Цифрлық қызметтер күнделікті өмірімізді жеңілдеткенімен, азаматтың аты-жөні, ЖСН-і, телефон нөмірі, мекенжайы мен қаржылық мәліметтері бөтеннің қолына түскенде, оның салдары бір ғана алаяқтықпен шектелмеуі мүмкін. Сондықтан дербес деректерді қорғау мәселесі жеке адамның сақтығынан әлдеқайда маңызды.
Бүгінде адам цифрлық кеңістікте із қалдырмай өмір сүре алмайды. Банк қызметін пайдаланады, мемлекеттік анықтама алады, интернет-дүкеннен тапсырыс береді, медициналық ұйымға тіркеледі. Осы әрекеттердің әрқайсысы белгілі бір көлемде жеке мәліметтерді жинау мен өңдеуді талап етеді. Цифрландырудың тиімділігі де осында. Алайда азаматтың ақпаратын сақтау мен пайдалану жүйесі әлсіз болса, қолайлылықтың өзі қауіп көзіне айналуы әп сәтте.
Қазақстанда дербес деректерді қорғаудың құқықтық негізі бар. 2013 жылы қабылданған «Дербес деректер және оларды қорғау туралы» заң жеке мәліметтерді жинау, өңдеу және қорғау тәртібін белгілейді. Бірақ заңның болуы оның талаптары барлық ұйымда бірдей орындалып отыр дегенді білдірмейді. Мәселенің күрделілігі де осында, ақпаратты қорғау міндеті азаматқа ғана жүктелмеуге тиіс.
Дербес деректердің таралуы туралы мәселе Қазақстанда бірнеше рет көтерілді. Мәселен, 2024 жылы мемлекеттік органдар мен тиісті құрылымдар қазақстандықтардың жеке мәліметтері қамтылған деректердің жария болуына байланысты тексерулер жүргізді. Цифрлық даму министрлігінің сол кездегі мәліметіне сәйкес, екі ұйым ақпараттық қауіпсіздік талаптарын бұзғаны үшін әкімшілік жауапкершілікке тартылып, жалпы сомасы 369 200 теңге айыппұл салынған. Ал микрокредиттік ұйым клиенттерінің екі миллионнан астам дерегінің таралуына қатысты тексеру нәтижесінде заң бұзушылықтар анықталып, ұйымға 500 айлық есептік көрсеткіш көлемінде айыппұл салынған. Азаматтарға моральдық зиянды өтеу мәселесі бойынша сотқа жүгіну мүмкіндігі де түсіндірілген.
Бұл оқиғалар дербес деректердің таралуы техникалық ақаумен ғана шектелмейтінін көрсетеді. Оның артында ақпаратты сақтау тәртібі, қызметкерлердің қолжетімділік деңгейі, қауіпсіздік жүйелерінің сапасы және ұйым басшылығының жауапкершілігі тұрады.
2025 жылғы наурыздан бастап дербес деректерді қорғау мен ақпараттық қауіпсіздік саласындағы бірқатар заң бұзушылықтар үшін әкімшілік жауапкершілік күшейтілді. Алайда жазаны қатаңдату өздігінен мәселені шешпейді. Маңыздысы – заң бұзушылықтың алдын алу, қауіп анықталған сәтте әрекет ету және азаматқа келтірілген зиянды өтеудің нақты тетіктерін қамтамасыз ету.
Көпшілік ақпараттық қауіпсіздік дегенде күмәнді қоңырауларды, жалған хабарламаларды немесе банк картасының деректерін ұрлауды елестетеді. Бірақ қауіп бұдан да кең. Жеке мәліметтердің заңсыз таралуы адамның атынан жалған операциялар жасауға, алаяқтық схемаларын ұйымдастыруға, азаматқа психологиялық қысым көрсетуге, оның жеке өміріне қол сұғуға жол ашуы ықтимал.
Сонымен бірге деректердің таралуына тек сыртқы шабуылдар себеп болмайды. Ақпараттық жүйелердің уақытында жаңартылмауы, қызметкерлердің қауіпсіздік талаптарын сақтамауы, қажеттен тыс мәлімет жинау және ақпаратқа қол жеткізуді дұрыс шектемеу де тәуекелді арттырады.
Биыл жарияланған ресми мәліметтерде де осы мәселелер көрініс тапқан. Уәкілетті орган жүргізген тексерулер барысында деректерді өңдеуге келісімнің болмауы, ақпаратқа қол жеткізе алатын қызметкерлер тізімінің дұрыс жасалмауы, көпфакторлы аутентификацияның және өзге де қорғау құралдарының жеткіліксіздігі сияқты кемшіліктер анықталған. Демек, ақпараттық қауіпсіздік тек бағдарламалық жасақтамаға немесе күрделі технологияға тірелмейді. Ол – басқару мәдениеті, нақты тәртіп және жауапкершілік мәселесі.
Азаматтың өзі де цифрлық ортада сақтық танытуы керек. Бір реттік құпиясөзді бөгде адамға бермеу, күмәнді сілтемелерді ашпау, әр қызметте бірдей құпиясөз қолданбау, белгісіз тұлғаларға жеке құжаттардың көшірмесін жібермеу қарапайым көрінгенімен, маңызды шаралар.
– Бір нәрсені түсіну керек, банк біздің мәліметтерімізді, әдетте, ауадан алмайды. Қосымшада бір батырманы басқанда немесе SMS-кодты енгізгенде, біз көбіне ұзын шартты оқымай-ақ «келісемін» деп жібереміз. Сол шарттың ішінде мемлекеттік базалардан деректер алуға рұқсат жазылып тұрады. Яғни, заң жүзінде келісім берілген, бірақ адамдар оны саналы түрде бермеген. Мәселенің бір түйіні осында.
Екіншіден, деректердің бір жерге жиналуы ыңғайлы, бірақ қауіпті. Ол жерден ақпарат сыртқа кетсе, бір адамның емес, миллиондаған азаматтың өмірі ашық қалады. Кейінгі жылдары бүкіл ел азаматтарының деректері интернетке тарап кеткені туралы жағдайлар болды, банк қызметкерлері мәлімет сатқан деген айыптар да шықты. Нәтижесін бәріміз көріп жүрміз, алаяқтардың қоңыраулары, біздің атымызға несие рәсімдеу, әлеуметтік инженерия.
Мемлекет тарапынан компаниялардың жауапкершілігін күшейту, деректі ағызып алғаны үшін нақты әрі ауыр жаза қолдану керек. Компаниялар өз тарапынан тек қажетті мәліметті ғана сұрауға тиіс. Мәселен, банк қосымшасынан наркологиялық есепте бар-жоғым туралы анықтама ала аламын. Банкке наркологиялық есебім не үшін керек? Ал біз, азаматтар, келісім беріп тұрғанда не нәрсеге рұқсат беріп жатқанымызды оқуымыз керек. eGov арқылы кім деректеріңе сұрау жібергенін тексеріп отыру, SMS-кодты ешкімге айтпау, күдікті қоңырауға сенбеу өте маңызды, – дейді IT-маманы Нұрбол Ербосын.
Алайда азаматтың сақтығы ұйымның қауіпсіздік жүйесіндегі кемшіліктердің орнын толтыра алмайды. Адам өз мәліметін сеніп тапсырған мекеменің оны қалай сақтайтынын толық бақылай алмайды. Сондықтан деректерді жинайтын және өңдейтін әр ұйым ақпаратқа кімнің қол жеткізе алатынын нақты белгілеуге, жүйелерін тұрақты тексеруге, қауіп анықталған жағдайда жедел әрекет етуге міндетті.
Мемлекеттің міндеті де тек бақылау мен жазалаудан тұрмайды. Азаматтардың құқығын қорғау тетіктері түсінікті әрі қолжетімді болуы, деректердің таралуы туралы хабарлау тәртібі жұмыс істеуі және заңсыз әрекетке қатысты шағымдарды қарау нәтижелі болуы қажет.
Осы аптада өткен Құрылтай отырысында «Әділет» партиясы фракциясының мүшесі Ләззат Жылқыбаева Қазақстанның Бас прокуроры Б.Асыловқа, Премьер-министрдің орынбасары – Жасанды интеллект және цифрлық даму министрі Ж.Мәдиевке азаматтардың дербес дерегін қорғау және ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету туралы депутаттық сауал жолдады.
– Еліміздің жаңа Конституциясында алғаш рет әр адамның жеке және отбасы құпиясының қорғалуына, сондай-ақ дербес дерегінің заңсыз жиналуы мен пайдаланылуынан қорғау құқығына заңмен кепілдік берілген. Бұл – адамның құқығы мен бостандығын қорғауға бағытталған маңызды конституциялық норма. Цифрлық дәуірде бұл кепілдіктің маңызы бұрынғыдан да арта түсті.
Мемлекет басшысы бастаған өзгерістердің түпкі мақсаты – азаматтың құқығын күнделікті өмірде нақты қорғау. Сондықтан конституциялық кепілдіктер әрбір мемлекеттік органның, әрбір ұйымның жұмысында орындалуға тиіс.
Бәріңізге мәлім, 11 қазан қазақстандықтар «Яндекс» компаниясының такси және жеткізу қызметтеріне қол жеткізе алмады. Компания мұны шетелдегі инфрақұрылымның ақауымен түсіндірді. Министрлік қазақстандық пайдаланушылардың дербес деректері сақталатын серверлер ел аумағында орналасқанын және қалыпты жұмыс істеп тұрғанын мәлімдегенімен, сервистердің жұмысына қажетті кейбір компоненттердің Қазақстаннан тыс жерде екенін растады. Күн сайын азаматтардың телефон нөмірі, мекенжайы, жүріп-тұру бағыты мен төлем деректерін өңдейтін сервистің шетелдегі бір ақаудан тоқтап қалуы бұл деректердің нақты қай елде, қандай құқықтық режимде өңделетінін ашық анықтауды талап етеді, – деді Ләззат Жылқыбаева.
Депутат азаматтардың жеке деректерінің ашық жариялануына да алаңдаушылық білдірді.
– Жақында Қызылорда облысы Шиелі ауданында жеті білім беру ұйымы медициналық тексеру қызметін сатып алу кезінде 529 қызметкердің дербес деректерін мемлекеттік сатып алу порталында ашық жариялаған. Ал Семей қаласында 31 мектептің сайтында 3 752 қызметкердің және 344 кәмелетке толмаған баланың деректері ашық қолжетімді болған. Жарияланған құжаттарда аты-жөні, жеке сәйкестендіру нөмірі, туған күні, мекенжайы және телефон нөмірі сияқты мәліметтер қамтылған. Бұл деректерді алу үшін ақпараттық жүйені бұзудың да қажеті болмаған. Оларды қорғауға тиіс ұйымдардың өздері ашық жариялаған, – деді халық қалаулысы.
Әр адам мемлекеттік қызмет алғанда, банкке жүгінгенде, емханаға тіркелгенде, балаларын мектепке орналастырғанда жеке мәліметтерді тапсырады. Бірақ одан кейін не болады? Деректерімізді кім қарайды? Қандай мақсатта пайдаланады? Кімге береді? Қанша уақыт сақтайды? Біз мұны қалай бақылай аламыз? Депутат осы сұрақтарды ашық қойды. Оның айтуынша, әсіресе балалардың мәліметтеріне мұқият қарау қажет. Баланың тұратын жері, оқу орны, денсаулығы мен отбасының әлеуметтік жағдайы туралы ақпараттың таралуы оның қауіпсіздігіне де, жеке өміріне де қауіп төндіруі мүмкін. Осы мәселелерді ескерген Ләззат Жылқыбаева бірнеше ұсынысын ортаға салды.
– Біріншіден, «Яндекс» компаниясындағы жағдайға байланысты дербес деректердің трансшекаралық берілу-берілмеуін және мұндай фактілер анықталған жағдайда олардың заңдылығын тексеру қажет.
Екіншіден, мемлекеттік органдардың, білім беру және денсаулық сақтау ұйымдарының, сондай-ақ оларға қызмет көрсететін компаниялардың дербес деректерді жинау, өңдеу және сақтау негізділігін, оларды үшінші тұлғаларға берудің заңдылығын және жою талаптарының сақталуын тексеру қажет.
Үшіншіден, биыл маусым айында заңнамаға жалпыға қолжетімді көздерде жариялауға жатпайтын дербес деректерді бүркемелеу, сондай-ақ цифрлық объектілерде бүркемелеу және хештеу әдістерін қолдану талаптары енгізілді. Алайда білім беру ұйымдары қызметкерлерінің деректерін ашық жариялау фактілері осы талаптардың сақталуын тексеру және олардың іс жүзінде орындалуын қамтамасыз ету қажеттігін көрсетті.
Төртіншіден, дербес деректерді қорғау саласындағы бақылауды күшейту үшін өңірлік мамандардың біліктілігін арттырып, жергілікті атқарушы органдардың заңнамада көзделген өкілеттіктері шегінде тексерулер жүргізуіне арналған бірыңғай әдістеме мен нақты нұсқаулықтар әзірлеу қажет.
Бесіншіден, дербес деректері заңсыз жарияланған азаматтарды уақытылы хабардар ету, олардың бұзылған құқықтарын қалпына келтіру және мұндай жағдайлардың қайталануын болдырмау тетіктерінің тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету қажет.
Бас прокуратурадан аталған фактілер бойынша қабылданған шараларға, азаматтарды хабардар етуге және олардың бұзылған құқықтарын қалпына келтіруге қатысты мәлімет ұсынуды сұраймыз. Цифрлық мемлекетке деген сенім азаматтың өз деректерінің қорғалатынына деген сенімінен басталады, – деді депутат.
Цифрлық қоғамның дамуы жиналған деректердің көлемімен ғана өлшенбейді. Оның шынайы көрсеткіші – азаматтың жеке мәліметтері өзіне зиян келтіру үшін пайдаланылмайтынына қаншалықты сенетіні. Технология адамның өмірін жеңілдетуге қызмет етуге тиіс. Ал сол технологияға сенім қалыптастыру үшін дербес деректерді қорғау қағаз жүзіндегі талап емес, күнделікті орындалатын міндет болуы керек.
А.БИМЕНДІ