Бельгиялық Лукас Моммер домбыраға қызығып, Қазақстанға қоныс аударған. Өз еліндегі француз тілінен сабақ беріп жүрген ол алғашында домбыраны Қазақстаннан тапсырыспен алдыртып, өз бетінше үйренген. Кейін Алматыға келіп, нағыз мамандардан сабақ алуды жөн көрген. Қазір ол домбыра шертуді үйренумен қатар, қазақ тілі курсына қатысып, Абай шығармашылығын зерттеп жүр. Оған қоса, Алматыдағы Нархоз университетінде оқытушы болып жұмыс істейді. Қазақ мәдениетін тереңірек танып қана қоймай, оны өзгелерге де таныстыруға ниетті, Қазақстан мен Еуропа арасындағы мәдени байланысты нығайтуды мақсат қылған Лукасқа хабарласып, әңгімеге тартқан едік.
Астанадан Бельгияға домбыра алдырттым
– Алғашында сонау Бельгиядан Алматыға домбыраны үйрену үшін келгеніңізді естігенімізде таңғалған едік. Бүгін қазақ тілін қатар үйреніп жүргеніңізді білдік. Бәрі неден басталған еді? Біздің мәдениетке қызығуыңызға не түрткі болды?
– Әңгімені бастамас бұрын, алдымен өзімді қазақша таныстырып өтейін. Менің есімім – Лукас. Отыз бес жастамын. Бельгия азаматымын. Домбыраны үйрену үшін жайлы ортамды тастап, арнайы Алматыға келдім. Қазақ тілін де үйреніп жүрмін. (Ары қарай ағылшынша жалғастырды – Ред.) Бәрі неден басталды дейсіз бе? Бельгияда жүргенде домбыраның қоңыр үніне ғашық болдым. Менің негізгі мамандығым – француз тілінің мұғалімі. Десе де, музыкаға әуестігім бар. Бос уақытымды соған арнаймын. Домбыра аспабы мен үшін жаңалық болды. Қайтсем де, сол аспапты үйренуді мақсат еттім. Сөйтіп Астанадан домбыра алдырттым. «Асыл домбыра» дүкені маған арнайы домбыра жасап берді. Домбыраның пішініне қарай біз оны Абай домбыра деп атаймыз. Сөйтіп сол домбыра арқылы Бельгияда бір жыл өз бетімше үйренумен болдым. Содан соң онлайн үйренгеннен гөрі Қазақстанға келіп, маманмен бетпе-бет отырып, сабақ алу керек екенін түсіндім. Домбыраны шебер үйрететін, Алматыда тұратын танымал маман Бақтияр Аманбайдың әлеуметтік желіде ағылшынша сабақ беріп жатқанын байқап қалдым. Сөйтіп, Алматыға екі ай бұрын қоныс аудардым. Осы аралықта бір-бірімізге көмектесіп, бірге дамыдық. Мен домбыра тартуды үйреніп, шеберлігімді шыңдасам, ол менімен сөйлесу арқылы ағылшын тілін жетілдірді. Қазір ол ағылшынша сенімді сабақ береді. Тіпті, Чили мен АҚШ-та бірнеше шәкірті бар. Мұнда көшуіме тағы бір себеп – қазақша көбірек сөйлейтін орта тапқым келді. Мен үшін тілді оқулықтан үйрену жеткіліксіз, оны адамдармен күнделікті қарым-қатынаста қолдану маңызды. Дегенмен Алматыда орысша сөйлеуге мәжбүр болатын жағдайлар жиі кездеседі. Сол себепті Шымкент, Түркістан, Қызылорда мен Маңғыстауға барғым келеді. Алматы – жанға жайлы қала. Табиғатына тамсанбау мүмкін емес. Тағамдары тіл үйіреді, тұрғындарының дүниетанымы мен өмірге көзқарасы да маған қызық. Шынымды айтсам, Алматыдағы өмірім маған өте ұнайды. Бірақ Қазақстанды тереңірек танып, қазақ тілін жақсы меңгеру үшін басқа өңірлерді де аралауым керек.
Абайды түсіне алатындай деңгейге жеткім келеді
– Мәдениетімізді тереңірек таныған сайын Абай шығармашылығына да қызығушылығыңыз артқан екен. Абайды оқуға не түрткі болды? Қазақ тілін енді үйреніп жүрген адам үшін бұл оңай болмаса керек.
– 10 жыл бұрын Моңғолияға саяхат жасадым. Сол кезден бастап Орталық Азияның тарихына қызығып, Шыңғыс хан туралы көп дерек оқи бастадым. Моңғол тілін үйренуді де қолға алдым. Десе де, ол елдің мәдениетіне толық «бойлай» алмадым. Сөйтіп жүргенде бір күні Spotify-дан кездейсоқ «HasSak», «Тұран» этно-фольклорлық ансамбльдерінің туындысын тыңдадым. Олардың әуеніне қатты ғашық болдым. Содан соң, әлбетте, домбыра үніне, сосын қобыздан шығатын дыбысқа таңдай қақтым. Кейін жетіген, шертер секілді аспаптарды зерттей бастадым. Алайда қазақ музыкасын жан-тәніңмен түсіну үшін алдымен қазақ мәдениетін түсінуің керек. Сондай-ақ тарих пен тілін де білгенің абзал. Сөйтіп, қазақтың тарихын өз бетімше зерттеп жүргенімде, Абайдың шығармашылығымен таныстым. Менің мақсатым – Абайды оқып, түсіне алатындай деңгейге жету. Десе де, мұның қиын соғатынын түсінемін. Абайдың өлеңдеріндегі көне сөздерді мен түгілі, кейбір қазақтар жете түсіне алмайды екен. Дегенмен сөздік арқылы жаттап, мағынасын түсінуге тырысамын. Менің сүйікті өлеңдерімнің бірі – «Қартайдық, қайғы ойладық, ұйқы сергек». Бұл өлеңді жатқа білемін.
– «Қазақ тілін, тарихын білмей жатып, домбыра шертуді ғана меңгердім деу дұрыс емес» деген пікіріңізге разы болып отырмын.
– Домбыраны үйрене бастағанда, алдымен саған бірнеше күй үйретеді. Ән айта білуің де маңызды. Мен алдағы уақытта күй тартып қана қоймай, ән де айтқым келді. Төл аспабына қызыққан ұлттың тарихын, тілін білмей тұрып, оның мәдениеті мен болмысын толық тану мүмкін емес деп ойлаймын. Өйткені тіл – ұлт бірегейлігінің символы. Қазақ тілінен сабақ беретін мұғалімім Астанада тұрады. Қазір қазақшаны онлайн үйреніп жүрмін. Десе де, практикада көп қолданамын.
– Қазақстанға келіп, осында тұрып, домбыра үйренемін деген шешіміңізді отбасыңыз қалай қабылдады?
– Көшу туралы шешімімді айтқанымда, отбасым таңғалды. Олар Қазақстан туралы расында ештеңе білмейтін. Еуропалықтар Қазақстанды көбіне «Борат» фильміндегі бұрмаланған бейне арқылы танып-біледі. Біз бұрын атауы «-стан» деп аяқталатын елдердің бәрі бір-біріне ұқсас деп ойлайтынбыз. Мысалы, Ауғанстан, Пәкістан мен Қазақстанды бір-бірінен онша ерекшеленбейтін мемлекеттер ретінде қабылдайтынбыз. Қазір ата-анам әлеуметтік желіге күн сайын жариялайтын жазбаларымды көріп отырады. Олар Қазақстанның өздері ойлағаннан мүлде басқа, шынымен де ерекше ел екенін айтып жүр. Енді екеуі Қазақстанға келуді жоспарлап отыр.
Қазақ музыкасы – әлемдегі ең керемет әуендердің бірі
– Бір сұхбатыңызда еуропалық аспаптардың күрделі құрылымымен салыстырғанда, домбыраның екі ішегінен осыншама бай әуен шығатынына таңғалғаныңызды айтқан едіңіз.
– Иә, екі ішекті аспаптарды Еуропадан аз кезіктіреміз. Екі ішектен осындай ғажап әуен шығуы мүмкін деп ойламайсың да. Бельгия астанасы Брюссельде аспаптар музейі бар. Онда көп ұлттың төл аспаптары қойылған. Қазақ ансамбльдері онда екі рет гастрольдік сапармен барғанда музейге домбыра сыйлағанын білемін. Сол домбыраны көрген еуропалықтар қазақ музыкасына қызығушылық танытып, мен секілді оны тереңірек тани түссе екен деймін.
Меніңше, қазақ музыкасының әлемде алар орны ерекше. Бұл жай ғана музыка емес, онда халықтың рухы мен дүниетанымы жатыр. Мысалы, мен музыка арқылы Қазақстанның тарихын, соның ішінде ашаршылық кезеңін де таныдым. Сол қиын-қыстау заманда домбыраның орны ерекше болғанын да білдім. Тіпті домбыра тартуға тыйым салынған кезеңде де оның рухани күші жойылмаған екен. Мен үшін домбыра – қазақ халқының төзімділігі мен қайсарлығының көрінісі. Ол – халықтың қандай қиындықты бастан өткерсе де, рухын жоғалтпағанын танытатын символ.
– Қазақ тілін үйрену қиын емес пе?
– Басында төл дыбыстарды айтудан қиналғаным бар. Мұғалімім Бақтиярдың әйелінің есімі – мен естіген ең күрделі қазақша есімдердің бірі. Қызғалдақ. Оның есімін дұрыс дыбыстаудан қиналдым. Бір аптадан кейін Бақтияр менің неліктен Қызғалдаққа тіл қатпайтынымды сұрады. Ал мен оның есімін қате айтудан қорыққандықтан үндемей жүрдім (күліп). Шынымды айтсам, қазақ тілін үйрену маған аса қиын емес. Бельгияда латын тілінен сабақ бергенмін. Сонымен қатар моңғол тілінде сөйлеймін. Латын және қазақ тілдерінің арасындағы ұқсастықтарды байқаймын. Осы ретте айта кетерлігі, қазақтар француз тілін өте сенімді түрде үйренеді. Мен мұны студенттерімнен байқадым. Әдепкіде, қатты таңғалған едім. Студенттерім француз тілін аз уақыттың ішінде тез меңгеріп алды. Қазақ тіліндегі қ, ә, ғ, ө сияқты төл дыбыстар француз тілінде сөйлеуді де жеңілдетеді.
– Студенттер демекші, Нархоз университетінде француз тілінен сабақ береді екенсіз. Бельгияда жүріп-ақ Қазақстаннан жұмыс қарастырдыңыз ба?
– Мен бір нәрсені қаласам, ұзақ күтпей, бірден іске кірісіп кетемін. Қазақстанға нақты көшемін деген сәттен бастап мұндағы университеттерге хат жаза бастадым. Түйіндемемді жіберіп, өзімді кеңінен таныстырып, Қазақстанда жұмыс істегім келетінін айттым. Екі ай бойы көп университетке хат жазып, жұмыс іздеумен болдым. Маған алғаш болып Петропавлдегі университет жауап берді. Алайда онда орыстілді орта басым екенін түсінген соң, ол шақыртудан бас тарттым. Қазақстанға келуіме екі апта қалғанда Нархоз университетінен хабар келді. Мен қуана-қуана Алматыны таңдадым. Жоғарыда айтып өткенімдей, Алматы маған қатты ұнайды. Қалада ағаш өте көп. Бельгия қалаларымен салыстырғанда, Алматы әлдеқайда жасыл желекке толы. Оның үстіне, Бельгияда тау жоқ. Сондықтан Алматыда тұрып жатқаныма қуаныштымын. Дегенмен маған ұнамайтын бір жайт бар. Таңертең автобусқа мінгенде адамдардың кейбір әрекеттерінен көңілім қалады. Әсіресе, үлкен кісілердің итеріп өтуі, кезекте тұрғанда бір-біріне құрмет танытпауы байқалады. Мұны ХҚКО-да немесе басқа да кезектерде тұрған кезде де осы жайтты сезінемін.
Қазақ өнері арқылы көп дос таптым
– Нью-Йорктен жаз сайын келетін, бір жыл бойы домбыра өнерін зерттеуге бөлінген грантты ұтып алған Жефф Гершпен дос екенсіздер. Бельгия мен Американың азаматын қазақ мәдениеті табыстырғанына таңғаласың.
– Иә, бұл – керемет оқиға! Мен оны Instagram-нан көріп қалдым. Жефф домбыраны менен әлдеқайда жақсы меңгерген. Оның мамандығы – музыкант, ал бұл – менің хоббиім. Қазақстан төл музыкасы арқылы шетелдіктерді бір-бірімен байланыстырып жүр. Керемет емей немене?! Өткен аптада Жеффпен бірге дәстүрлі әншілердің концертіне бардық. Кейін барға барып, екі сағат бойы әңгімелестік. Мұның бәріне Қазақстан мәдениетін танып-білуге деген құштарлығымыз себеп болды.
Қазақстан әлемнің түпкір-түпкіріндегі адамдарды байланыстырады. Мәселен, Бельгияда Димаштың жанкүйерлері бар. Оның фан-клубтары жақсы жұмыс істейді, тіпті ол туралы радиобағдарламалар да шығады. Қазақ мәдениеті шынымен де әлемдік деңгейге көтеріліп келеді. Шетелдіктердің Қазақстан туралы көбірек білгісі келетініне өзім куә болып жүрмін. Мен де осы үдерістің бір бөлшегі болғаныма қуаныштымын.
– Қазақтың қай күйін қайта-қайта шерткіңіз келеді?
– Қазір «Көрұғлы» күйін үйреніп жүрмін. Төкпе күйлерді шебер орындаймын деп айта алмаймын, өйткені оларды жылдам орындау керек. «Ерке сылқым» күйін ойнай аламын.
Ал сүйікті туындыларыма келетін болсам, Абайдың шертпе стиліндегі «Май түні», «Тор жорға», «Майдақоңыр» күйлерін ерекше жақсы көремін. Оларды домбырада орындай аламын.
– Алдағы мақсатыңыз қандай?
– Менің визам бір жылға берілген. Десе де оны ұзарту мүмкіндігі де бар. Қазақстандағы мақсатым – француз тілін оқытуға үлес қосу. Менде бар мүмкіндіктер қазақ балаларына да қолжетімді болса деймін. Олар Франция, Бельгия, Швейцария немесе Канада сияқты французтілді елдерге барғанда тілді еркін меңгеріп, емін-еркін сөйлесе алса екен. Француз тілін үйренуге ынтасы жоғары студенттерді көргенде қатты қуанамын. Мақсаттарымның бірі – шәкірттеріме Францияның немесе Бельгияның университеттеріне оқуға түсуге көмектесу.
Мен Еуропа мен Қазақстан арасында мәдени көпір болғым келеді. Өйткені менің қазақтарға, ал олардың маған берері одан да көп. Осыған орай, алға қойған үлкен, ұзақмерзімді жоспарларым бар. Түрлі жобаларды жүзеге асырғым келеді.
Жақында Бельгия королі Филипп пен патшайым Матильда Қазақстанға мемлекеттік сапармен келіп кетті. Қазір екі ел арасындағы байланыс күшейіп келеді. Бұл сөзсіз, жаңа мүмкіндіктерге жол ашады.
Мен Қазақстанға тек алу үшін емес, өзімде бар білімімді бөлісу үшін де келдім. Бұл – мен үшін өте маңызды. Қазақтарға француз тілінен білетінімнің бәрін үйреткім келеді, ал өзім қазақ мәдениетін, соның ішінде домбыра өнерін тереңірек меңгерсем деймін. Мен үшін бұл – екіжақты мәдени алмасудың мәні.
– Әңгімеңізге рахмет! Қазақ мәдениетіне құштарлығыңыз үшін алғыс айтамыз!
Сұхбаттасқан
Әлия ТІЛЕУЖАНҚЫЗЫ