Бүгінде ұлттық өнеріміздің өркендеуіне ерен еңбек сіңіріп жүрген қайраткерлердің бірі – жырау, ұстаз, филология ғылымдарының кандидаты Ұлжан Байбосынова. Ол Сыр бойының жыраулық өнерін кеңінен насихаттап қана қоймай, оны зерттеген ғалым, көптеген шәкірт дайындаған білікті ұстаз. Ұлжан Мәлікайдарқызымен ұлттық өнердің зерттелуі және оның бүгінгі жай-күйі туралы әңгімелескен едік.
– Өнер мен ғылым жолына келуіңізге не түрткі болды? Алғашқы қадамыңыз қалай басталды?
– Мен Қызылорда облысының Сырдария ауданында дүниеге келіп, мектепті сонда бітірдім. Кейін Қызылорда педагогикалық институтына оқуға түстім. Сол кезде осы оқу орнында өнерге қатысты жаңа кафедра ашылып, 1990 жылы оның алғашқы студенттері қатарында болдық. Кейін сол бөлімнің алғашқы түлектері атандық.
Студенттік жылдары өнерге бейімі бар біраз талантты жастармен бір ортада білім алдық. Олардың арасынан кейін елге танылған өнерпаздар шықты. Сол кездегі шығармашылық орта менің өнерге деген қызығушылығымды одан әрі тереңдете түсті.
Оқуды аяқтаған соң Қызылорда педагогикалық институтында бір жылдай қызмет атқардым. Содан кейін жолдамамен Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясына стажер-зерттеуші болып келдім. Осы жерде ғылыми ізденісім басталды.
– Консерваторияда қандай ғылыми тақырыпты зерттедіңіз?
– Ғылыми жетекшім – өнертану ғылымының докторы, профессор Әсия Мұхамбетова маған Сыр бойындағы ақын-жыраулар шығармашылығындағы ислам тақырыбын зерттеуді ұсынды. Бұл тақырыптың Сыр өңірі үшін маңызы ерекше еді. Өйткені Сыр бойы – ежелден ақындық пен жыраулық өнердің, діни-ағартушылық ойдың ірі ошақтарының бірі. Бұл өңірден көптеген ақын мен шайыр шыққан. Мәселен, Қарасақал Ерімбет, Шораяқтың Омары, Тұрмағамбет Ізтілеуұлы сияқты Сыр сүлейлерінің шығармашылығында шығыстық әдебиеттің, діни-ағартушылық ойдың ықпалы айқын байқалады. Ол ақындардың бірқатары Бұхарадағы медреседе білім алған. Сондықтан Сырдағы ақындық дәстүрді шығыстық әдебиеттен бөліп қарау мүмкін емес. Олардың шығармаларында діни тағылым, адамгершілік, білім мен имандылық мәселелері кең көрініс тапқан. Дегенмен бұл ақындардың кеңестік кезеңдегі идеологиялық шектеулерге байланысты діни мазмұндағы көптеген шығармасы жарияланбады. Кейбірі мүлдем зерттелмей, қолжазба күйінде қалды. Тек еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін ғана мұндай мұраларды зерттеуге мүмкіндік туды.
– Сіз ел ішін аралап, қолжазбалар жинаған екенсіз. Қандай кәделі байлыққа жолықтыңыз?
– Аспирантурада оқып жүрген кезде осы тақырыпты тереңірек зерттеуге кірістім. Ел арасынан қолжазбалар жинадық, көзі тірі қариялардан бұрын қағазға түспеген дүниелерді жазып алдық. Ол кезде бүгінгі күнге дейін жеткен көптеген деректі сақтап отырған үлкен кісілердің біразының көзі тірі еді. Солармен сөйлесіп, жыраулар мен шайырлардың шығармаларын, олардың өмірі туралы деректерді жинақтадық. Әсіресе, ғазал, мінәжат жанрларында жазған шайырлардың шығармашылығы қызықтырды. Осы материалдар кейінгі ғылыми еңбектерімнің негізгі қорына айналды.
– Ғылыми зерттеумен қатар оқулық жазғаныңызды білеміз.
– Мен бастапқыда өнертану саласында ғылыми жұмысымды жалғастырып жүрген едім. Бірақ сол кезеңде мектептерге арналған музыка оқулықтарын жазу жұмысына араласуға тура келді.
Жалпы білім беретін мектептердегі музыка пәнінің мазмұнына ұлттық өнерді көбірек енгізуге тырыстық. Домбыра үйрету, халық әндері мен күйлері, әнші-күйшілердің өмірі мен шығармашылығы, айтыс, жыраулық дәстүр сияқты бағыттарды қамтыдық. Бұл жұмысты белгілі ұстаз Абдулхамит Райымбергеновпен бірлесіп атқардық. Бағдарламаны бірнеше жыл бойы жетілдіріп, шамамен он жылдай еңбек еттік. Ол мемлекеттік стандартқа қабылданып, мектептерге енгізілді.
– Бағдарламаның басты ерекшелігі қандай еді?
– Басты ерекшелігі – музыка пәнін тек теориялық сабақ ретінде қарастырмай, оны ұлттық тәрбиемен ұштастыруында еді. Бала домбыраны үйренеді, халық әні мен күйін біледі, айтыс пен жыраулық дәстүр туралы түсінік алады. Яғни, музыкалық білімнің өзегі ұлттық мәдениетпен байланыстырылды. Бұл – тек өнер үйрету емес, бала санасын ұлттық дүниетаныммен байытуға бағытталған бағдарлама болды.
– Кейін бұл бағдарлама мектептерден алынып тасталды ғой...
– Иә. Еліміздің білім беру жүйесінде бірнеше рет реформа жүрді ғой, сондай бір кезекті реформа тұсында музыка пәнінің сағаты қысқарып, соған байланысты аталған бағдарлама да мектептің негізгі оқу жүйесінен алынып қалды. Дегенмен бағдарламаның тәжірибесі ізсіз кеткен жоқ. Көптеген мұғалім оның әдістемесін әлі де пайдаланып келеді.
Қазір ұлттық құндылық, ұлттық тәрбие мәселесіне ерекше мән беріліп отырғанын көріп отырмыз. Сол жылдары жасалған бағдарламаға қайта оралсақ пайдасы көп болар еді деп ойлаймын. Өйткені ұлттық өнерді баланың тәрбиесімен сабақтастыру өте маңызды.
– Сол бағдарлама негізінде білім алған балалардың нәтижесін көріп жүрсіз бе?
– Иә. Оның нәтижесін түрлі іс-шаралардан көруге болады. Мысалы, Домбыра күніне орай мыңдаған баланың бір алаңға жиналып, домбырамен күй тартып, ән орындауы – ұлттық өнерді мектептен бастап үйретудің нақты нәтижелерінің бірі дер едім. Ол – біздің еңбегіміздің тек қағаз жүзіндегі бағдарлама болып қалмағанын көрсетеді. Керісінше, белгілі бір тәжірибеге айналып, кейінгі буынға жалғасқанын байқаймыз.
– Ал ғылыми зерттеуіңіз қалай жалғасты?
– Оқулық жазу, ұстаздық және шығармашылық жұмыстармен қатар ғылыми ізденісімді де тоқтатпадым. Уақыт өте келе Сыр бойындағы ақын-жыраулар мұрасын әдебиеттану тұрғысынан тереңірек зерттеу қажеттігі байқалды. Өйткені онда хикая, қисса, дастан, ғазал, мінәжат секілді көптеген жанр бар. Олардың әрқайсысын әдеби тұрғыдан арнайы зерттеу керек болды. Сол себепті Қазақ Ұлттық университетінің Филология факультетінің «Қазақ әдебиеті» кафедрасына ізденуші ретінде тіркелдім. Бірнеше жыл бойы жинақталған материалдарды қайта қарап, жүйелеп, ғылыми жағынан толықтырдым. Солайша, «Сыр бойындағы ақын-жыраулар шығармашылығындағы ислам тақырыбы» деген ғылыми еңбек жазып, филология ғылымы бойынша диссертация қорғадым. Ол кезде қазақ әдебиетінің белгілі ғалымдары ғылыми ортада еңбек етті. Тұрсынбек Кәкішев бастаған үлкен ғалымдардың алдында қорғау – мен үшін үлкен мектеп болды. Ең бастысы, консерваторияда басталған зерттеу кейін әдебиеттану арнасында жалғасын тапты. Ғылыми диссертациям негізінде жазған монографиям 2022 жылы «Сыр бойындағы шайырлық дәстүр және ислам мәдениеті» деген атпен жарық көрді.
Мен ғылыммен немесе сахна өнерімен ғана шектеліп қалған жоқпын. Өнерді насихаттау мақсатында еліміздің әр өңірінде, жақын және алыс шетелдерде шығармашылық жұмыстар атқардық. Сонымен қатар ұстаздық қызметті де қатар алып келемін. Мен үшін өнер мен ғылым бір-бірінен бөлек дүние емес. Ғылым ұлттық өнердің тарихи, рухани негізін тереңірек тануға мүмкіндік береді, ал өнер сол ғылыми мұраны халыққа жеткізеді. Сондықтан осы уақытқа дейінгі еңбегімнің негізгі өзегі – Сыр бойының рухани-мәдени мұрасын зерттеу, ұлттық өнерді кейінгі ұрпаққа жеткізу және оны білім мен тәрбие жүйесімен сабақтастыру деп ойлаймын.
– Қайбір жылдары Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейін басқардыңыз. Сол кезде қандай нақты шаруаларды атқардыңыз?
– Иә, өзіңіз айтып отырған музейге төрт жыл жетекшілік жасадым. Ол музейдегі әрбір көне аспаптың өзіндік тарихы бар. Бақсылардың қобыздарынан бастап, Құрманғазы, Сүгір, Сейтек, Қазанғап, Есбай секілді ұлы күйшілерге қатысты жәдігерлер – белгілі бір дәуірдің үнін сақтап тұрған тарихи куәліктер.
Музейде қызмет еткен жылдары осындай құнды жәдігерлерді іздестіруге ерекше көңіл бөлдік. Сол кезде Ақан серінің домбырасын табудың сәті түсті. Оны музейге Сәкен Жүнісовтің қызы тапсырды. Сәкен аға «Ақан сері» туралы романын жазған кезде оған Ақтоқтының ұрпақтары өздері сақтап келген Ақан серінің домбырасын табыстаған екен. Біз домбыраны музей қорына қабылдап қана қоймай, оны халыққа таныстыруға арнайы іс-шара ұйымдастырып, зиялы қауым өкілдерін шақырдық. Ақан серінің мұрасын жалғастырып жүрген өнерпаздар сол домбырамен ән орындады. Сол сияқты, 2017 жылдың соңында Бесқала жыраулық мектебінің көрнекті өкілі, әйгілі Наурызбек жыраудың да домбырасы музейге алынды. Бұл домбыраны Наурызбекке нағашысы Оразбай жырау берген, жасалғанына екі ғасыр болған киелі аспап еді.
Мұндай жәдігерлерді музей төріне қою жеткіліксіз. Оның тарихын айту керек, үнін тыңдату керек. Сонда ғана халық асылдарымыздан қалған жәдігерді көріп қана қоймай, оған байланысты тарихты да біле жүреді.
– Жасыратыны жоқ, бүгінде жыраулық өнердің тыңдармандары азайып қалған сияқты. Оған халықтың бетін қалай бұруға болады деп ойлайсыз?
– Қазақтың дәстүрлі әні, күйі мен жырының едәуір бөлігі ауызша жетті. Бұл – оның өміршеңдігінің бір белгісі. Бірақ ауызша дәстүрдің әлсіз тұсы да бар: егер оны келесі ұрпаққа жеткізетін адам болмаса, шығарма да бірге жоғалуы мүмкін. Бұрын күйтабақтар шығарылатын. Халық әншілер мен күйшілердің орындауындағы шығармаларды сатып алып тыңдайтын. Кейін бұл дәстүр біртіндеп тоқтады.
Қазақ радиосы мен телеарналарының алтын қорында көптеген құнды жазба сақталғаны – үлкен олжа. Бірақ олардың барлығы бірдей көпшілікке қолжетімді емес. Бүгінгі цифрлық дәуірде бұл мәселені жаңа тәсілмен шешуге болады, яғни, ұлттық өнер мұрасын цифрландыру, арнайы платформаларға орналастыру арқылы кеңінен таратуға мүмкіндік бар.
Бірақ ең басты мәселе, оған тыңдарманды жас кезінен дайындау қажет, сонда ғана жыраулар өнерін жасынан біліп өскен адам кейін де соны тыңдайтын болады. Ұлттық өнерді насихаттауды, тыңдатуды орта мектептен, тіпті балабақшадан бастаса да артық емес.
– Сыр бойында жыраулық өнердің бірнеше мектебі бар делінеді. Өзіңіз қай мектептің өкілісіз?
– Әрине, Сыр бойындағы жыраулық дәстүрдің бірнеше мектебі бар. Жиенбай жырау, Нұртуған ақын, Нартай ақын негізін қалаған жыраулық мектептер – соның айқын мысалы. Мен Жиенбай жырау мектебінің өкілімін. Ұстазым – Бидас Рүстембеков. Ол кісі Жиенбай жыраудың немересі. Жиенбайдың өнері Рүстембек жырауға жалғасып, Рүстембектен Көшеней мен Бидасқа жалғасқан дәстүр бізге де жетті.
Көшеней Рүстембекұлы жыраулық өнердің үлкен өкілі еді. Өкінішке қарай, ол жастай дүниеден өтті. Бірақ оның дауысы мен орындау мәнері таспаларда сақталған. Ал Бидас ағамыз көптеген шәкірт тәрбиеледі. Мен де сол кісіден тәлім алған шәкірттердің бірімін.
Бұл жерде ұстаз бен шәкірт арасындағы қарым-қатынастың мәні ерекше. Дәстүрлі өнерді кітаптан ғана үйрену мүмкін емес. Көп нәрсе орындаушының жанында отырып, оның дауысын тыңдау, мақамын сезіну, сөзді қалай жеткізетінін көру арқылы беріледі. Мысалы, «Көрұғлы» жырының бізге жету жолының өзі – осы дәстүрдің нақты көрінісі. Жиенбай жырау бұл жырдың бір нұсқасын Түрікменстаннан алып келіп, қазақы орындау дәстүріне бейімдеген екен. Кейін оны өзінің баласы Рүстембекке үйреткен. Рүстембек жырау Көшеней мен Бидасқа жеткізген. Бидас ағамыз өз кезегінде маған үйретті. Мен 2011 жылы осы жырдың орындау нұсқасын CD-диск етіп шығардым. Міне, бұл – қазақтың ауызша мәдениетінің қалай сақталғанын көрсететін мысалдың бірі.
– Бұрын жыр-терме, дастан орындаушыларды жырау дейтін едік, кейінгі кезде «жыршы», «термеші» деп атайтынды шығардық. Неге олай?
– Жыраулық өнер туралы сөз болғанда «жырау» мен «жыршы» ұғымдарының аражігі де жиі талқыланып жатады. Негізі, қазақ бұрын «жыршы», «термеші» деп бөлмеген, жырау деген. Бір кезде жырдың мақамы мен сөзін өзі шығарып, өзі орындайтын өнерпаздар жырау атанса, кейін жыр-дастан, терме-толғау айтқандардың бәрін жырау деп таныған. «Жыршы» ұғымының пайда болуы белгілі әдебиетші ғалым Есмағамбет Ысмайловтың 1956 жылы жарық көрген «Ақындар» деген еңбегінің «Жыршы» деген бөлімінде «Қазақ ұғымында жыршы ақын емес, өз жанынан өлең-жыр шығармайды. Ол негізінде бұрынғы дайын өлең, жырларды айтып таратушы» деген пікіріне байланысты болса керек. Ал халық бұрыннан жыр-дастандарды белгілі бір мақаммен орындаушыларды «жырау» деп атаған.
Мен бұл мәселеге дәстүрдің ішкі табиғаты тұрғысынан қараймын. Сыр бойындағы ортада «жырау» ұғымы кең мағынада қолданылып келген. Жыраудың репертуарында терме де, толғау да, арнау да, көңілқос та, қисса-дастан да бар. Діни әдебиеттен келген мінәжат пен ғазалдар да жыраулық дәстүрдің құрамына енген. Жыраулық – үлкен рухани мектеп. Жырау шәкіртке тек мақам үйретпейді. Ол сөздің мағынасын, тарихын, философиясын, халықтық дүниетанымын бірге үйретеді.
Менің шәкірттерім жыл сайын кемінде екі дастан жаттайды. Төрт жыл ішінде бірнеше көлемді дастанды толық игеріп, терме, толғау, арнау, көңілқос сияқты жанрларды қатар меңгереді. Сонда шәкірттің қорына жүзден астам шығарма қосылады. Сондықтан мен шәкірттерімді жай ғана орындаушы (жыршы) деп емес, болашақ жырау деп тәрбиелеуге тырысамын. Екі шәкіртімнің Жамбылдың 180 жылдығына арналған «Ұлытау үні» фестиваліне қатысып, жүлделі орынмен оралуы – мен үшін үлкен қуаныш.
– Сыр бойының жыраулық дәстүрінде көмекеймен айту дәстүрі бар. Бұл – дауысты қолдан құбылту арқылы жасала ма, әлде соған дауысы келетіндердің орындау ерекшелігі ме?
– Жыраулық өнердің табиғатын түсіну үшін оның музыкалық ерекшеліктеріне де назар аудару қажет. Жырды көмекеймен айту – қолдан жасалатын тәсіл емес, жыраудың бойындағы табиғи өнер. Орындаудың мұндай түрін қабілеті, табиғи икемі бар өнерпаздар ғана жасай алады.
– Қазіргі «Тұран» сияқты фольклордық-этнографиялық ансамблінің «тамақпен айту» стилі Сыр бойы жырауларының көмекеймен айту дәстүріне жақын ба?
– Жоқ, ол хакас, тыва, алтайлықтар секілді халықтарға тән жыр-дастан орындау ерекшелігі. Сыр бойындағы «көмекеймен айту» оған ұқсамайды. Сондықтан «тамақпен айтуды» біздің өнер деп тануға болмайды. Ал «көмекеймен айту» бүгінде әлемдік мәдени мұра ретінде мойындалған өнер дер едік.
– Нақты дәлел келтірсеңіз?
– Жырды көмекеймен айтумен танымал Қармақшы жыраулық дәстүрі әдеби, музыкалық және мәдени құндылықтарды қатар қамтиды. Бұл мектептің дәстүрі ұстаздан шәкіртке, атадан балаға беріліп, бүгінгі орындаушылар арқылы жалғасып отыр.
Биыл 9-13 ақпан аралығында Ташкент қаласында Ислам әлемі білім, ғылым және мәдениет ұйымы – ИСЕСКО-ның Мәдени мұра комитетінің 13-сессиясы өткенде, осы ұйымға мүше мемлекеттерден 100-ден астам өтінім түскен. Соның ішінде Қазақстан ұсынған «Ою-өрнек» және «Қармақшы жыраулары» – Ислам әлемі мұралары тізіміне енді. Сөйтіп, «Ою-өрнек» – қазақ халқының дәстүрлі сәндік-қолданбалы өнерінің үлгісі ретінде танылса, «Қармақшы жыраулары» – Сыр өңіріндегі ауызша поэзия мен музыкалық мұра дәстүрлерін сақтап келген жыраулық өнер мектебі ретінде мойындалды.
– Тамаша жаңалық! Ал енді Францияның Ordre des Arts et des Lettres (Өнер және әдебиет ордені) марапатына ие болуыңыз да өзіңіз насихаттап жүрген жыраулық өнер үшін берілген шығар?
– Дұрыс аңғарып отырсыз. Бұл беделді марапат маған «қазақтың көне жыршылық-жыраулық өнерін, фольклорын және дәстүрлі музыкалық мұрасын халықаралық деңгейде насихаттаудағы ерекше еңбегім (соның ішінде көмекеймен айту) үшін, сондай-ақ әлемдік мәдени диалогты дамытуға қосқан сүбелі үлесіме орай» берілген көрінеді.
Шынымды айтсам, марапат берілетінін естігенде, оған соншалықты мән бере қоймап едім. Сөйтсем, Франция Мәдениет министрлігі 1957 жылы тағайындаған «Өнер және әдебиет ордені» – әлемдегі өнер және әдебиет саласында ерекше жетістікке жеткен, сондай-ақ француз халқының және әлемдік мәдениеттің дамуына үлес қосқан қайраткерлерге берілетін» ең беделді халықаралық марапаттардың бірі екен. Аталған марапатты 2017 жылы Алматы қаласында өткен халықаралық фольклор фестивалі аясында Францияның Қазақстандағы Төтенше және Өкілетті Елшісінің қолынан алып тұрып, ұлтымның дәстүрлі жыраулық өнерінің әлемдік деңгейде мойындалғанына қуандым.
Біз өзімізде бардың қадіріне жете бермейміз ғой. Жұрт бар нәрсе жоғала қоймас деп қам жей бермейді, ал өзге жұрт біздің ғасырлар бойы үзіліссіз жалғасып келе жатқан төлтума өнеріміздің қадірін біліп, құрметтейді. Мен Францияда жыр айтқанымда олардың мұндай қалыптасқан дәстүрлі халық өнерін жоғары бағалайтынын көрдім. Сахнаға арнайы декорация жасап, жан-жағыңа жарқ-жұрқ еткен шамдарды жақпайды. Қараңғы сахнанын ортасында отырып, жырыңды орындайсың. Зал да, сахна да қараңғы, жарық саған ғана түсіп тұрады. Сосын кең далада жападан-жалғыз отырғандай шабыттанып жырыңды айта бересің. Ал көрермен қыбыр етпей тыңдайды. Мен 47 минут бойы «Көрұғлыны» айтқанда солай болды. Бір қызығы, ондай концерт беруге шақыратынын олар бір жыл бұрын айтып, сен туралы барлық мәліметті алдырады, орындайтын шығармаң туралы деректермен көрермендерді күні бұрын таныстырады. Яғни, тыңдарман сен келгенше кім екеніңді, айтатын жырыңның мазмұнын біліп отырады. Өнерге деген қандай құрмет десеңізші!
– Бүгінгі қазақтың жыраулық өнерінің даму деңгейін қалай бағалайсыз?
– Құдайға шүкір, жыраулық өнер бір кезде қазақ елінің бар аймағында болып, кейін санаулы өлкелерде сақталып қалса да, қазір қайта қанат жайып келеді. Еліміздегі Сыр бойы, Маңғыстау, Жетісу және Қарақалпақстандағы қандастардың Бесқала жыраулық мектептері дәстүр сабақтастығын үзбей келеді. Аталған жыр мектептерінің өкілдері өздеріне тән жыр-терме айту ерекшелігін сақтап, тыңдармандарына жетіп жатыр. Бұл үдеріс уақыт өте қанатын кеңге жая түседі деп ойлаймын. Шын мәнінде, жыраулық өнер қазақтың мәдени феномені ғой. Қазіргі заманда орындауға бірнеше сағат кететін дастандарды жатқа айтатын қазақ өнерпаздарының болуы ұлттық өнеріміздің ұмытылмайтынының айғағы шығар. Сондықтан жыраулық
өнерді өміріне серік қылған жандарды көрсем қуанам, тыңдайтындарды көрсем сүйсінем.
– Әңгімеңізге рахмет!
Сұхбаттасқан –
Ахмет ӨМІРЗАҚ