғаныңнан гөрі, жазбай жүрген уақытта ішіңде өздігінен жүріп жатқан жұмыс әлдеқайда маңызды сияқты.
– «Кітап оқитын ұлт» трендке айналды ғой. Бала кезде, жастық шақта оқыған шығарма адамның есінен кетпейді. Бала күніңде қатты таңғалған шығармаң болды ма? Өзің қандай авторларды қайталап оқисың?
– Бала кезімде, әсіресе орта мектепте оқып жүргенде, мені есімнен тандырған кітаптар көп болды. Өйткені өте көп оқыдым. Сол кездегі мүмкіндік бойынша қолыма тиген кітаптардың ішінен үш авторды айрықша атаймын.
Біріншісі – Михаил Шолоховтың төрт томдық «Тынық Дон» романы. Қалай бастадым, солай есім ауып қалды. Сабаққа бармай, бас алмай оқитынмын. Тіпті, кей тарауларын жаттап алып, әдебиет сабағында соғып отыратынмын. Аксиньяның өлімі суреттелетін тұстарды күні бүгінге дейін ұмытқан жоқпын. «Аксинья Григорийдің қолында жатып таң алдында жан тапсырды. Оқ тигеннен бастап есі кірмей-ақ кетті. Григорий оның қаннан сор татыған ерінінен сүйді...» деп кете беретін.
Екінші автор – Жюль Верн. Оның атақты үш романын 1983 жылы Қытай қазақтары төгілдіре аударып шығарған екен. Күндіз сөмкемде, түнде басымда жататын кітаптар солар болды.
Үшіншісі – Оралхан Бөкей. Мен ғана емес, сол тұстағы жас оқырманның жанын жаулаған шығармалары қолдан-қолға өтіп, тіпті кітапханаларда қалмай, көшірме нұсқалары сатылымға шыққан кездер болды.
Сол аяулы шақтардың әсері шығар, орта мектепте оқыған кітаптарыма қайта айналып соғып тұрамын. Өйткені қайта оқығанда тек шығарманың өзін емес, сол кітапты алғаш оқыған кездегі өзімді де іздейтін сияқтымын. Биыл жазда «Тынық Донды» асықпай, баппен сіңіріп, екі айдың ішінде тағы бір рет оқып шықтым. Тағы да сол әсер.
– Жас әдебиетшілер міндетті түрде оқуы керек үш шығарманы яки үш авторды ата десе, кімдерді айтар едің?
– Жеке шығармаларды емес, туған жыл ретіне қарай төрт авторды атайын: Антон Чехов, Михаил Шолохов, Габриэль Гарсиа Маркес және Мұхтар Мағауин.
Чеховтан қысқа формадағы дәлдікті, адамның ішкі күйін артық сөзсіз ашуды үйренуге болады. Шолоховтан кең-мол тынысты баяндауды, табиғат пен адам тағдырын тұтастырып жазуды. Гарсиа Маркестен қиял мен шындықты бір кеңістікте табиғи қабыстыруды. Ал Мұхтар Мағауиннен тарихи сананы, ұлттық болмысты, тілдің ішкі қуатын сезінуді үйренуге болады.
Әрине, әдебиет осы төрт-ақ жазушымен шектелмейді. Бірақ жас қаламгер осы төртеуін шын оқып шықса, прозаның төрт түрлі мектебінен өткен болар еді.
– Жазушы ретінде неден көбірек қорқасың? Айтарыңның таусылуынан ба, өзіңді қайталаудан ба, әлде жазып үлгермей қалудан ба?
– Айтарым таусылады деп ешқашан қорыққан емеспін. Адамның оқығаны мен көргені көбейген сайын айтары да көбейе береді. Өзімді қайталап қалудан сақтанамын, әрине. Бірақ ең қорқатыным – жазып үлгермей қалу. Басымда кітап болып тұрған, бірақ әлі қағазға түспеген дүниелер өте көп. Кейде соларды ойласам, уақытқа ренжігендей күй кешемін. Меніңше, жазушының ең үлкен «жауы» сыншы да, оқырман да емес. Ең үлкен «жауы» – уақыт.
Сондықтан қазір бір шығарманы аяқтасам, арқамнан жүк түскендей сезім емес, керісінше кезекте тұрған келесі кітаптың салмағы есіме түседі. Өзімнің сексен алты жасқа келетінімді сеземін. Енді қырық жыл ғана қалды ғой...
– Әсерлі әңгімеңе көп рахмет!
Сұхбаттасқан –
Тоқтарәлі ТАҢЖАРЫҚ