Заң үстемдігі – мемлекеттің беріктігін, ал тәртіп – қоғамның тыныштығын айқындайтын басты құндылықтар.
2019 жылдан бергі жеті жылда елімізде осы екі ұғымды мемлекеттік саясаттың өзегіне айналдыруға бағытталған ауқымды өзгерістер жасалды. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев бастамашы
болған реформалардың негізгі мақсаты – азаматтың құқығы қорғалатын, мемлекеттік институттар қоғам алдында жауап беретін және қауіпсіздік күнделікті өмірде сезілетін Әділетті Қазақстан құру.
Жеті жылдық кезеңнің ерекшелігі – «Заң мен тәртіп» қағидатының тек қылмысқа қарсы күреспен шектелмеуі. Ол конституциялық кепілдіктерді нығайту, сотқа қолжетімділікті кеңейту, отбасындағы зорлық-зомбылықтың алдын алу, полиция қызметін жаңарту және азаматтардың құқықтық мәдениетін көтеру міндеттерімен ұштасып отыр. 2024 жылғы Жолдауда да заң мен тәртіп ел дамуының маңызды тірегі ретінде айқындалды.
Әділетті мемлекеттің құқықтық іргетасы
2022 жылғы конституциялық реформалар мемлекеттік билік жүйесін жаңғыртуға жол ашты. Парламенттің рөлі күшейтіліп, сайлау жүйесі өзгерді, азаматтардың саяси үдеріске қатысу мүмкіндігі кеңейді. Ең елеулі жаңалықтардың бірі – 2023 жылғы 1 қаңтардан Конституциялық Соттың жұмысын бастауы. Енді азаматтар өздерінің конституциялық құқықтары мен бостандықтарына тікелей қатысты нормативтік құқықтық актілердің Конституцияға сәйкестігін тексеру үшін осы органға жүгіне алады. Бұл құқықты қорғаудың жаңа институционалдық тетігін қалыптастырды.
Сот төрелігін жаңарту да назардан тыс қалған жоқ. Әкімшілік әділет жүйесі мемлекеттік орган мен азамат арасындағы дауда адамның құқығын тиімді қорғауға бағытталды. Қылмыстық процестің үш буынды моделі полиция, прокуратура және сот өкілеттіктерінің аражігін нақтылауға мүмкіндік берді. Өткен жылдан жұмыс істей бастаған дербес кассациялық соттар сот актілерін қайта қарау мүмкіндігін кеңейтті. Мұндай өзгерістердің түпкі мәні – мемлекеттік шешімнің заңдылығын тексеру және әділ сотқа сенімді арттыру.
Адам қауіпсіздігі – басты өлшем
Құқықтық реформалардың қоғам үшін ең сезімтал бағыттарының бірі – әйелдер мен балалардың қауіпсіздігі. 2024 жылғы 15 сәуірде қабылданған заң тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы жауапкершілікті күшейтті. Денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіру мен ұрып-соғу үшін қылмыстық жауаптылық енгізіліп, тиісті нормалар 16 маусымнан қолданыла бастады. Бұл отбасындағы зорлық-зомбылықты «жеке мәселе» деп елемеуге болмайтынын құқықтық деңгейде бекітті.
Қылмыс азайып, алдын алу күшейді
Қоғамдық қауіпсіздіктегі өзгерістер нақты статистикадан көрінеді. Мемлекет басшысының құқық қорғау органдары алқасында келтірген мәліметіне сәйкес, 2019 жылдан бері қылмыстық құқық бұзушылықтар саны шамамен екі есе азайған. Қарақшылық, тонау, ұрлық пен бұзақылық деңгейі төрт есе төмендеп, кісі өлтіруге қатысты қылмыстар 30 пайызға кеміген. Қоғамдық орындардағы қылмыс санының 80 пайызға азаюы да ұзақмерзімді үрдісті сипаттайды.
Үкіметтің 2026 жылғы тамыздағы шолуына сәйкес, 2025 жылы тіркелген қылмыстар 102,7 мыңнан 96,6 мыңға дейін, яғни 6 пайызға қысқарды. 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында жалпы қылмыс деңгейі өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда тағы 10 пайызға төмендеді. Қоғамдық орындардағы құқық бұзушылықтар 2025 жылы 9 пайызға, ал биылғы жылдың алғашқы алты айында 19 пайызға азайды. Бұл әртүрлі кезеңдерге қатысты салыстырмалы көрсеткіштер екенін ескерген жөн.
Құқық қорғау органдарының қызметі қылмыс жасалғаннан кейін әрекет ету тәсілінен оның алдын алуға көбірек бағдарланып келеді. Көшелердегі, аулалардағы, мектептер мен көлік тораптарындағы бейнебақылау, цифрлық талдау және автоматтандырылған сервистер қауіп-қатерді ертерек анықтауға көмектеседі. Сонымен бірге цифрлық құралдарды қолдану жеке өмірдің құпиялылығы мен дербес деректерді қорғау талаптарымен қатар жүруге тиіс.
Жаңа сын-қатерлерге жаңа жауап
Үкіметтің 2026 жылғы қазандағы мәліметінде кейінгі үш жылда интернет-алаяқтық саны 40 пайызға азайғаны айтылған. 2026 жылдың басынан бергі есептік кезеңде 14 414 жағдай тіркеліп, жәбірленушілерге 5,9 млрд теңге өтелген. Бұл бағытта құқықтық сауат пен қаржылық сақтықты күшейту маңызды.
«Заң мен тәртіп» қағидатының тағы бір қыры – қоғамның ортақ ережеге құрметі. Қоғамдық орындардың тазалығы, жолдағы жауапкершілік, өзгенің құқығын сыйлау және құқық бұзушылыққа немқұрайды қарамау – құқықтық мәдениеттің күнделікті көрінісі.
Наурызбек САРША