Америкалық ғалым, әлеуметтану психологы, Гарвард университетінің құрметті профессоры Шошана Зубофф цифрлық технологиялардың адамға, қоғамға, экономика мен демократияға ықпалын зерттеп келеді. Ол ақпараттық қоғамның болашағы, адам еркіндігі мен демократиялық құндылықтарды қорғау мәселелерін көтеріп, цифрлық үстемдікті демократиялық қағидаттармен реттемесек, адамзаттың жоғалтары көп екенін ескертеді. Ойшылдың «Демократия технологиялық алпауыттардың адам өміріне үстемдігін тоқтата ала ма?» деген өзекті мәселеге арналған ойын ықшамдап ұсынып отырмыз.
Осыдан небәрі жиырма жыл бұрын әлемдегі ақпараттың төрттен біріне де жетпейтін бөлігі цифрлық форматта еді. Бүгінде цифрлық технологиялар өміріміздің барлық саласына енді. Бұл – зор мүмкіндікпен қатар үлкен жауапкершілік жүктейтін жаңа өркениеттің басталуы. Алайда маңызды сұрақтар өте көп. Болашағымызды кім айқындайды? Ақпаратқа кім иелік етеді және оның шынайылығына кім жауап береді?
Бұл сұрақтардың жауабы көптеген елде Google, Facebook, Apple, Microsoft және Amazon секілді технологиялық алпауыттардың қолына шоғырланды. Біз оларға қоғамды басқару құқығын берген жоқпыз. Соған қарамастан, небәрі жиырма жылдың ішінде бұл компаниялар адамдардың цифрлық технологиялармен қарым-қатынасын айқындайтын жаһандық жүйеге айналды. Жеке деректерді, оларды талдау технологияларын және ақпараттық инфрақұрылымды бақылау арқылы өз үстемдігін орнатты.
Бақылау капитализмі қалай қалыптасты?
1990 жылдардың ортасында интернет кең тарала бастағанда, либералдық демократиялар цифрлық дәуірдің болашағына қатысты тұтас саяси тұжырымдама жасай алмады. Демократиялық құндылықтар мен жаңа технологияларды ұштастыратын басқару тетіктерінің қалыптаспауы қоғамдық бақылау саласында бос кеңістік туғызды. Әсіресе, АҚШ-та нарық еркіндігін шексіз дәріптейтін ұстаным интернет кеңістігін жеке компаниялардың иелігіне беруге жол ашты.
Осы мүмкіндікті пайдаланған интернет стартаптары цифрлық дәуірдің жаңа экономикалық моделін – бақылау капитализмін қалыптастырды. Компаниялар адамның күнделікті өміріне қатысты деректерді жинап, өңдеп, коммерциялық мақсатта пайдалана бастады. Жеке мәліметтерді иемдену арқылы олар адамның мінез-құлқын болжауға және сол болжамдарды табыс көзіне айналдыруға мүмкіндік алды.
Пайдаланушылардың әрекеттеріне қарай жарнама ұсыну онлайн жарнама индустриясын түбегейлі өзгертті. Кейін деректерді жинау мен талдауға негізделген модель білім беру, денсаулық сақтау, қаржы, сауда, автомобиль өндірісі және ауыл шаруашылығы сияқты көптеген салаға таралды. «Ақылды» өнімдер мен жекелендірілген қызметтердің едәуір бөлігі де осы жүйеге тәуелді.
Адам туралы деректер негізгі олжаға айналған сайын, оларды жинауға мүмкіндік беретін құралдар мен қызметтер де көбейе береді. Интернет парақшалары, кітаптар, музыка, көліктер, үйлер, ауруханалар, көшелердің карталары, тіпті жаңалықтардың өзі дерек көзіне айналуы мүмкін. Цифрлық кеңістіктегі белсенділік артқан сайын ақпарат көлемі ұлғайып, адамның мінез-құлқын болжау мүмкіндігі кеңейеді, ал корпорациялардың табысы өседі.
Ақпарат тауарға айналғанда
Бізді алаңдататыны – ақпараттың шынайылығы мен қоғамдық маңызының екінші орынға ығысуы. Ауқымды цифрлық жүйелер ақпаратты мазмұнына қарамастан жаппай өндірілетін тауар ретінде қарастыруға бейім. Олар мәліметтерді орасан көлемде жинап, тарата алады, бірақ шынайы ақпаратты жалған деректен ажыратуды басты міндеті санай бермейді.
The Intercept басылымы жариялаған Facebook-тің ішкі құжатында компанияның жасанды интеллект орталығы күн сайын «триллиондаған дерек нүктесін қабылдап», «мыңдаған модель» жасап, әр секунд сайын «алты миллион мінез-құлық болжамын» өндіретіні айтылған.
Бұл көрсеткіштер цифрлық платформалардың ақпаратты өңдеу ауқымын аңғартады. Алайда мұндай жүйелер үшін ақпараттың ақиқатқа сәйкестігінен гөрі оның көлемі мен коммерциялық пайдасы маңызды болуы мүмкін. Егер бұрмаланған мәлімет адамдардың назарын көбірек аударып, белсенділігін арттырса, ол компанияға қосымша табыс әкеледі. Демек, пайдаланушының назарын аударуға мүдделі жүйе сол назарды аударған ақпараттың шынайылығына жауапкершілікпен қарауға міндетті бола бермейді.
Мұндай жағдай авторитарлық билік өкілдеріне, олигархтарға, саяси арандатушыларға, тролль фабрикаларына және жалған ақпарат тарату науқандарын ұйымдастырушыларға тиімді. Олар өздеріне қажетті мәліметтерді жаһандық ақпарат ағынына енгізіп, қоғамдық пікірге ықпал ете алады.
Осының салдарынан журналистиканың міндеті де күрделене түсті. Ақпаратты тексеріп, қоғам алдындағы жауапкершілікті арқалайтын журналистер жалған мәліметтерді жылдам тарататын цифрлық жүйелермен бәсекелесуге мәжбүр. Азаматтардың өз пікірін еркін қалыптастырып, қоғамдық мәселелерді тәуелсіз талқылайтын кеңістігі әлсірейді. Ал мұндай кеңістіксіз демократияның орнықты дамуы қиын.
Ауызша куәлік дәстүрінен жазба мәдениетке, одан журналистиканың «төртінші билік» ретінде қалыптасуына дейін ақпарат тарихындағы әрбір үлкен өзгеріс оның шынайылығы мен тұтастығын қамтамасыз ететін талаптарды орнықтырды. Қазір жаңалықтар кәсіби журналистика мен қоғамдық қызметті реттейтін нормалар мен стандарттар жүйесінен бақылау капитализмінің кеңістігіне ауысып, ақиқат пен жалғанды ажырату қиындай түсті. Ақпарат құралдары да өміршеңдігін сақтау үшін технологиялық платформалардың талаптарына бейімделуге мәжбүр.
Қоғам демократия мен журналистика арасындағы тепе-теңдікті өздігінен сақтала беретін құндылықтардай қабылдап, олардың осалдығын дер кезінде бағамдай алмады. Соның салдарынан өзі таңдамаған цифрлық болашақтың қалыптасуын сырттай бақылаушы болып қалды.
Демократия цифрлық кеңістікті өзгерте ала ма?
Кейінгі жылдары АҚШ-та, Еуропада және әлемнің басқа аймақтарында технологиялық компанияларға деген қоғамдық сенім әлсіреп, цифрлық кеңістікті реттеу қажеттігіне назар аударыла бастады. Технология саласының кейбір қызметкерлері корпорациялардың әрекеттерін ашық сынаса, заң шығарушылар жаңа құқықтық тетіктерді қарастыруға кірісті.
Бұл өзгерістердің маңызды көрінісі – 2022 жылы Еуропалық Одақтың «Цифрлық қызметтер туралы заң» (DSA) жөнінде саяси келісімге қол жеткізуі. Мұны цифрлық кеңістікте демократиялық құқықтар мен заң үстемдігін орнықтыру жолындағы маңызды бетбұрыс деп бағалауға болады. Меніңше, цифрлық әлем демократиялық қоғамның қағидаттарына бағынуға тиіс.
Алайда заң қабылдаумен шектелуге болмайды. Ақпараттық кеңістікті қоғамдық мүддеге сай қайта құрып, жаңа құқықтық қағидаттар мен тиімді бақылау тетіктерін қалыптастыру қажет. Бұл оңай міндет емес, өйткені технологиялық корпорациялар деректерді жинау, адамның мінез-құлқын болжау және цифрлық кеңістікке ықпал ету саласында елеулі артықшылықтарға ие.
Дегенмен демократияның да өз күші бар. Ол – азаматтардың бірлесіп әрекет етуі, қоғамдық мүддеге сай заң қабылдап, оның орындалуын қамтамасыз етуі және ортақ құндылықтарды қорғауы. Корпорациялардың билігі шексіз болмауға тиіс.
Технологиялық дамуды тоқтату мүмкін де, қажет те емес. Негізгі міндет – оның бағытын адам құқықтары мен қоғамдық мүддеге сәйкестендіру. Жеке өмірге қол сұқпау құқығын, ақпараттың шынайылығын және журналистиканың тәуелсіздігін қорғау цифрлық өркениеттің негізгі қағидаттарына айналуға тиіс.
Адамзат өзі жасаған жүйелерді өзгертуге қабілетті. Ол үшін қоғам технологиялық үстемдікті өзгермейтін тағдыр ретінде қабылдамай, цифрлық болашағын демократиялық жолмен қалыптастыруға ұмтылуы керек.