Елімізде қақпақсыз қалған инженерлік құдықтар жыл сайын ондаған адамның жарақат алуына, мүгедек атануына, тіпті қайғылы қазаға ұшырауына себеп болып отыр. Бұл түйткіл тек коммуналдық саладағы кемшілік емес, ескірген инфрақұрылым, қара металл іздеген ұрлықшылар мен иесіз қалған желілердің жүйесіздігінен туындайды. Қауіпсіздік талаптары қағаз жүзінде қатаң көрсетілгенімен, жауапкершіліктің әр ведомство арасында бөлініп кетуі, қаржы тапшылығы және бақылаудың әлсіздігі мәселені шешуді сағызша соза түсуде.
Құдық мәселесі республикалық маңызы бар қалалар мен ірі индустриалды облыс орталықтарында жиі кездеседі. Астана, Алматы, Шымкент шаһарларында және Қарағанды, Павлодар, Көкшетау, Семей өңірлерінде халық тығыз орналасқан, инженерлік желілер ауқымды тармақталған. Ашық құдыққа түсіп, зардап шеккендердің жағдайы да әртүрлі. Балалар көбінесе аулада, ойын алаңы маңында немесе қараусыз аумақта жүріп шөп пен қар астында көрінбей қалған ашық құдыққа түсіп кетеді. Статистика деректері көрсеткендей, қайғылы жағдайларда балалардың үлесі басым, өйткені олардың дене бітімі мен салмағы терең құдықтан өз бетінше шығуға мүмкіндік бермейді. Ал ересектер негізінен қараңғыда, көше жарығы жоқтығынан, абайсызда ашық люкке түсіп, әртүрлі дәрежеде жарақат алады.
Қоғамдық қауіпсіздікке кері әсерін тигізіп отырған мәселені осы аптадағы Құрылтай отырысында «Әділет» партиясы Фракциясының мүшесі Нұрсадық Ергешбек көтерді. Ол инженерлік желілердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету және халықты қорғау жөніндегі іс-шаралар туралы Премьер-министрдің орынбасары Қ.Бозымбаевқа депутаттық сауал жолдады.
– Инженерлік құдықтардың ашық және бүлінген қақпақтары азаматтардың өмірі мен денсаулығына нақты қауіп төндіруді жалғастыруда. Тек 2026 жылы балалардың ашық құдықтарға құлауының жеті жағдайы тіркелген. Бұл мәселе жүйелі сипатқа ие болуда. Ішкі істер министрлігінің мәліметі бойынша, анықталған ашық люктер саны 2021 жылы 126-дан, 2025 жылы 356-ға дейін өскен, ал 2026 жылдың тоғыз айында тағы 276 әкімшілік іс тіркелген. Бұл ретте елде әлі күнге дейін барлық инженерлік құдықтардың бірыңғай цифрлық есебі жоқ. Оларды қауіпсіз деңгейде ұстауға жауаптылар әрдайым анықтала бермейді. Ал иесіз объектілер мен металл қақпақтардың ұрлануы бойынша қосымша тәуекелдерді тудырады, – деді Нұрсадық Ергешбек.
Инженерлік коммуникация қақпақтарының жоғалуы, істен шығуы тек техникалық ақау емес, әлеуметтік, экономикалық және ұйымдастырушылық факторлардан туындайтын күрделі мәселе. Сарапшылар мен ресми статистика аталмыш келеңсіздікке әсер ететін негізгі себептерді өзара тығыз байланыста қарастырады. Қазақстандағы ашық құдықтардың ең басты себебі – қара металл мен шойын қақпақты ақша табу мақсатында ұрлап, қабылдау пункттеріне өткізу. Жыл сайын елде мыңдаған шойын қақпақ қолды болады, ал бұл үрдіс бақылау әлсірегенде күрт өседі. Мұның сыртында, ескірген желідегі қақпақ ондаған жыл ауыстырылмай тозса, кей жерде сапасыз, жұқа материалдан жасалған қақпақ салмаққа шыдамай, ортасынан сынып не майысып қалады. Жолдың жүру бөлігіндегі ашық тұрған, майысқан люктер көлік дөңгелегіне орасан зор зақым келтіріп, жүргізушінің көлікті басқара алмай қалуына және жол апатына әкеп соқтырады.
Бұл мәселенің ушығуына көлік жүктемесінің сақталмауы да әсер етеді. Әсіресе, ауыр жүк көлігі тротуар мен аялдама маңындағы люкті басып өтіп, қақпақтың орнынан түсіп кетуіне, жиегі опырылуына әкеледі. Сонымен қатар жол жөндеу не абаттандыру жүргізетін мердігер асфальттау немесе төсеніш салу кезінде құдық қақпағын дұрыс деңгейге келтірмей, көміп тастайды не бүлдіреді. Нәтижесінде, бұл орын уақыт өте келе шұңқырға айналып, қақпақ мүлде жабылмай қалады. Осы тұста коммуналдық кәсіпорынның инженерлік желіге тұрақты рейд пен алдын ала тексеру жұмысын аз жүргізуі ашық люктің ұзақ уақыт бойы байқалмауына «жол ашады».
Ресми дерек пен сарапшы пікірін салыстырсақ, құдықтың ашық қалуының 70 пайыздан астамы қасақана ұрлық пен вандализмге тиесілі, ал қалғаны материалдың тозуы мен көліктің әсеріне қатысты. Сарапшылардың айтуынша, заңсыз қабылдау пунктінің жұмысын қатаңдатып, ұрланған затты қабылдауды түпкілікті жою арқылы бұл мәселенің 60-70 пайызын бірден шешуге болады. Алайда бұл бағытта жүйелі кемшілік әлі де көп. Мәселен, заңсыз люк қабылдайтын орынға қарсы жазаның жеткіліксіздігі, кей пункттің жасырын жұмыс істеуі ұрлықшыға қолайлы жағдай жасайды. Люк ұрланған кезде оны қалпына келтіру мерзімі заңда нақты көрсетілмегендіктен, коммуналдық қызмет пен әкімдік бұл жұмысты кейінге қалдырып, салғырттық танытады. Бұған қоса, әлемдік тәжірибеде қолданылатын полимерлі-композиттік, яғни пластиктен, құм мен шайыр қосындысынан жасалатын ұрланбайтын қақпаққа көшу процесі барлық өңірде бірдей жүргізілмей отыр, бұл шойын қақпаққа деген қызығушылықты әлі де сақтап отыр.
Құрылтай депутаты Нұрсадық Ергешбек Премьер-министрдің орынбасары Қ.Бозымбаевқа жолдаған депутаттық сауалында бірыңғай жауапкершілік ережелерін белгілеуді және меншік иесі туралы ақпараты бар құдықтардың цифрлық тізілімін жасауды, қауіпті дереу жою үшін қараусыз қалған құдықтарды мамандандырылған ұйымдарға беруді, бір сағат ішінде қауіпті аймақтарды қоршауды, екі сағат ішінде балалар мекемелеріндегі қақпақтарды ауыстыруды және қақпақтардың жеткілікті қорын сақтауды ұсынды.
– Тәуекелі жоғары құдықтарды торлармен және датчиктермен жабдықтау арқылы арнайы санатқа бөлу, композиттік қақпақтарға қойылатын талаптарды әзірлеуді және ұрлық аймақтарындағы металл қақпақтарды олармен ауыстыру, ұрланған қақпақтарды тапсыру әрекеттері кезінде металл сынықтарын қабылдау бойынша бақылауды күшейтіп, полицияға жедел хабарлау керек. Уәкілетті органдар мен өңірлер үшін бірыңғай жүйеде деректер алмасуды қамтамасыз ете отырып, жарақаттардың, ұрлықтардың және оларды шешу мерзімдерінің бірыңғай есебін енгізген жөн. Қауіпті аймақтарды анықтау және тәуекел карталарын жасау бойынша пилоттық жобаларды іске қосу арқылы бүкіл ел бойынша «Қауіпсіз құдық» науқанын ұйымдастыруды ұсынамыз, – деді депутат.
Қала көшелері мен тұрғын аулаларда қараусыз қалып, аузы ашық тұрған инженерлік құдықтар әрбір азаматтың өмірі мен денсаулығына төнген қауіп болып отыр. Тереңдігі бірнеше метрге жететін мұндай қауіпті тұзаққа сүрініп құлау адамның ауыр жарақат алуына, мүгедек болып қалуына, тіпті қайғылы қазаға ұшырауына әкеп соқтырады. Сондықтан бұл түйткілді жай ғана коммуналдық саладағы кемшілік емес, бүкіл қоғамның қауіпсіздігіне тікелей әсер ететін кезек күттірмейтін мәселе ретінде қараған жөн.
– Инженерлік құдықтардың тереңдігі екі метрден он метрге дейін жетеді. Мұндай биіктіктен құлаған адам сүйегі сынып, миы шайқалып, ішкі ағзасы, омыртқасы зақымданады. Оның үстіне кәріз бен жылу құдықтарында метан, күкіртсутегі, көміртегі тотығы сияқты әртүрлі улы газ жиналады. Құдыққа құлаған адам жарақаттан аман қалғанымен, осы газдан уланып немесе оттегі жетіспей ес-түссіз қалып, қаза табуы мүмкін. Бұған қоса, көктемде қар ерігенде, су құбыры апатқа ұшырағанда құдықтар суға толып қалады. Ал жүзе алмайтын, естен танған адам лезде суға батып кетеді, – дейді дәрігер Гүлзира Әубәкірова.
Ашық құдықтар салдарынан болатын оқиғалар қоғамда үлкен резонанс тудырып, жергілікті атқарушы органдар мен коммуналдық кәсіпорындарға деген халықтың сенімсіздігін күшейтеді. Сонымен қатар құдықтардың иесіз қалуы, балансқа дұрыс тіркелмеуі салдарынан жазатайым оқиға кезінде кінәлі тарапты – мердігерді, коммуналдық мекемені немесе әкімдікті анықтау және жауапқа тарту процесі ұзаққа созылады. Бұл олқылық тек қақпақты жабумен шектелмей, полимерлі-композиттік қақпақтарды қолдануға көшуді, ұрлыққа қарсы заңнаманы қатаңдатуды және халықтың қауіпсіздік мәдениетін көтеруді талап етеді.
А.БИМЕНДІ