1991 жылы еліміз Тәуелсіздігін жариялаған кезде ел алдында саяси-экономикалық міндеттермен қатар, халықтың әлеуметтік жағдайын жақсарту мәселесі де тұрды. Кеңестік жүйеден нарықтық экономикаға өту, өндірістік байланыстардың үзілуі, инфляция, жұмыссыздық пен халықтың тұрмыс деңгейінің төмендеуі оңай болған жоқ. Алайда уақыт өте келе экономика қалпына келіп, әлеуметтік инфрақұрылым жаңарып, халық саны қайта өсе бастады, деп хабарлайды turkystan.kz.
Биыл еліміз Тәуелсіздіктің 35 жылдығын атап өтеді. Осы уақыт аралығында елдің әлеуметтік келбеті айтарлықтай өзгерді. Халық саны, өмір сүру ұзақтығы артты, қалалар гүлденді, білім беру мен денсаулық сақтау салалары жаңа белестерді бағындырды.
Демографиялық өзгеріс: 35 жылда халық саны 4 миллионға өсті
Қазақстанның Тәуелсіздік жылдарындағы әлеуметтік дамуын көрсететін негізгі көрсеткіштің бірі – халық саны. 1991 жылы ел халқының саны шамамен 16,4 млн адам болса, 2025 жылы бұл көрсеткіш 20,5 миллионға жуықтады. Осылайша, тәуелсіздік кезеңінде Қазақстан халқының саны шамамен 4 миллион адамға өсті.
Дегенмен халық саны Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында бірден өскен жоқ. 1990-жылдары экономикалық қиындықтар, көші-қонның күшеюі және туу көрсеткішінің төмендеуі салдарынан халық саны азайды. Кейінгі жылдары табиғи өсімнің қалпына келуі, туу көрсеткішінің артуы және тарихи отанына оралған этникалық қазақтардың көші-қоны халық санының өсуіне ықпал етті.
Урбандалу да елдің әлеуметтік келбетін өзгертті. 1994 жылы қала тұрғындарының үлесі 55,7% болса, 2024 жылы бұл көрсеткіш 63%-ға жетті. Астана, Алматы және Шымкент сияқты ірі қалалар білім алу, жұмысқа орналасу және кәсіп бастау мүмкіндіктерін ұсынатын орталықтарға айналды. Бірақ қалалардың жылдам өсуі көлік кептелісі, тұрғын үй бағасының қымбаттауы, инженерлік инфрақұрылымға түсетін жүктеме сияқты мәселелерді де күшейтті.
Демек, демографиялық өсім – ел үшін маңызды жетістік. Алайда оның нақты әлеуметтік пайдасы халық санының артуымен ғана емес, азаматтарға лайықты жұмыс, қолжетімді баспана және сапалы қоғамдық қызметтер ұсына алуымен де өлшенеді.
Өмір сүру ұзақтығы: Денсаулық сақтау жүйесіндегі өзгерістер
Халықтың денсаулық жағдайын бағалаудағы маңызды көрсеткіштердің бірі – өмір сүру ұзақтығы. Қазақстанда бұл көрсеткіш 1990-жылдардағы күрделі кезеңнен кейін біртіндеп өсе бастады.
Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 1994 жылы Қазақстандағы өмір сүру ұзақтығы 64,9 жыл болса, 2024 жылы 75,44 жылға жетті. Ал 2025 жылдың қорытындысында 75,97 жылды құрады. Осылайша, 1994 жылмен салыстырғанда көрсеткіш 11 жылдан астам уақытқа ұзарды.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында қаржы тапшы болып, медициналық ұйымдар қаржыландыру қысқарып, құрал-жабдықтары ескіріп, мамандар жетіспеушілігі туындады. Кейін біртіндеп емханалар салынып, ауруханалар жаңғыртылды, диагностикалық мүмкіндіктер кеңейді. Скринингтік бағдарламалар, ана мен бала денсаулығын қорғау шаралары және аурулардың алдын алу бағытындағы жұмыстар қарқынды жүргізілді.
2025 жылы әйелдердің күтілетін өмір сүру ұзақтығы 79,8 жылға, ал ерлерде 72,19 жылға жетті. Бұл екі көрсеткіш арасындағы айырмашылықтың әлі де елеулі екенін аңғартады. Ерлер арасындағы мезгілсіз өлімді азайту, жүрек-қан тамырлары ауруларының алдын алу, салауатты өмір салтын қалыптастыру және медициналық көмекке уақтылы жүгіну мәдениетін дамыту маңызды міндет болып қала береді.
Сонымен қатар орташа көрсеткіш елдің барлық азаматы бірдей сапалы медициналық көмек алады дегенді білдірмейді. Ауылдық жерлерде мамандардың тапшылығы, медициналық қызметтің қолжетімділігі және өңірлер арасындағы инфрақұрылым айырмашылығы сақталып отыр. Сондықтан әлеуметтік дамудың келесі кезеңінде тек өмір сүру ұзақтығын арттыру емес, азаматтардың дені сау әрі белсенді өмір сүру жылдарын көбейту де маңызды.
Жұмыспен қамту, жалақы өсімі
Еліміз Тәуелсіздік алғаннан кейін еңбек нарығы түбегейлі өзгерді. Бұрын жұмыс орындарының басым бөлігі мемлекеттік кәсіпорындар мен жоспарлы экономика жүйесіне тәуелді болса, нарықтық қатынастардың қалыптасуы жеке сектордың дамуына жол ашты. Сауда, құрылыс, қаржы, байланыс, қызмет көрсету және ақпараттық технологиялар саласында жаңа жұмыс орындары пайда болды.
1990-жылдары көптеген кәсіпорындардың жұмысы тоқтап, қызметкерлер жалақысын уақытында ала алмады. Жасырын жұмыссыздық пен бейресми еңбек кең тарады. Халықтың едәуір бөлігі жаңа экономикалық жағдайға бейімделуге мәжбүр болды. Кейін экономика қалпына келген сайын жұмыспен қамту мүмкіндіктері кеңейді.
Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, жұмыспен қамтылған халық саны 2001 жылғы 6,7 миллион адамнан 2024 жылы 9,2 миллион адамға дейін өскен. Бұл – еңбек нарығының ауқымы кеңейгенін көрсететін маңызды көрсеткіш.
Жалақы көлемі де бірнеше есе артты. Мәселен, 2024 жылы Қазақстандағы орташа айлық жалақы 405 416 теңгені құрады. Алайда орташа жалақы халықтың бәрі осынша табыс табады дегенді білдірмейді. Сол жылы медианалық жалақы 285 677 теңге болды. Медианалық көрсеткіш қызметкерлердің жартысы одан аз, ал қалған жартысы одан көп жалақы алатынын көрсетеді. Бұл айырмашылық табыстардың біркелкі бөлінбейтінін аңғартады.
Жалақыны бағалағанда оның атаулы көлемімен қатар нақты сатып алу қабілетін де ескеру қажет. Егер табыс өсімі азық-түлік, коммуналдық қызметтер, дәрі-дәрмек және тұрғын үй бағасының өсуінен төмен болса, адамның күнделікті тұрмысы айтарлықтай жақсармауы мүмкін. Сондықтан бүгінгі әлеуметтік саясаттың негізгі міндеттерінің бірі – жалақыны өсірумен қатар, инфляцияны тежеу, тұрақты жұмыс орындарын құру және еңбек өнімділігін арттыру.
Әлеуметтік жағдайды жақсартуда шағын және орта бизнестің рөлі де зор. Кәсіпкерліктің дамуы азаматтарға өз ісін ашуға, табыс көзін әртараптандыруға және жаңа жұмыс орындарын құруға мүмкіндік береді. Дегенмен еңбек қатынастарының заңды рәсімделуі, әлеуметтік аударымдардың төленуі, еңбек қауіпсіздігі мен қызметкерлердің құқықтарының қорғалуы да назардан тыс қалмауы керек.
Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, 2024 жылы табысы ең төменгі күнкөріс деңгейінен төмен халықтың үлесі 5%-ды құрады. Бұл көрсеткіш 2023 жылмен салыстырғанда 0,2 пайызға азайған. Алайда бұл санды кедейлік мәселесі толығымен шешілді деп түсіндіруге болмайды. Өйткені көрсеткіш белгіленген күнкөріс шегіне сүйенеді және әр отбасының нақты шығындарын, қарыз жүктемесін немесе тұрғын үй жалдау құнын толық сипаттай бермейді.
Әлеуметтік қолдаудың тиімділігі жәрдемақы төлеумен ғана шектелмеуі тиіс. Азаматтарға сапалы білім алу, тұрақты жұмысқа орналасу, кәсіптік дағдысын жетілдіру және медициналық қызметке қол жеткізу мүмкіндігі де қажет. Әсіресе көпбалалы отбасылар, жалғызбасты ата-аналар, мүгедектігі бар адамдар, жұмыссыз азаматтар мен шалғай ауыл тұрғындары үшін мұндай қолдау маңызды.
Білім беру саласындағы жүйелі өзгерістер
Тәуелсіздік жылдарында Қазақстанның білім беру жүйесі де үлкен өзгерістерден өтті. Кеңестік кезеңнен қалған білім беру инфрақұрылымы сақталып, кейін жаңа мектептер, колледждер мен жоғары оқу орындары ашылды. Оқу бағдарламалары жаңартылып, халықаралық білім беру тәжірибелері енгізілді.
1990-жылдары білім беру саласы қаржылық қиындықтарға тап болғанымен, уақыт өте келе мектептерді жаңарту, педагогтердің біліктілігін арттыру, цифрлық технологияларды енгізу және балаларды мектепке дейінгі тәрбиемен қамту бағытында жұмыстар жүргізілді.
Жоғары білім алу мүмкіндіктері де артты. Мемлекеттік гранттар жүйесімен қатар, жекеменшік университеттер мен халықаралық білім беру бағдарламалары дамыды. «Болашақ» халықаралық стипендиясы қазақстандық жастарға шетелдің жетекші оқу орындарында білім алуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар техникалық және кәсіптік білім берудің еңбек нарығындағы сұранысқа сәйкестігі маңызды мәселеге айналды.
Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша, 2024–2025 оқу жылының басында Қазақстанның жоғары оқу орындарында 624,5 мың студент білім алған. Олардың 53%-ы – қыздар. Бұл жоғары білім алуға сұраныстың сақталып отырғанын және әйелдердің білім беру жүйесіне белсенді қатысатынын көрсетеді.
Сонымен бірге білім беру саласында шешімін күткен мәселелер бар. Қалалық және ауылдық мектептердің материалдық-техникалық базасы, педагогтермен қамтылуы және білім сапасы бірдей емес. Кейбір өңірлерде оқушы орындарының тапшылығы сезілсе, басқа жерлерде мектеп инфрақұрылымын тиімді пайдалану қажеттілігі туындайды.
Білімнің сапасын тек мектептер мен университеттердің санымен өлшеу жеткіліксіз. Оқушылардың функционалдық сауаттылығы, сыни ойлау қабілеті, цифрлық дағдылары және алған білімін өмірде қолдана білуі де маңызды. Сондықтан алдағы кезеңде білім берудің басты мақсаты – барша балаға тең мүмкіндік ұсыну және сапалы білім арқылы әлеуметтік мобильділікті арттыру.
Тұрғын үй және инфрақұрылым: Мүмкіндік көбейді, қолжетімділік мәселесі қалды
Тұрғын үй – халықтың әлеуметтік жағдайын анықтайтын негізгі көрсеткіштердің бірі. Тәуелсіздік жылдарында Қазақстанда тұрғын үй құрылысының көлемі ұлғайып, қалалар мен ауылдарда жаңа тұрғын үй кешендері салынды. Ипотекалық бағдарламалар мен мемлекеттік тұрғын үй бастамалары азаматтардың баспана алу мүмкіндігін кеңейтуге бағытталды.
Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 1994 жылы Қазақстанда 2,3 миллион шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілсе, 2024 жылы бұл көрсеткіш 19,1 миллион шаршы метрге жетті. Ал бір тұрғынға шаққандағы тұрғын үймен қамтамасыз ету деңгейі 2001 жылғы 16,3 шаршы метрден 2024 жылы 24,5 шаршы метрге дейін өсті.
Бұл – құрылыс көлемі мен тұрғын үй қорының айтарлықтай артқанын көрсететін маңызды нәтиже. Дегенмен баспананың көбеюі оны әр азаматтың сатып ала алатынын білдірмейді. Ірі қалаларда пәтер бағасының жоғары болуы, бастапқы жарна жинаудың қиындығы және ипотекалық төлемдердің отбасылық бюджетке түсіретін салмағы көптеген жас отбасы үшін өзекті болып отыр.
Тұрғын үй мәселесімен қатар, инженерлік және әлеуметтік инфрақұрылымның сапасы да маңызды. Ауызсу, жылу, электр энергиясы, жол, қоғамдық көлік, интернет және медициналық мекемелердің қолжетімділігі азаматтардың күнделікті өміріне тікелей әсер етеді.
Сондықтан әлеуметтік дамуды бағалағанда тек қанша үй салынғанына емес, сол үйлердің кімдерге қолжетімді екеніне, тұрғындардың коммуналдық қызметтермен қаншалықты қамтылғанына және жаңа аудандарда мектеп, балабақша мен емхана жеткілікті ме деген мәселелерге де назар аудару қажет.
Қорытынды: Әлеуметтік дамудың келесі кезеңі қандай болуы керек?
Еліміздің Тәуелсіздіктің 35 жылдығы – елдің өткен жолына қорытынды жасап, болашақ міндеттерін айқындайтын маңызды кезең. Осы уақыт ішінде халық саны өсті, өмір сүру ұзақтығы артты, еңбек нарығы кеңейді, жалақы мен тұрғын үй қорының көлемі ұлғайды. Білім беру мен денсаулық сақтау жүйелері де үлкен өзгерістерден өтті.
Дегенмен әлеуметтік көрсеткіштердің жақсаруы қоғамдағы барлық мәселе шешілді дегенді білдірмейді. Халықтың нақты сатып алу қабілеті, баспананың қолжетімділігі, сапалы медициналық қызмет, ауыл мен қала арасындағы айырмашылық, табыс теңсіздігі және еңбек нарығындағы тұрақтылық әлі де маңызды.
Алдағы уақытта Қазақстан үшін әлеуметтік дамудың сапалық көрсеткіштеріне басымдық беру қажет. Бұл – азаматтардың тек ұзақ өмір сүруі емес, денсаулығының жақсы болуы; тек білім алуы емес, алған білімінің өмірде пайдаға асуы; тек жұмыспен қамтылуы емес, еңбегіне сай табыс табуы; тек тұрғын үй қорының өсуі емес, әр отбасының лайықты баспанаға қол жеткізуі.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында басты міндет елдің экономикалық және мемлекеттік негіздерін қалыптастыру болса, бүгінгі кезеңнің маңызды мақсаты – сол мүмкіндіктерді халықтың күнделікті өмір сапасына айналдыру. Өйткені ел дамуының ең басты өлшемі – экономикалық көрсеткіштер ғана емес, әр азаматтың өзін қауіпсіз сезінуі, болашағына сенуі және лайықты өмір сүруіне мүмкіндік алуы.