Елімізде жүрек-қан тамыры аурулары өлім-жітім көрсеткіші бойынша бірінші орында тұр. Бұл барлық қайтыс болғандардың 50-55 пайызына жетеді. Кейінгі жылдары бұл дерттің таралу аумағы өзгеріп, сипаты мүлдем басқа арнаға бұрылды. Бұрын мұндай қауіпті патологиялар негізінен егде және қарт адамдарда жиі кездессе, қазір еңбекке қабілетті азаматтар мен жастар арасында да кеңінен тарала бастады. Ұлттық статистика мен ресми медициналық мәліметтер 20-39 жас аралығындағылардың және 40-59 жас аралығындағы еңбекке қабілетті орта буынның сырқаттану, ауруды алғаш анықтау және өлім-жітім көрсеткіштерінде өзіндік ерекшеліктер бар екенін көрсетіп отыр.
Жүрек ауруының жасаруының бірнеше себебі бар. Дәрігерлер өмір салтының өзгеруі мен диагностика жасаудың жетілуі тікелей әсер етіп отырғанын айтады. Біріншіден, аз қозғалатын өмір салты, фастфуд өнімдерін, тұз бен майды шамадан тыс тұтыну, темекі шегу, соның ішінде электронды сигареттер мен вейптерді пайдалану, сондай-ақ күйзеліс бұл дерттің жасөспірімдер мен жастар арасында қарқынды көбеюіне түрткі. Екіншіден, заманауи скринингтік құрылғылар мен озық кардиологиялық орталықтардың жұмысы бұрын байқалмай келген жасырын патологияларды ертерек анықтауға мүмкіндік берді, бұл өз кезегінде статистикалық көрсеткіштердің жасарғанын айқын көрсетеді.
Жүрек-қан тамырлары патологияларының көбеюі – кешенді әрі көпфакторлы процесс. Жастар мен еңбекке қабілетті азаматтар арасында бұл дерттің жиілеуі тек тұқымқуалаушылық қана емес, тұрмыс салты мен әлеуметтік-экономикалық жағдайлардың тікелей әсеріне байланысты.
Егер науқастың жақын туыстары арасында еркектерде 55 жасқа дейін, ал әйелдерде 65 жасқа дейін жүрек ауруы тіркелген болса, тұқым қуалау қаупі артады. Гендік мутациялар қан тамырларының серпімділігін нашарлатады. Бұл фактор адамның бақылауынан тыс, өзгертуге келмейтін себептерге жатқанымен, ерте скрининг пен өмір салтын түзету арқылы оның теріс әсерін жоюға болады.
Қан қысымының 90/140 көрсеткішінен тұрақты түрде жоғары болуы тамырдың ішкі қабырғасын зақымдап, жүректің сол жақ қарыншасының үлкеюіне және эндотелий қызметінің бұзылуына әкеледі. Елімізде 30-50 жас аралығындағы азаматтардың басым бөлігі қан қысымының жоғары екенін сезбейді екен. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы мен жергілікті клиникалық хаттамаларға сәйкес, осы фактор Қазақстандағы жүрек ұстамасы мен инсульттің негізгі себебіне айналып отыр.
Қанда «жаман» холестерин көбейгенде, бұл заттар тамыр қабырғасына шөгіп, түйіншек түзейді де, қан ағымын тарылтады. Сарапшылар тамақ рационында ет, қазы-қарта, сары май сияқты жануар майының шамадан тыс көп болуы әрі көкөністің аздығы зат алмасуды бұзып, еңбек жасындағы азаматтарда холестерин деңгейін ерте көтереді дейді.Ал аз қозғалатын өмір салты жүрек бұлшықетінің тонусын төмендетеді, зат алмасуды баяулатады, салмақ қосуға әкеледі. Кеңсе жұмысының көбеюі, автокөлікке тәуелділік, бос уақытты гаджет алдында өткізу, әсіресе қала тұрғындары арасында гиподинамияны басты әлеуметтік мәселеге айналдырды.
Рационда фастфуд, тәтті сусындар, ұн өнімдері сияқты қарапайым көмірсулар мен тұздың, трансмайлардың шамадан тыс көп болуы дене салмағының индексін 30-дан асырып, семіздікке ұластырады. Мәліметтерге сүйенсек, Қазақстанда әрбір бесiнші ересек адам артық салмақтан зардап шегеді. Трансмайлар мен жоғары калориялы, бірақ пайдалы микроэлементтері аз тағамдарды тұтыну жастар арасында метаболикалық синдромды жиілетуде.
Адамның ұзақ уақыт психологиялық қысымда жүруі, сондай-ақ 7-8 сағаттық сапалы ұйқының болмауы ағзада кортизол мен адреналин гормондарының шамадан тыс бөлінуіне әкеледі. Нәтижесінде, тамырлар жиырылып, жүрек ырғағы бұзылады. Мегаполистердегі қарбалас жұмыс пен тоқтаусыз өмір салты 20-40 жас аралығындағы мамандардың жүйке жүйесін тоздырып, ерте инфаркт алудың жанама себебіне айналуда.
Мәселенің ушығып тұрған тағы бір тұсы – халықтың, әсіресе жастардың медициналық сауаттылығының төмендігі. Көпшілігі инфаркт десе, тек кеудені осып түсетін ауырсынуды елестетеді. Содан болса керек, сәл қозғалса ентігіп қалуды, әлсіздікті, бас айналуды немесе қан қысымының құбылуын аса елемейді. Денсаулығы сыр берсе де дәрігерге бармай, интернет пен әлеуметтік желіден іздеп, өзіне-өзі диагноз қоятындарда аз емес. Кеудедегі жайсыздықты «невралгияға» жорып, өз бетінше бұлшықет босаңсытатын дәрілер мен тыныштандыратын шөптерді ішіп жүргенде, емдеуге ең қолайлы уақытты өткізіп алады.
Учаскелік дәрігерлер де жас пациент келсе, оның жүрегі сыр беруі мүмкін дегенді бірден ойлай бермейді. Кеудесі ауырсынып барған 25 жастағы азаматқа жүрегін тереңдетіп тексерудің орнына қабырғааралық невралгия, вегетативті-тамырлық дистония деп диагноз қойып қайтаратыны сондықтан. Оның үстіне емханадағы ұзын-сонар кезек, МӘМС жүйесіндегі бюрократиялық кедергілер мен қарбалас жұмыс кестесі де жастардың уақытылы дәрігерге қаралуына бөгет болып отыр.
Ғылыми жіктеу бойынша жүрек-қан тамырлары ауруларының қауіп факторлары екі үлкен топқа бөлінеді. Адамның бақылауынан тыс, оңалтуға келмейтін факторларға тұқымқуалаушылық, жас ұлғайған сайын тамырлардың «тозуы» мен жыныстық ерекшеліктер жатады. Мәселен, ер адамдарда 50 жасқа дейін тестостерон мен өмір салтына байланысты дертке шалдығу қаупі әйелдерге қарағанда жоғары келеді, өйткені эстроген гормоны әйел ағзасын белгілі бір жасқа дейін табиғи түрде қорғайды.
Ал адамның өз бақылауындағы, яғни өзгертуге болатын факторлар қатарына мінез-құлық, метаболизм және өмір сүру салтының көрсеткіштері кіреді. Темекі шекпеу, тұзды күніне бес грамнан асырмау, фастфудтан бас тарту сияқты тамақтану рационын түзету, күнделікті кемінде 30 минут жаяу жүру – адамның өз қолында. Сонымен бірге қан қысымын, холестерин мен қант деңгейін ем-дом немесе диета арқылы бақылауда ұстау, ұйқы режимін сақтау мен күйзелісті басқару арқылы бұл қауіптердің толық алдын-алуға болады. ДДҰ мәліметінше, жүрек-қан тамырлары ауруларынан болатын мезгілсіз өлім-жітімнің 80 пайыздан астамын темекіден бас тартып, дұрыс тамақтану мен дене белсенділігін арттыру арқылы алдын алуға болады.
Дамыған және дамушы мемлекеттердің дәрігерге қаралу мәдениетіндегі ерекшелік те осы кезде анық көрінеді. Еуропа мен АҚШ-та азаматтар жыл сайын тексеруден өтуді әдетке айналдырса, Қазақстанда тұрғындар, әсіресе 20-40 жас аралығындағы ер адамдар ауру асқынып, жедел жәрдем шақырғанға дейін дәрігерге қаралмайды. 35-50 жас аралығындағы еңбекке қабілетті азаматтардың оннан бірінен түрлі жүрек аурулары анықталып отыр. Сонымен бірге халықаралық деңгейде қауіп факторларын ерте жастан сканерлеу дамыған болса, елімізде мемлекеттік тегін скринингтер негізінен қырық жастан бастап белсенді жүргізіледі, бұл 20-39 жас аралығындағы жастардың бастапқы патологияларын дер кезінде анықтауға кедергі келтіріп отыр.
Жастар мен еңбекке қабілетті азаматтар арасында жүрек-қан тамыры ауруларының алдын алу және оны ерте анықтау бағытында халықаралық озық тәжірибелерді зерделеудің тиімділігі жоғары. Бұл орайда Финляндия, Жапония және Сингапур мемлекеттерінің жүйелі реформалары ерекше назар аудартады. Мәселен, өткен ғасырдың соңында Финляндияда басталған Sonkari ұлттық жобасы халықтың рационындағы тұз бен қаныққан майды азайтып, көкөніс тұтынуды арттыруға бағытталды. Мемлекет пен тағам өнеркәсібінің өнім құрамын бірлесе өзгертуі нәтижесінде жүрек-қан тамыры ауруларынан болатын өлім-жітім көрсеткіші 0,8 пайызға жуық төмендеді. Бұл көрсеткіш өте төмен болып көрінуі мүмкін, алайда медицина мен эпидемиологияда, әсіресе жүрек-қан тамыры сияқты бүкіл халыққа ортақ аурулардың статистикасында бұл аз көрсеткіш емес.
Ал Жапонияда 2008 жылдан бастап күшіне енген «Метаболикалық синдромға қарсы заң» аясында 40-75 жас аралығындағы азаматтар үшін белортасын өлшеу міндеттелді, ал қызметкері белгіленген нормадан асып кеткен компанияларға айыппұл салынып немесе мемлекеттік субсидиялары қысқартылды, бұл жұмыс орнындағы денсаулық мәдениетін қалыптастырды.
Өз кезегінде Сингапур электронды сигареттер мен вейптерге толық тыйым салып, елге кіргізгендерге ірі айыппұл немесе бас бостандығынан айыру жазасын енгізді, сондай-ақ газдалған сусындарға қант мөлшеріне қарай түсті маркировка қойып, жарнамасын шектеу арқылы жастар арасында зиянды заттарды тұтынуды ең төменгі деңгейге түсірді.
Аталған халықаралық озық тәжірибелерді отандық жүйеге бейімдеп енгізу үшін бірнеше негізгі бағытқа басымдық берілуге тиіс. Біріншіден, мектеп пен университет қабырғасынан басталатын денсаулықты қорғауды қолға алып, жоғары оқу орындары мен колледждерде студенттердің жыл сайын қан қысымын, бойын, салмағы мен глюкозасын тексеруді жүйелі жүргізуді енгізу қажет, ал білім беру ұйымдарының асханаларында фастфуд пен тәтті сусындарды шектеп, салауатты тамақтануды субсидиялау маңызды. Екіншіден, жұмыс орнындағы корпоративтік денсаулық стандарттарын қалыптастырып, ірі компаниялар мен мемлекеттік органдарда жұмыс уақытында қан қысымын өлшеуге, қысқамерзімді дене шынықтыру жаттығуларын жасауға жағдай жасау және салықтық ынталандыру тетіктері арқылы жұмыс берушілерді қызметкерлерін тексеруден өткізуге мүдделі ету керек. Үшіншіден, цифрлық платформалар арқылы 20-39 жас аралығындағы азаматтарды қамтитын қашықтан өзін-өзі бағалау сауалнамаларын енгізіп, тәуекел тобындағы жастарды автоматты түрде емханаға шақыру жүйесін жетілдірген абзал.
Алдағы 5-10 жылда жүрек-қан тамыры ауруы мен өлім-жітімді азайту үшін елімізде бірқатар кешенді іс-шараларды жүзеге асыру бірінші кезектегі басымдыққа айналуға тиіс. Ең бастысы, скрининг жасын 40 жастан 18-30 жас аралығына дейін кеңейтіп, отбасында инфаркт бар, темекі шегетін немесе артық салмағы бар жастар үшін жеңілдетілген скринингтік пакетті міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесіне енгізу қажет. Медицина мамандарының пікірінше, Қазақстанда скринингтік бағдарламалардың жас шектеуін төмендету және алдын алуды күшейту мезгілсіз өлім-жітімді 25-30 пайызға дейін қысқартуға мүмкіндік береді.
Сонымен бірге, Финляндия тәжірибесіне сүйеніп, тамақ өнеркәсібіндегі өнімдердегі тұз бен трансмайлардың мөлшерін заңнамалық түрде кезең-кезеңімен төмендету бойынша ұлттық саясат жүргізілуге тиіс. Бұған қоса, алғашқы медициналық-санитариялық көмек сапасын арттыру мақсатында учаскелік дәрігерлердің жастардың шағымдарын вегетативті-тамырлық дистония деп жайбарақат қалдырмай, тереңірек тексеруі үшін клиникалық қырағылығын көтеретін оқыту курстарын ұйымдастырған жөн. Осымен бірге, халықтың медициналық сауаттылығын көтеріп, жүректің алғашқы белгілерін елемеу әдетінен арылу және жыл сайын холестерин мен қан қысымын тексеру мәдениетін қалыптастыру үшін ауқымды ақпараттық науқандар жүргізілуі шарт.
Жүрек ауруының жасаруы аяқ астынан пайда болған жоқ, ол – күйбең тіршілік, бейберекет тамақтану мен енжарлықтың салдары. Әйтсе де, бұл тығырықтан шығудың жолы бар. Бастысы – аурудың алдын алуды мемлекеттік саясат деңгейінде де, әр шаңырақтың ішкі мәдениетінде де басты орынға қою. Салауатты өмір салтын қалыптастырып, жыл сайын тексеріліп тұруды әдетке айналдырғанда ғана ұлт саулығын сақтап, азаматтарымыздың өмір жасын ұзарта аламыз. Адамның ең басты байлығы – сау жүрегі,
ал соғатын жүректің амандығы – өз қолымызда.