Қазақ саяси санасында «республика» сөзі ХХ ғасырдың басында орнықты. Әрине, мұны кейін большевиктік билік өз талғам-өлшеміне жақындатты. Соған қарамай 1920-жылдардағы ұлт баспасөзі оны «оңаша отау» деп түсіндіргенін де байқаймыз. Бірақ ол шын мәнінде қандай отау болғанын тарих тағылымы көрсетті...
Республика – латынша «ортақ іс» мағынасын меңзейді. Тура Алаштың «жұрт ісі» ұғымының баламасы.
1990 жыл 25 қазан. Біріміз ойда, біріміз қырда жүрдік. Үшіншіміз яки сол кезде әлемге жасындай танылған қазақ Тоқтар Әубәкіров ғарыштан қара жерге абыроймен түскеніне он-ақ күн болған.
Егемендік декларациясы жарияланған күн. Одақ жаңарамын дегенде, қайраткерлер ойы сан саққа бөлінді. Өткенді қимайтындар, енші алудан гөрі селбесіп жүруді оңай көретіндер қарасы көп. Балтық бойы бағытын айқындап алған. Украин жұрты абадандап тұр. Кавказ республикалары да оң аяқпен азаттық асуына қадам басқан. КСРО-ның қысылған халқы күнде тікелей эфирден көрсетілетін одақтық Жоғарғы кеңестің кеңірдек жыртысқан жиынынан шаршаған... Иә, тарих сахнасына легитимсіз келген большевизм-социализм билігінің күні батып бара жатты. Бірақ соңғы «тұяқ серпуі» жеңіл өтті деуге де келмес.
Қиын да жауапты кезеңде ұлт оқығандары, қайраткерлері, зиялылары Азаттықтың негізін заңмен де, кісілік ұстаныммен де қалады. Қазақ қоғамы буырқанып бұрсанды. Білік, білім, тәжірибе алға шықты. Алпыс екі тамыр бүлкілдеп, миллиондардың жүрегі «Ел! Жер!» деп соқты. Намыстың деңгейі ештеңемен өлшенбайтін шақ еді. Өйткені оның қызуы бізге балға мен орақ дәуірі үйреткен домна пешіндей мың градуста бұрқ-сарқ қайнап жатты.
Сол кезеңдегі тұрлаулы тарихтың куәсі, бәлкім, тиянағы – Қазақ КСР-ның Мемлекеттік егемендігі декларациясы.
Бүгінгі ұрпаққа ұлт ныспысы түсінікті, ал «КСР» (кеңестік социалистік республикасы) түсініксіздеу. Әрине, талаптысы парқын біледі. Бірақ халық та, жұрт жақсылары да қаламаған сол «КСР» қысқарған сөзі мен ел аңсаған «мемлекеттік егемендік» ұғымының өзі – қорғасын қара бұлттан шыққан күнді елестетті. Бұл – «мың өліп, мың тірілген» қазақ азаттығының рәмізді күні еді.
Енді өзіміз үшін аббревиатурадан арашалап алған «Мемлекеттік егемендік декларациясы» құжатына үңілейік.
«2. Қазақ ССР-і ұлттық мемлекеттiгiн сақтау, қорғау және нығайту жөнiнде шаралар қолданады...
3. Қазiргi шекарасындағы Қазақ ССР-інің территориясы бөлiнбейдi және оған қол сұғылмайды, оның келiсiмiнсiз пайдалануға болмайды».
Осы заңдық ұғымдар мен сөздердің құжатқа жүйелі түсуі, оның Жоғарғы кеңесте (парламент) талқыланып бекітілуі – сол кез үшін аса ауыр тасты өрге дөңгелетіп шығарғанмен бірдей еді. Мұны елдік еңбек десек жарасады.
Декларацияның кіріспесіндегі «...Қазақ ұлтының тағдыры үшiн жауапкершiлiктi ұғына отырып, iзгiлiктi демократиялық праволық мемлекеттi құруға бел байлауды негiзге ала отырып...» деген жолдар саясатта, қоғамда жаңа кезең басталғанын жариялады.
Мемлекет басшысы Қ.Тоқаев төрт жыл бұрын тарихи Ұлытауда өткен Ұлттық құрылтайда: «Республика күні елдің мемлекет құру жолындағы тарихи қадамының символы болуы керек!» деп, 25 қазанға ұлттық мереке мәртебесін қайтаруды ұсынуы халық көңілінен шықты.
Президенттің мемлекет құру жолындағы «тарихи қадамның рәмізі» деуінің жөні бар. Бұл тұжырымның сан ғасырлық елдік-мемлекеттілік жолымызды, күресімізді, шежіремізді зерделеуге жұмылдыратын қуаты айқын. Ұлы дала төсіндегі мемлекеттілік құрылымдар, қазақ халқының генеологиялық береке-бірлігін құраған, тарихта аты таңбаланып қалған мемлекеттер, байырғы қағандар мен хандардың елшілдік жолы һәм жарғысы, Батыстың да, Шығыстың да дүйім жұртына сіңіп, дәулетін тасытқан ежелгі қандастарымыздың тағдыр-талайы, мортыққан патшалық империя мен большевизм бүлігі қирандысының астында қалмасын деп шарқ ұрған Алаш республикасы мен Түркістан мұхтарияты ізденісі – бәрі де Қасым-Жомарт Кемелұлы айтқан «тарихи қадамның» мазмұнында тұр.
Бұл – біздің маңдайымызға басатын, пейіл-ниетіміздің ашықтығын көрсететін күн.
«Тәуелсіздік – мемлекеттігіміздің алтын діңгегі, дербестігіміздің берік негізі. Тарихы бай, тамыры терең Қазақ елі үшін бұдан асқан қастерлі құндылық жоқ. Оны ең қымбат қазынаға, ең асыл аманатқа балаймыз» деген Мемлекет басшысы сөзі – әділетті Қазақстанның әліппесіндей.
Әлемді терең текетірес пен дағдарыс буып тұрған күрделі кезеңде әділетті қоғам мен тиімді мемлекет құруды қолға алған Президент мұның мәнін – «халықтың әлеуметтік жағдайын жақсартумен қатар барлық азаматтың мүддесін тең қорғау» деп түсіндірді.
Алаш көшбасшысы Әлихан Бөкейхан әр буынның мойнында тарих жүктейтін міндет барын қадап айтқан еді. Біз мұны ұмытпауға тиіспіз. Бүгінгі Қазақстанның жауапты азаматтарының міндеті – «саяси-экономикалық реформаларды және сананы жаңарту үдерісін жалғастырып, заман талабына бейімделген ұлттың жаңа болмысын қалыптастыру». Бұйырса, нәсібеміз де осыдан қалыптаспақ.
Елдіктің ұстыны сынды бабаларымыз: «Ергенек болмаса, есік тұра ма? Еңбек болмаса, нәсіп тұра ма?» деген. Жаратқан іргеміздің берік, еңбегіміздің жемісті болуын бұйыртты.
90-жылдардың экономикалық қиындықтары мен Тәуелсіздікті тұғырлы ету міндеті, соның ішінде тұңғыш Президенттің шекараны шегендеуі мен жаңа Астананы қалыптастырып өркендеткен еңбегі, 2000 жылдар басындағы шикізатқа негізделген экономика мен табиғи ресурстарды экспорттау табысы, түрлі сын-қатерлерге төтеп беру амалдары, 2010 жылдардағы қилы күрделі үдерістер, қоғамдық өрісте халық талабының, сынының артуы, саяси билік трансформациясының алғышарттары – бәрі ел парасатына, әлеумет мүддесіне жауапты болуды аңғартты.
Еліміз әлемдік, өңірлік һәм ішкі қауіп-қатерлерге байланысты дамудың жаңа кезеңін бастап, оның темірқазығына – Әділет ұғымын алғаны және 2022 жылы 16 наурызда саяси реформалар жария етіліп, содан бері кезең-кезеңмен жүзеге асырылып жатқаны – көз алдымызда.
Қазіргі замана шындығы, ғаламдық құбылыстар, айналамызды торыған сансыз аласапыран заманаға елдікті сақтап бейімделуді, құбыла соққан желді диірменге бағыттауды талап етеді. Абайдың «әділетке ерік-жігер, күш (шапқат) серік болуын» айтуы тегін емес. Осы екеуі бірігіп берекені, елшілдікті құрайды.
Әлемнің көшбасшы ғұламасы Әбу Насыр әл-Фараби «Мемлекет қайраткерінің нақылы» трактатында баянды қала-мемлекеттің ұстыны болар бес әлеуметтік топты жүйелеген. Олар: игі жақсылар, сөз ұстаған шешендер, ғалымдар, сақшылар, іс адамдары. Ең кереметі, ол қарапайым еңбекқорды да іс адамына жатқызады. Сондай-ақ адамзат ұстазы қандай қала-мемлекеттер құрдымға кететінін анықтаған. Олар: сұраншақ қала, делдал қала, азғын қала, мансапқор қала, тойшыл қала, рия қала, екіұдай қала, адасқақ қала. Міне, ғұлама замандастарына да, келер ұрпаққа да осыдан сақтануды аманаттаған.
Біз қашанда ұлт зиялылары айқындаған елшілдікке, яғни мемлекетшілдікке зәруміз. Ел Президенті Қ.Тоқаевтың: «Мемлекеттік қызмет жеке бастың бақ-дәулетін арттыратын жер емес. Бұл – туған халқыңның алдында айрықша жауапкершілік арқалау» деген сындарлы сөзін барлық саланың мамандарына да қаратып айтуға болады.
Түсіне білсек, «Мемлекеттік егемендік декларациясы» азаттық пен мемлекетшілдік туралы ойдың ғана емес, істің іргетасын қалады.
Мемлекетшілдік – мемлекеттің асыл мүддесі жолында елге, халыққа қызмет. Ниеттің де, ойдың да, амалдың да, іс-әрекеттің де осыған бағытталуы. Мемлекет – Отанға қызмет етудің мәдениеті болса, мемлекетшілдік – осы мәдениеттің арқауы. Ұлт, халық, адам құндылығы материалдық, саяси, экономикалық парықпен ғана өлшенбейтіндіктен, осы ұғымдарға тән рухани мән-мағына мемлекеттің де мазмұнында тұруы керек. Сонда көкейкесті мемлекетшілдік бұл ұғымдардың қалыпты тетігіне, құрамдас сипатына айналады.
Өкінішке қарай, бізде қоғам мен мемлекеттің арасы «кейде тату, кейде қату». Бұл – кеңестік биліктен қалған «комплекс». Яғни, «билік адамын қоғам мүшесі, ет пен сүйектен жаралған адам» деп түсінбеу, тіпті жат көру байқалып жатады. Өркениет әліппесіне қарасақ, мемлекет өзімен келісімі айқын қоғамнан тұратынын көреміз. Мұны қарапайым тілде тәпсірлесек, бұрқ-сарқ қайнаған қоғам мен әділетті мемлекет көп нәрсені, тіпті барлық іс-әрекетті бірлесіп атқарады. Мемлекет аспаннан аяғы салбырап түспейді, қоғам мен оның сенім білдірген өкілдерінің (биліктің) үйлесімінен пайда болады. Сөйтіп, екеуі бірлесіп, пікірлесіп қабылдаған заңға бағынады. Заң болмаса, заңсыздық орнығады. Билік заңның орындалуын қадағалайды. Мемлекет әліппесі – осы.
Жұрт кейде орайлы, кейде орайсыз сынайтын шенеунік – қоғамның оппоненті емес, қайта соның бір мүшесі. Оның мүддесі де қоғамнан бөлек болмауы керек. Кез келген мемлекеттік қызметкер бір мезгілде мемлекеттің де, қоғамның да мүддесін тең ойлап, тең қорғауы қажет. Оның кәсіби, лауазымдық беделі осымен өлшенеді. Әлеуметтің сұрағы: «Шенеуніктің мүддесі туған жерінің, қоғамның, елдің мүддесімен сәйкесе ме? Ол өзі қызмет ететін қала, аудан, ауыл тұрмысын жақсарту жолында не істеп жүр?» болса, бұл мемлекетшілдік ұстанымға сәйкес келеді.
Мемлекет басшысы айтқан: «Заң үстемдігі, биліктің ашықтығы мен халық алдында есеп беруі жоғары деңгейде болып, мемлекет ісіне азаматтық қоғам өкілдері белсене араласқан жағдайда ғана әділеттілік берік орнығады» деген пікірдің мәні сол. Әділетті Қазақстанның әліпбиі – осы.
Республика, ел ұғымдары айрықша айтылған кезеңде жұртшылық «Өткеннің тар жол, тайғақ кешуіне һәм азаттық жолындағы қиындықтарға баға берілді ме?» деп сұрап жатады.
Рас, бұл бағыттағы ынта-жігер 90-жылдары басталды. Белгілі қиындықтарға қарамай, сол уақыттағы тарихты түгендеу мен қуғын-сүргін құрбандарын ақтау бастамаларында, кейінгі мемлекеттік «Мәдени мұра», «Халық тарих толқынында», «Рухани жаңғыру» бағдарламаларында біршама іс, жоба жүзеге асырылды.
Кеңестік «жариялықтан», Тәуелсіздік таңынан бері архивтерден қаншама құжат шықты, бұрын қозғалмаған талай мәтін, дерек айналымға түсті, қоғам соған нақты қорытынды, байыпты баға талап еткені ақиқат.
Күрделі түйінді тарқату Президент Қ.Тоқаев айқындаған әділетті Қазақстан кезеңі мойнына түсті. 2020 жылы 24 қарашада Мемлекет басшысының Жарлығымен Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөнінде Мемлекеттік комиссия құрылды. Аталған комиссия пандемия кедергісіне қарамай елеулі жұмыс атқарды. Соның бір парасы – 2023 жылдың басында Президентке сол кездегі Мемлекеттік кеңесші, саясаттанушы-ғалым Е.Қарин таныстырған саяси қуғын-сүргінге ұшырағандардың түрлі санаты туралы құжаттар мен материалдардың 31 томдық жинағы. Танымал ғалымдар, сарапшы мамандар енген Мемлекеттік комиссия еліміздің республикалық, облыстық, аудандық архивтерінде, жабық қорларында кешенді іздеу, жүйелеу, зерттеу жұмысын жүргізді. Әсіресе, заң талабымен құзырлы мемлекеттік органдармен бірлесіп, бұрын «жабық» саналған архив материалдарын құпиясыздандыруға, құрбандарды ақтауға байланысты қыруар іс атқарды. Мұның сыртында архив құжаттарын цифрландыру мен электронды қорларды жасақтау үдерісі қатар жүрді. Мұрағат бағытындағы ізденіс – өңірлер де том-том жинақ әзірлей бастады. Сол уақыттағы Мемлекеттік кеңесшілер Қ.Көшербаевтың, Е.Қариннің тиянақты үйлестіруімен, заңгер-ғалым С.Қасымов басқарған Жобалық офистегі тарихшы, заңгер т.б. білікті, кәсіби мамандардың ынта-жігерімен елеулі істер орындалды.
Халқымыздың тең жартысын мерт еткен трагедияға, яғни Аштық нәубетіне қатысты зерттеу-зерделеу жұмысын сол уақыттағы Парламент Сенатының Төрағасы, саясаттанушы-ғалым М.Әшімбаев бастаған халық қалаулылары мен ғалымдардан құралған топ кезең-кезеңмен жүзеге асырды. Нәтижесінде, қомақты көптомдық «Ашаршылық. Голод. 1928-1934» құжаттар жинағы сала мамандары мен кітапханаларға ұсынылды.
Мұның бәрі ортақ тарихи таным арқылы біртұтас ұлттық сана қалыптастыруға бағытталған. Бұл – тәуелсіздік құндылықтарын бекемдейтін мемлекетшіл ізденістер мен жұмыстар. Ұлтты сынаған саяси нәубет пен қасірет тағылымы қаншама жыл өтсе де бізді, яғни елді тұтастандыра түседі. Осынау жан жарасы посткеңестік кеңістікті біріктіреді, толғандырады. Мұны ақын Расул Ғамзатов «Жер бетінде нан – арзан, адам өмірі қымбат болсын!» деп, бірауыз сөзге сыйдырыпты...
Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөнінде мемлекеттік комиссияның дәйекті, тыңғылықты жұмысының арқасында сол кездегі Мемлекеттік кеңесші Е.Қариннің бастамасымен, Президент архивінің қолдауымен, академик М.Қойгелдиев жетекшілігімен «Алашорда ісі» атты 12 томдық жинақ жарияланып, халық жадын жаңғыртар рәмізді қазынаға айналды.
Осы тұста бір жайтты ұмытпалық. Саяси қуғын-сүргін мен аштық құрбандарын зерттеу бағытында ғалымдар, ынталы зерттеушілер бұған дейін түк бітірмеді дей алмаймыз. Дара шауып ізденді, зерттеді, бірақ кешенді мемлекеттік көзқарас болмады. Бүгін ниет те, ұстаным да, парасат та бар. Таяу уақытта қалың оқырманға ұсынылатын 7 томдық жаңа академиялық «Қазақстан тарихы» да – осы өреде.
Естеріңізде болса, 1992 жылы ЮНЕСКО «Әлем жады» атты бағдарлама қабылдады. Біз ол шақта Тәуелсіздік алып, «онсыз да жадымыз жаңғырды» деп, бөркімізді аспанға атып жүргенбіз. Сол бағдарламада: «Құжатты мұра – әлем халықтары ұжымдық жадының құжаты. Осы арқылы адамзат қоғамындағы ақыл-ойдың, жаңалықтардың, жетістіктердің, түрлі қиындықтардың эволюциясын білеміз» деп жазылған-ды. Былай қарағанда, бәрі түсінікті, өркениетті. Алайда бүгінгі қайсыбір елдердің пейілі жадты жадағайландырып жатқандай...
Әлем тоңып секіргендер мен тойып секіргендерден тұрады. Жүрегі жаралы елдер Тарихи жад институтын құрады. Арылу мен тәубаның өркениетті жолын салаландырады. Бұл – әділеттілік қадамы. Қазіргі көп бастама халық қамы мен тарих қамы екенін көзі қарақты азаматтар түсінеді.
Жалпы, тарихи жадты қалыптайтын төрт тетік – архив, кітапхана, музей, ақпарат құралдары. Қиын кезеңнің шындығы осында лайықты көрсетіліп, парасатпен байыпталса дейміз. Махамбет ақын «Ерлердің ісі біте ме?» деп жырлаған ақиқат тарихи жадтың толығып, әділдіктің әрқашан үстем болуын аманаттайды.
Қаңтар қасіретінен кейін дағдарған қоғамымызды, әсіресе зиялы қауым мен жас буынды серпілте отырып, байыпты қалыпқа бастау мақсатында Ұлытауда шақырылған Ұлттық құрылтайда Ұлы дала төсінде, хандық биліктің рәмізі Жошы сағанасы жанында бой көтерген ақшаңқан шатыр астындағы елдік жиында Мемлекет басшысы: «Жаңа Қазақстан бір күнде немесе бір жылда құрылмайтыны анық. Бұл – бүкіл қоғамды өзгертетін күрделі әрі ұзақ үдеріс. Мұны жүзеге асыру үшін бүкіл ел болып жұмылсақ, көздеген мақсатымызға жетеміз» деген еді.
Жұрт болып жаңарудың бір қанатында – ел ағалары мен зиялылар, екінші қанатында – әлем таныған тұлғалар, санаткерлер, кеуде тұсында – іс адамдары мен ойлы жастар, етек тұсында – «туған елім, туған жерім» деген этнос өкілдері қаумалап, бір ағзаға айналғанына көзіміз жетіп келеді.
Елдік жол тарихты, бүгінгі шақ һәм келешекті тұтастандырады. Көкейдегі көп сұраққа жауап табылады, болашақ айқындалады, әсіре саясат пен елдік саясат сабағы байыпталады. Президент Ұлттық құрылтай алдына үш міндетті, нақты айтсақ: 1) жалпыұлттық бірлікті нығайтуды, 2) реформалардың мән-маңызын халыққа түсіндіруді, 3) жаңа технологиялар арқылы халықты ауқымды реформаларға қатыстыру міндетін қойып, бес жылға жуық аралықта оның орындалуына себепші болды. Ұлытау, Түркістан, Атырау (Сарайшық), Көкшетау (Бурабай), Қызылордада (Ақмешіт) өткен елдік жиындардың нәтижесі – сөзімізге дәлел.
Енді сіз бен біз куә болып, тіпті қоғам мүшесі ретінде түрлі деңгейде ішінде жүру бұйырған, араласқан, ой бөліскен, тіпті атсалысқан реформаларға келейік. Бірінші, тұңғыш рет жалпыұлттық референдум өтіп, конституциялық реформа қоғамның сұранысы негізінде басталды. Қаншама елдік маңызы бар заңға өзгеріс пен толықтыру енді. Екінші, жаңа саяси реформаның ізашары ретінде Президент 7 жылдық мерзімге бір рет сайланды. Құрылтай мен мәслихаттарды сайлау тәртібі жаңарып, олардың өкілеттігі артты. Партияларды тіркеу жеңілдетілді. Конституциялық сот құрылып, заңдық қызметін бастады. Үшінші, мемлекеттік институттар жүйесі қайта құрылды. Президент, Құрылтай сайлауы жаңа арнада өтті. Биліктің тұрақтылығы мен сабақтастығын сақтау мақсатында Вице-Президент лауазымы енгізілді. Қоғамның барлық сұранымын қанағаттандыратын кеңесші орган, пайдалы ой-пікір, жалпыұлттық ұсыныс алаңы – Халық Кеңесі жасақталды.
Құрылтай – өрелі тарихи дәстүрге табан тіреп, жасампаз бірлік тепе-теңдігін сақтап, саяси реформалардың құқықтық негіздерін бекемдеп, алға қадам басқан жаңашыл заң шығарушы билік.
Халық Кеңесі – қоғам бірлігін нығайтып, халықтың мүддесімен сәйкесетін сындарлы идеяларды көтеру, жүйелеу, іске асыру үшін құрылған диалог алаңы. Саяси тұрғыдан
ол – елеулі кеңесші құрылым. Ел және әлем даналығы, тәжірибесі. Саяси мектеп те, адами мектеп те – осының қайнарында.
Мемлекет басшысы Ұлытау биігінен:
«Біз – тарихтан тағылым ала білген халықпыз» деп, біршама уақыт ұмытылған Егемендік декларациясын қабылдаған күнді саяси деңгейде ақтау мен ұлықтау арқылы заманауи қоғамның ұйысу мен сепілу негізін, құндылығын дөп көрсетті.
Біз Тәуелсіздікті саяси-танымдық ұғым, атаулы күн, тарихи құбылыс ретінде айтқанда, 25 қазан – Егемендік туралы декларацияны жариялаған Республика күнін темірқазық етіп аламыз. Осы рәмізді белестің қайта жанданып, өз тұғырына қонуы – тарихи һәм адами әділеттіліктің көрінісі еді. Басқа – басқа, мың өліп, мың тірілген ұлтымыз үшін адам құқының яки қақының орны бөлек. Оның негізін – қадір-қасиет пен теңдік ұғымы құрайды. Әділеттен қағылып, қорланғанда халық даналары: «Қарнымның ашқанына емес, қадірімнің қашқанына жылаймын» деген. Ал теңсіздікке «Кеңесті жерде кемдік жоқ, Кеңессіз жерде теңдік жоқ» деп, нақты баға берген.
Әлі есімізде, 80-жылдары ілуде бір батыл зиялы БҰҰ Жарғысындағы «Ұлттар теңдігі және өзін-өзі басқару қағидатын» алға тартып, мінберден кібіртіктеп қана сөйлегенін көргенбіз. Осы ойды хатқа түсіріп, пікірі үшін азап шеккен бірлі-жарым азаматтың ауыр тағдыры тарихта қатталған.
Саяси егемендікке дейін, ғасырлар бойы әлемнің оразды ұлттары секілді біздің де этникалық санамызда еркіндік, өзгені сыйлау, кісіні алаламау, төзімділік, әділдік, жауапкершілік т.б. секілді жалпы азаттық ұғымының басты шарттары қалыптасып орнықты. Тіпті сыннан өтті десе де болады.
Демократияның жаһандық ұстын-тұлғалары айтқан «Туа бітті еркін, тең, тәуелсіз адам өзінің келісімінсіз біреуге басыбайлы бағына алмайды» деген даналық барша елге бағышталғаны ақиқат. Немесе Францияның әділет, сот ғимараттары қабырғасындағы «Азаматтың және елдің құқы – еркіндік, меншікке қол тигізбеу, қауіпсіздік, езуге қарсылық» деп алтын әріппен жазылған нақыл – егемендіктің айнымас заңы. Бұл – ауа жайылудың шарты емес, Еуропа ғұламалары айтқандай, «Еркіндік дегеніміз – өз-өзіңді басқару».
Ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсынұлы жұрт кемелдігімен, парасат кәмілдігімен ғана ұстап тұратын елдіктің парқын бірауыз сөзге сыйдырыпты: «Адамның өзінде кәмілдік болмаған соң, ісінде де кәмілдік жоқ». Мұны – көзі ашық, жауапты азаматтарды қайрау, жақсылықты аңсау деген дұрыс.
Тарихтан жасампаздық істерді іздеу қажеттігін айтқан Президент Қ.Тоқаев әділеттікті алға тартып, саяси реформаларды сәтімен жүзеге асырып, ел мен қоғамды тұтастандыратын құндылықтарды күн тәртібіне шығарып отыр.
Өндіріс-өнеркәсіпте де, әлеуметтік-экономикада ілгерілеу бар. 1 мыңнан аса өнеркәсіп жобасы іске қосылды. Жеңіл көліктер мен ауыл шаруашылығы көліктерін шығаратын зауыттар ашылды. Шикізатты терең өңдеу жолға қойылды. Экономикамыз 6,2 пайызға өсті. Кейінгі 7 жылда 761 мектеп, 345 балабақша, 536 спорт, 312 мәдениет нысаны пайдалануға берілді. Еліміздің халықаралық абыройы елеулі инвестиция тартуға мүмкіндік туғызды.
Биыл рефендумда біз халық болып жұмылып, жаңа Конституцияны қабылдадық. Оның кіріспесінде де, өн бойында да тарихи сабақтастық, азаттық мәртебесі, егемендік пен территориялық тұтастық, озық ойлы ұлт қалыптастыру жолындағы білім, ғылым, инновация құндылықтары, зайырлылық пен зияткерлік, азаматтарымыздың құқы мен еркіндігін қорғау мемлекетшілдік өзек ретінде көрініс тапқан.
Бас құжатымыздың 3-бабында мемлекетіміздің негіз құраушы қағидаттары қатарында бірінші кезекте «Егемендік пен Тәуелсіздікті қорғау» жазылды. Бұл міндет пен жауапкершілік кеңестік кезеңде алғаш рет «Мемлекеттік егемендік декларациясында» тиянақталғанын қаперімізден шығармағанымыз абзал.
Дихан ҚАМЗАБЕКҰЛЫ,
Құрылтай депутаты,
ҚР ҰҒА академигі