Білім-ғылымсыз алға басудың, ілгері жылжудың мүмкін еместігі әлімсақтан белгілі. Дегенмен бүгінгідей сан құбылған заманда білім берудің мазмұны мен тетіктері де талай өзгеріске ұшырап, жаңа талаптарға сай бейімделіп келеді. Цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект қарқынды дамыған кезеңде жас ұрпаққа сапалы білім беріп қана қоймай, олардың сыни ойлау, іздену, жаңашылдыққа бейімделу қабілетін қалыптастыру маңызды. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев та биылғы Жолдауында елдің бәсекеге қабілеттілігі мен болашақтағы дамуында білім мен ғылымның айрықша рөл атқаратынын атап өтті. Ал білім мен ғылымның бірден-бір жанашыры әрі негізгі қозғаушы күші – ұстаз. Өйткені кез келген жаңашылдықтың нәтижесі оны жүзеге асыратын педагогтің біліміне, кәсіби біліктілігіне және алаңсыз жұмыс істеуіне жасалған жағдайға тікелей байланысты. Білім саласындағы өзгерістерді мұғалімдердің жүктемесін азайтудан бастау қажеттігінің себебі де осында болса керек.
Өзгеріс мұғалімнің жұмысын жеңілдетуге тиіс
Бала санасына білім нәрін сеуіп, шәкіртіне білгенін үйретуден жалықпайтын мұғалімдердің арқалаған жүгі ауыр. Шәкірттеріне білім беруден бөлек, қағаз толтырудан қолы босамайтын ұстаздардың мұңына биыл Президент Қасым-Жомарт Тоқаев та ерекше назар аударды. Өйткені мұғалімнің мойнына артылған артық міндеттер оның негізгі жұмысы – бала оқыту мен тәрбиелеуге бөлетін уақытын азайтатыны анық.
«Қоғамда оқу-ағарту саласындағы реформаларға қатысты түйткілдер көп талқыланып жүр. Жалпы, әр өзгеріс мұғалімнің жұмысын жеңілдетуге, оның қызметіндегі артық жүктемені азайтуға бағытталуы керек. Іс жүзінде бұл міндет толық орындалмай жатқаны жасырын емес. Бұрын қағазбастылық көп еді. Енді оның орнын түрлі платформаларға, цифрлық жүйелерге енгізілуге тиіс есептер басып отыр. Ұстаздың негізгі миссиясы – балаға сапалы білім беру, яғни сауатты, саналы ұрпақ тәрбиелеу. Бұл міндеттерді орындауға кедергі келтіретін басы артық жұмысты доғару керек», – деп атап өтті Мемлекет басшысы Қазақстан халқына арнаған Жолдауында.
Мұғалімнің басты міндеті – оқушыға сапалы білім беру болғанымен, олардың қосымша атқаратын қызметтері шаш-етектен екенін көзіміз көріп, құлағымыз естіп жүр. Иә, біраз жыл бұрын мұғалімдерді қағазбастылықтан арылту мақсатында еліміздегі білім беру нысандарына электронды оқыту жүйесі енгізілген болатын. Сол кезде бұл жаңашылдық педагогтердің жұмысын жеңілдетіп, уақытын үнемдейді деп күткен едік. Алайда күткен нәтиже толық орындалмады. Бұрын қағаз жүзінде әзірлеп жүрген құжаттарын енді электронды нұсқада дайындап, бір мәліметті бірнеше платформаға қайта-қайта енгізіп әбігерге түсіп жүрген ұстаздар аз емес. Яғни, қағазбастылықтың түрі өзгергенімен, түйткілі сол күйінде қалғандай. Мемлекет басшысының айтып отырғаны да – осы мәселе.
Оқу-ағарту министрлігінің мәліметінше, бүгінде елімізде 600 мыңға жуық педагог еңбек етеді. Оның 420 мыңға жуығы мектептерде білім берсе, 104 мыңнан астам ұстаз мектепке дейінгі ұйымдарда жұмыс істейді. Ал тағы 42 мыңға жуық педагог техникалық және кәсіптік білім беру ұйымдарында дәріс оқып жүр. Ресми деректерге иек артсақ, мектептердегі 53 мыңнан астам педагогтің еңбек өтілі 30 жылдан асса, 73 мыңнан астам мұғалімнің еңбек өтілі 20-30 жыл аралығында екен. Бұл – талай буын шәкірттің сауатын ашып, саналы ұрпақ тәрбиелеуге ғұмырын арнаған тәжірибелі мамандардың үлкен шоғыры.
Осы тұста тәжірибелі ұстаздардың кәсіби әлеуетін тиімді пайдалану мәселесі де назар аударуды қажет етеді. Жылдар бойы жинаған тәжірибесі мен әдістемелік ізденісі бар мұғалімдер жас мамандарға бағыт-бағдар беріп, олардың кәсіби қалыптасуына ықпал ете алады. Бірақ қағазбастылық пен есептіліктің көптігі мұндай жұмыстарға да кедергі болып отыр. Ұстаздың тәжірибесін шәкіртпен бөлісуіне, әріптесіне тәлімгер болуына және өз білімін жетілдіруіне уақыт қалуы керек.
Мұғалімнің уақытын үнемдеу – білім сапасын арттырудың да маңызды шарты. Өйткені сабаққа тыңғылықты дайындалған, оқушының біліміндегі олқылықтарды анықтап, әрқайсысымен жеке жұмыс істеуге мүмкіндігі бар ұстаздың нәтижесі де жоғары болмақ. Сондықтан Президент көтерген мәселені тек есептілікті қысқарту шеңберінде қарастыруға болмайды. Бұл – мұғалімнің мәртебесін арттыру, кәсіби еркіндігін кеңейту және білім беру жүйесіндегі басымдықтарды қайта қарау мәселесі.
Ұстаздың абыройы – қоғамның жауапкершілігі
Бүгінде ұстаздар қауымы қағазбастылықпен қатар, оқушылармен, ата-аналармен және мектеп әкімшілігімен арадағы түрлі мәселелерді де еңсеруге мәжбүр. Әсіресе, соңғы уақытта мектеп қабырғасында педагогке құрметсіздік таныту, дөрекі сөйлеу, тіпті күш қолдану жағдайларының кездесуі алаңдатады. Мұндай оқиғаларда кейде мұғалімнің құқығын қорғаудың орнына, мәселені сыртқа шығармауға тырысып, педагогтің өзіне қысым көрсететін жағдайлар да кездеседі.
Мәселен, жыл басында Алматы облысы Шамалған ауылындағы «Жаңа қазақ орта мектебінде» 11-сынып оқушысының мұғалімге қол көтергені туралы ақпарат желіде желдей есті. Желідегі ақпаратқа сенсек, ұстаз оқушыға ескерту жасап, сабаққа кіруін талап еткен. Бұған ашуланған жасөспірім мұғалімге шабуыл жасап, дене жарақатын келтіреді. Оқиғадан кейін мұғалім медициналық көмекке жүгінуге мәжбүр болған. Аталған дерек бойынша қылмыстық іс қозғалып, тергеу амалдары басталды. Бұл жағдай мектептегі қарапайым ескертудің өзі оқушы тарапынан агрессияға ұласуы мүмкін екенін көрсетті.
Ұстаздарға құрметсіздік танытқан тағы бір оқиғаны еске түсіріп көрелік. 2026 жылдың сәуірінде Көкшетаудағы №16 мектеп оқушылары мұғалімдерді келемеждеп, ар-намысына тиетін сөздер жазылған бейнежазбаларды TikTok желісіне жариялаған. Осындай жағдай Петропавлда да орын алды. Онда оқушылар әлеуметтік желіде мұғалімдердің суреттері мен бейнелерін пайдаланып, оларды қорлайтын жазбалар мен видеолар таратқан. Мұндай әрекеттерді жасөспірімдердің ермегі немесе әзіл-қалжыңы деп қана қабылдау әбестік болар. Себебі әлеуметтік желіде адамның ар-намысына тиетін бейнежазба жариялау оның кәсіби беделіне де, жеке өміріне де кері әсер етеді. Оның үстіне, мұндай контенттің тез таралуы педагогтің психологиялық жағдайына салмақ түсіріп, мектептегі өзара сенімге нұқсан келтіреді. Сондықтан бұл ретте оқушылардың цифрлық мәдениетін қалыптастыру, интернеттегі әдеп нормаларын түсіндіру және ата-аналардың жауапкершілігін арттыру да маңызды.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев та биылғы Жолдауында мұғалімдердің абырой-беделін қорғау мәселесіне арнайы тоқталды. Президент мектептегі кез келген даулы жағдайға біржақты баға беруге болмайтынын, мәселе мұқият әрі жан-жақты қаралуы керектігін атап өтті. Бұл ретте отбасы, оқушы, ұстаз және мектеп әкімшілігі ортақ жауапкершілікті сезінуі тиіс. Өйткені білім беру ұйымындағы тәртіп пен өзара сыйластықты қалыптастыру тек мұғалімнің міндеті емес, оған бүкіл қоғам атсалысуы қажет.
Шын мәнінде, мұғалімге деген құрмет оның кәсіби еңбегінен бөлек жеке тұлға ретіндегі құқығы мен қадір-қасиетін мойындаудан басталады. Бұл бағытта ата-ананың жауапкершілігі де айрықша. Балаға кішкентайынан үлкенді сыйлау, өзгенің еңбегін бағалау, келіспеушілікті мәдениетті түрде шешу дағдыларын үйрету – ата-ананың міндеті. Ал мектеп осы тәрбиені жалғастырып, оқушы мен мұғалім арасындағы сенімді қарым-қатынасты қалыптастырады. Егер қандай да бір түсініспеушілік туындаса, ата-ана мәселені жанжалға айналдырмай, мектеппен бірлесіп шешуге ұмтылғаны маңызды.
Мұндай мәселеде мектеп әкімшілігінің де ұстанымы айқын болуы қажет. Педагогтің құқығы бұзылған жағдайда оны жалғыз қалдырмай, жағдайды әділ әрі ашық қарастыру – басшылықтың міндеті. Мұғалімнің абыройын қорғау дегеніміз оның кез келген әрекетін ақтау емес, керісінше, әрбір тараптың құқығы мен жауапкершілігін тең дәрежеде ескеру. Осындай әділдік орнағанда ғана мектепте сенім мен өзара құрметке негізделген орта қалыптасады.
Мектеп салу мәселені шеше ме?
Ұлттық статистика бюросының деректеріне сүйенсек, биылғы оқу жылында Қазақстанның 8 048 жалпы білім беретін мектебінде 4,1 миллионнан астам оқушы білім алуда. Оның ішінде 380 мыңнан астам бала алғаш рет мектеп табалдырығын аттады. Оқушылар санының артуы білім беру инфрақұрылымын кеңейтуді талап етеді. Биылғы жеті айда республика бойынша 18 090 оқушыға арналған 32 жалпы білім беретін мектеп пайдалануға берілді. Ал жаңа оқу жылы қарсаңында 62 мың оқушыға арналған 57 жаңа мектеп ашылды. Үкіметтің мәліметінше, елде 59,3 мың оқушы орнына арналған 101 мектептің құрылысы жүріп жатыр. Жыл соңына дейін оның 72-сін, яғни 38,2 мың орындық нысанды аяқтау жоспарланған. Соған қарамастан елімізде оқушы жүктемесі әлі де жоғары. Бұл білім беру нысандарын салу қарқынын одан әрі жеделдету қажеттігін көрсетеді. Президент Жолдауда «Халықтық құрылыс» бастамасы аясында 50-ге жуық білім беру, спорт және мәдениет мекемесінің құрылысы басталатынын жеткізді. Алайда Мемлекет басшысы құрылысты бастамас бұрын өңірлердің білім беру нысандарына қажеттілігін жан-жақты зерттеп алуды тапсырды. Яғни, мектептердің санын көбейтуді негізгі мақсат етпей, олардың халыққа шын мәнінде қажет жерде бой көтеруіне жол ашу керек. Әр өңірдегі оқушы санының болжамы, үш ауысымды мектептер, орын тапшылығы және апатты ғимараттар мәселесі жеке-жеке есепке алынуы шарт.
Тағы бір өзекті мәселе – мектеп тапшылығын азайтумен қатар, білім сапасын арттыру. Оқушы санының өсуі сыныптағы бала санына, мұғалімнің жұмыс көлеміне және әр оқушымен жеке жұмыс жүргізу мүмкіндігіне әсер етпей қоймайды. Егер мектептерде орын тапшылығы сақталып, сыныптар шамадан тыс толса, мұғалім әр баланың білім деңгейін бақылап, қабілетіне қарай қолдау көрсете алмайды.
Жасыратыны жоқ, қазір кей мектептерде бір сыныпта 30-35 баладан оқиды. 45 минут ішінде бір мұғалімнің мұншалықты балаға бірдей көңіл бөле алмайтыны бесенеден белгілі. Әсіресе, бастауыш сыныптарда бұл мәселенің маңызы зор. Өйткені дәл осы кезеңде баланың оқу, жазу, есептеу дағдылары қалыптасып, білім алуға деген көзқарасы мен қызығушылығы бекиді. Бір оқушы тақырыпты тез меңгерсе, екіншісіне оны түсіну үшін көбірек уақыт пен қосымша түсіндіру қажет болуы мүмкін. Бірінші сыныптан бастап мұндай мәселемен бетпе-бет келген балалардың білім сапасы қандай болмақ?!
Сондықтан жаңа мектептер салумен мәселе түпкілікті шешілмейді. Өйткені білім сапасын арттыру тек жаңа ғимараттар мен заманауи жабдықтардарға байланысты емес. Сыныптардағы оқушы санын оңтайландыру, мамандармен қамтамасыз ету, оқу жүктемесін тиімді бөлу мәселелері құрылыспен қатар шешілуі керек. Сонда ғана мектептегі орын тапшылығын азайту нақты білім нәтижелерінің жақсаруына ықпал етеді.
Лаура СЕРІКҚЫЗЫ,
Қосшы қаласы №2 жалпы орта білім беретін мектептің бастауыш сынып мұғалімі:
Мұғалімге қолдау көрсету маңызды
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев биылғы Жолдауында мұғалімдерді артық қағазбастылықтан арылту және олардың құқығын қорғау мәселесіне ерекше назар аударды. Менің ойымша, бұл – өте дұрыс әрі қажет бастама. Себебі мұғалімнің ең басты жұмысы – балаларға білім беріп, жақсы тәрбие үйрету. Сондықтан ұстаздың өз жұмысын сапалы атқаруына барлық жағдай жасалғаны маңызды.
Жолдауда айтылған тағы бір маңызды мәселе – мұғалімнің құқығы мен абыройын қорғау. Ұстаз болу оңай емес. Біз балаларға әріп танытып, оқып-жазуды үйретіп қана қоймай, олардың бойына жақсы қасиеттерді де сіңіруге тырысамыз. Сондықтан мұғалімнің еңбегін бағалап, оны құрметтеу керек деп ойлаймын. Әрине, мұғалім де үнемі ізденіп, білімін жетілдіріп отыруы керек. Біз де үйренеміз, тәжірибе жинаймыз. Бірақ ұстаздың да өз құқығы, өз қадір-қасиеті бар. Мұғалімге құрметпен қарап, оның пікірін тыңдап, еңбегін бағалау өте маңызды.
Меніңше, мұғалімнің жағдайын жасау – білім сапасын жақсартудың бір жолы. Егер ұстаз артық есеппен айналыспай, өз сабағына және оқушыларына көбірек уақыт бөле алса, бұл балалардың білім алуына да жақсы әсер етеді. Мұғалім өзін қолдайтынын сезінсе, жұмысқа деген ынтасы да артады.
Мұғалімді қағазбастылықтан арылтып, құқығын қорғау – ұстаздарға деген құрметтің бір көрінісі. Бізге ең керегі – балалармен еркін жұмыс істеп, оларға сапалы білім мен жақсы тәрбие беруге мүмкіндік болуы. Өйткені әр баланың болашағы мектептен басталады. Ал сол болашақтың қалыптасуына біздің мұғалім ретінде қосатын үлесіміз зор.
Жазира АСАНОВА,
білім беру саласы бойынша сарапшы, Qazaq Expert Club мүшесі:
Мектепте баланың да, мұғалімнің де құқығы бірдей қорғалуы керек
Қазақстанда педагогтердің әкімшілік жүктемесін азайту үшін заңнамалық негіз қалыптастырылған. «Педагог мәртебесі туралы» заң мұғалімдерді кәсіби міндетіне қатысы жоқ жұмыстарға тартуға және артық есептілік талап етуге тыйым салады. 2026 жылы бір құжатты қағаз және электрондық форматта қатар жүргізуді талап етуге де шектеу енгізілді.
Дегенмен мәселе әлі де өзекті. TALIS 2024 халықаралық зерттеуінің нәтижелері бойынша қазақстандық мұғалімдердің 25 пайызы әкімшілік жұмысты стресс себептерінің бірі ретінде көрсеткен.
Менің ойымша, негізгі кедергі – қалыптасқан басқару тәжірибесі. Білім беру жүйесінің әр деңгейінде ақпарат сұрату, қосымша есеп алу, орындалған жұмысты құжатпен растау тәжірибесі сақталған. Кейде бір мәлімет электрондық журналда немесе ақпараттық жүйеде болғанына қарамастан, мектептен қайта сұратылады. Нәтижесінде, цифрландыру мұғалімнің жұмысын жеңілдетудің орнына, қосымша міндетке айналуы мүмкін.
Бұл мәселені шешу үшін бірнеше нақты қадам қажет.
Біріншіден, білім беру жүйесіндегі есептілікке толық аудит жүргізіп, әр құжаттың қажеттілігін бағалау керек. Қандай ақпарат жиналады, оны кім пайдаланады және соның негізінде қандай шешім қабылданады? Егер мәлімет нақты мақсатқа қызмет етпесе, оны жинаудың қажеті жоқ.
Екіншіден, ақпараттық жүйелерді өзара ықпалдастырып, бір мәліметті бірнеше рет енгізу тәжірибесін тоқтату қажет.
Үшіншіден, мұғалімдердің әкімшілік жұмысқа жұмсайтын уақытын тұрақты өлшеп, оны қысқартуды білім беру ұйымдары мен басқару органдары жұмысының тиімділігін бағалау кезінде ескеру керек.
Әрине, педагогті барлық құжаттан толық босату мүмкін емес. Оқу процесін жоспарлау, оқушының жетістігін бағалау және оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін белгілі бір құжаттама қажет. Бірақ есептілік мұғалімнің негізгі жұмысынан басым болмауға тиіс.
Ең бастысы, мұғалімнің әкімшілік жүктемесін азайту үшін мектептен талап етілетін есептердің санын ғана емес, сол есептерді сұрататын басқару жүйесінің жұмыс тәсілін де өзгерту қажет.
Мұғалімнің кәсіби мәртебесі оның құқықтарын заңмен қорғаумен ғана шектелмейді. Ол педагогтің уақытына, кәсіби шешіміне және құзыреттілігіне деген сенімнен де көрінуге тиіс.
Мектепте баланың құқығы да, мұғалімнің құқығы да бірдей қорғалуы керек. Бірінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету екіншісінің құқығын шектеу деген сөз емес.