Даңқты әнші Димаш Құдайбергенді әлемнің көптеген елінде жақсы таниды. Жүзден астам мемлекетте 200-ден астам фан-клубы бар. Олар Димашпен кездесуге асық. Жер-жерде өткен концерттеріне міндетті түрде барып, оны қолдауға тырысады. Сосын сүйікті әншісіне сыйлық ұсынады. Соның дені – музыкалық аспаптар. Ал сол аспаптар қайда сақталып жатыр?
Әншінің анасы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Светлана Айтбаевамен осы мәселе төңірегінде сөйлескен едік.
– Светлана Ермекқызы, музыкалық аспаптар сыйлау дәстүрі қай кезде басталды?
– 2019 жылы Наурыз мейрамында Мәскеудегі Кремль сарайында Димаштың жеке концерті өтті. Әу баста бір күнге жоспарланған концертке адам сыймай, екі күн қатарынан қойылды. Сол концертке келген Беларусь және ресейлік жанкүйерлер Димашқа гусли сыйлады. Ол «Таёжная Музыкальная Артель» халықтық музыкалық аспаптар шеберханасында жасалған.
Міне, осыдан кейін жер-жерде музыкалық аспап сыйлау дәстүрге айналды. Қай жерге барсақ та, бізге музыкалық аспап сыйлайды. Кейде арнайы беріп жібереді.
– Оларды қайда әкеліп қоясыздар?
– Әрине, әр сыйлықтың артыңда жүздеген, мыңдаған көрерменнің, тіпті бір ұлттың немесе бүтіндей бір елдің көңілі жатыр. Сондықтан біз әрбір дүниеге ерекше құрметпен қараймыз. Сыйлықты алған соң оны елге жеткізу бар. Ұшақта сынып қалмауы жағына мән береміз. Өйткені музыкалық аспап дегеніңіз өте нәзік дүние ғой. Қашан үйге жеткенше, мазамыз кетеді. Басында үйде сақтап келдік. Бірақ сыйлық көбейген сайын үй тарлық ете бастады. Сосын «Дайдидау» мейрамханасына жөндеу жұмыстары жүргізілгенде мен Қанатқа оның қабырғаларын музыкалық аспаптарға арнап жасақтау туралы өтініш жасадым. Сыртын әйнекпен қоршап, сонда қойдық. Келген меймандар тамашалайды, әсіресе, шетелдіктер әр аспаптың жанынан шықпай қояды.
– Көрмеге де қойылды ғой?
– Иә, әуелі Ұлттық музейде қойылды.
1 ай бойы келушілер қатары көп болды. Сосын Ақтөбеде көрме ұйымдастырылды. Онда 1 айға деп жоспарлап едік. Бірақ жұртшылықтың сұрауымен 4 айға созылды.
– Алматыда Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейінде де қойылғанынан хабардармыз.
– Иә, бұл бір мемлекет және қоғам қайраткері Өзбекәлі Жәнібеков ашқан ғажап музей ғой. Дәл ондай музей Қазақстанда жоқ. Әлемде үздік бестікке кіреді екен. Қазір оны Жәнібековтің ұлы Бауыржан Өзбекәліұлы басқарып отыр. Сол кісі бірде хабарласып, Абайдың, Махамбеттің домбыралары өздерінде сақталып тұрғанын айтып, Димаштың да бір домбырасын сұрады. Содан әңгімелесіп қалып, әлемнің әр түпкірінен сыйланған сыйлықтар жөнінде айтып ем, Бауыржан Өзбекәліұлы елең ете қалды. 1 айға көрме өткізу жөнінде ұсыныс айтты. Мен Ақтөбеде болған жайтты баяндап, бір ай аздық етеді-ау деп едім, солай болып шықты. Мұнда да көрме 4 айға созылды. Ұлттық консерваторияның студенттері, Қазақстандағы барлық ұлттық аспап жасайтын шеберлер, шетелдік туристер барыпты.
Әлі де келушілер болар ма еді, өкінішке қарай, 4 айдан әрі қарай созуға олардың да мүмкіндігі болған жоқ. Өйткені музейдің өзінде 1,5 мың аспап бар. Бір мезгілде оның 400-ін ғана көрсете алады.
– Ал сіздерде қанша аспап бар?
– Расын айтсақ, біз соның нақты санын білмейтінбіз. Бауыржан Өзбекәліұлы бізден сұрағанда 70-тен астам деп едім, ол кісі екі маманын жіберіп, санап келіп қалғанда шетелде сыйланған, өз елімізде сыйланған дүниелерді қосқанда, ұзын-саны 85 аспап болып шықты.
– Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейінің көп көмегі тиген екен ғой?
– Айтпаңыз, бұл жерден біз көп дүниені біліп шықтық. Өйткені мұндағы әрбір маман көне жәдігердің қадірін біледі. Соған маманданған. Жалпы, музыкалық аспаптарды үйде сақтау деген мүлде дұрыс еместігіне көзіміз жетті. Мысалы, мүлде қозғамадық дегеннің өзінде үшеуіне зиян келгені анықталды. Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейінің «Шертер» компаниясымен өзара келісімшарты бар екен, бізге соның аясында жөндеп берді.
Мұның сыртында музей қызметкерлері біздің басқа да жоғымызды түгендеді. Бізге, әдетте, мұндай сыйлықтар концерттің алдындағы немесе соңындағы жанкүйерлердің басқосуында беріледі ғой. Оны тізімдеп, қай жерде алғанымызды, кім бергенін, ол аспаптың қандай қасиеті бар екенін жазып алуға үлгермей жатамыз. Өйткені уақыт тапшы. Сосын біз музей маманы емеспіз ғой. Бірақ, әйтеуір, біздің үйдің әр адамы музыкалық аспапқа құрметпен қарайды, сосын оны қалайда үйге жеткіземіз. Ықылас музейінің мамандары біздің баспасөз қызметінің мамандарымен бірлесе отырып, әлемнің әр түпкіріне хабарласып, әрбір аспаптың қайдан, қай кезде берілгенін анықтап тізім жасады. Қазір ол біздің базада тұр. Яғни, бәрі ретке келтірілді. Сол үшін де музей қызметкерлеріне алғыс айтамыз.
– Жақсы болған екен, әйтпесе, мына аспаптар туралы дерек жинау да оңай емес қой.
– Иә, маманның аты маман. Әр аспаптың тарихы, оның қалай қолданылатыны туралы дерек жинап, базаға түсіріп берді. Бізде үндінің ситары мен дхолакы, малайдың сапесі, грек пен болгарға ортақ тамбура, венгрдің дөңгелекті лирасы, Қолумбияның анд бандоласы, Лиссабон гитарасы, Перудің чарангосы, Бразилияның виола-кайпирасы, Чилидің гитарроны, чехтардың арфалы гитарасы, украинның кобзасы, түріктің кабак кеманесі мен кеменчесі, тувалықтардың игилі, саханың крымпаасы, Италия, Испания, Франция және Балқан елдерінің халық музыкасы мен би мәдениетінде кең таралған тамбурина, итальянның окаринасы, испанның кастаньеті, словактың фуярасы, Латын Америкасы музыкасында кең таралған Бразилияның пандейруы, Швейцарияда жасалған ханг, Африка елдерінің музыкалық мәдениетінде кең таралған калимба, Қытайдың сяосы мен бамбуктен жасалған флейтасы және Баодин әуезді шарлары, өзбектің дойрасы, латыштың коклесі, армянның дудугі, саханың хомусы, тағы басқа елдердің сыйлықтары бар. Мұның сыртында Димаштың өз атасының алпысыншы жылдарда ұстаған домбырасы, нағашы атасы Ермектің сыйлаған баяны да бар. Құралай Нұрқаділова мен Майкл Джексонның жеке стилисі Гоко Залдидің Димашқа арнайы тіккен сахналық костюмі де тұр.
– Мына бір мандолинаға ерекше құрметпен қарайтыныңызды байқадым.
– Димаш биыл 17 мамырда БҰҰ-ның көші-қон жөніндегі жаһандық ізгілік елшісі болып тағайындалғаны мәлім. Ол елші ретінде 17-19 қыркүйек күндері Бангладешке сапар шекті. Атақты Кокс базарына барды. Мұнда үйінен, Отанынан айырылған миллионнан астам босқын өмір сүріп жатыр. 33 лагерьде орналасқан олардың жағдайы өте мүшкіл. Гуманитарлық көмекпен ғана жүрек жалғап отыр. Жыл сайын 40 мыңнан астам бала дүниеге келеді екен. Олар тіпті лагерьдің сыртында өмір бар екенін білмейді де. Димаш сол жақтан телефон соғып, осыны айтқанда жаны жылап тұрды. Сол жерден әлем халқына үндеу жасады.
Адам қай жерде де адам болып қалады ғой. Қандай қиын жағдайда да өмір жалғаса береді. Осы миллионнан астам адамның ішінде небір ғажап музыканттар бар. Олар Димаштың келе жатқанын естіп, екі композиция әзірлепті. Оның бірін Димаштың сапарына арнап жазған. Сосын қолда бар дүниелермен мандолина жасап, сыйға тартыпты. Қазір қарапайым, жұпыны мандолина біздің ең құнды дүниеміздің біріне айналды. Себебі онда миллионнан астам босқынның арзу-арманы, тілегі жатыр.
Әңгімеміздің басында Ықылас атындағы музей бізден Димаштың домбырасын сұрады деп едім ғой. Біз оның бала күнінде ұстаған домбырасын бердік. Ал олар бізге Абай домбырасының ғылыми көшірмесін сыйлады. Айта кетейік, қазір ғылыми көшірме деп сатып жүргендер бар. Бірақ нағыз ғылыми көшірме үшеу-ақ екен. Соның бірі бізде тұр.
Сондай-ақ біздің қолымызда 2014 жылы жүргізілген археологиялық экспедиция барысында табылған ең көне қобыздың ғылыми көшірмесі бар. Оны Димашқа академик Дархан Қыдырәлі сыйға тартты. Зерттеушілер бұл қобыздың VI-VII ғасырларда өмір сүрген музыканттарға тиесілі екеніне қол қойып отыр. Қобыздың екі ғылыми көшірмесі жасалыпты, оның бірі ұлттық музейде сақталады, ал екіншісі – бізде.
Жоғарыда саха хомусы туралы айттық қой. Сол хомус та ғарышкерлермен бірге ғарышқа «барып келген» он хомустың бірі.
Әр сыйлықтың «тағдыры» бар. Мысалы, бір америкалық қыз қазақстандық шеберге арнайы домбыра жасатып, оны Димаштың Дубайдағы концертінде сыйға тартты. Көңілі ғой, қалай қуанбайсың? Бірде бізге жанкүйерлер славян халықтарына тән дәстүрлі шертпелі ішекті музыкалық аспап – домраны сыйға тартты. Бұл аспап Беларусь еліндегі «Прованс» гүл студиясының маңында орналасқан ескі, қаңырап қалған үйдің шатырынан табылған. Ішінде оны жасаған шебердің аты-жөні де сақталыпты: «Петр Платонов. 1955 жыл». Сынған домраны студия шеберлері көркем гүл композициясына айналдырыпты. Димашқа да солай сыйлады.
– Үйде сақтау қиын деп қалдыңыз. Мейрамханада ше?
– Иә, біздің үй қонақсыз болмайды. Келетіндердің көбі, әсіресе, ұлдардың араласатын достарының дені музыканың айналасында жүргендер. Олар ұстап көреді. Тіпті, кейде алып та кетеді. Мысалы, өткенде Димаштың Лондонда жасаған ең алғашқы концертінде сыйланған волынканы таппай қалдық. Волынка – месқобыз. Ол – сирек кездесетін аспап. Оған жазылған шығармалар аз. Білуімше, Нұрғиса Тілендиевтің месқобызға арнап жазған жалғыз-ақ шығармасы бар екен. Оны орындайтын адам жоқ көрінеді.
Сонымен әлгі Лондонда сыйланған шотланд волынкасын таппай қалдық дедім ғой. Сөйтсек, ол бір музыканттың қолында екен. Біздің іздеп жатқанымызды естіп, әкеліп берді.
Қоятын басқа жер болмағандықтан, музыкалық аспаптарды мейрамханада орналастырдық. Бұл, әрине, келушілердің назарын аудару үшін жақсы. Бірақ обал. Өйткені мұнда музейдегідей температуралық режим сақталмайды.
– Сонда бұл тығырықтан қалай шығуға болады?
– Әлемнің әр түпкірінде сыйланған құнды аспаптар біздің отбасының ғана емес, күллі Қазақстанның ортақ игілігі болса құба-құп. Оны кез келген адам, әсіресе, жас ұрпақ көруі керек. Сонда олар да алға ұмтылар еді. Ал екінің бірі мейрамханаға келе бермейді ғой. Бұл – бір. Екіншіден, егер, арнаулы музей жасақталса, оған елімізге келген туристер де ағылар еді. Оның шешімін қалай табуды ойланып жүрміз. Нақты ұсыныстар болса қарастырып көруге әзірміз.
Қазір 85 жәдігер бар дедік қой. Уақыт өткен сайын оның саны көбейе береді. Қазір екі-үш ай сайын біздің қолымызға бір аспап түсіп отыр. Осы ретте әлемнің әр түпкіріндегі мемлекеттерде Қазақстан елшілігін басқарып отырған азаматтарға, олардың жұбайларына алғыс айтқым келеді. Олар өздері тұрып жатқан елдердің азаматтары сыйлаған дүниені бізге бірнеше рет жеткізіп берді.
P.S.
Светлана Ермекқызымен сөйлесіп отырып, менің есіме Кеңес заманында жоғары басшылықтың тапсырмасымен көзі құртылуға тиіс сурет өнерінің жауһарларын алыс Қарақалпақстанның астанасы Нөкіске жинаған И.Савицкий түсті. Қазір оның есімін иеленген, «Орталық Азияның Лувры» атанған музейде 100 мыңнан астам экспонат бар. «Бізге әлі Париж келеді» дейді екен жарықтық. Сол кезде біраз адам күлген көрінеді. Қазір әлемнің түпкір-түпкірінен Нөкіске ағылып жатқан туристер көп.
Ал Димаштың туған жерін көреміз деп бізге келіп жатқан туристер қазірдің өзінде жетерлік. Ал біз сондай ұлы мүмкіндікті пайдалана алып отырмыз ба?
Жарайды, бүгінге дейін пайдалана алмасақ, әлі де уақыт бар ғой. «Ештен кеш жақсы» дейді қазақ.
Сенгіміз келеді...
Сұхбаттасқан –
Бауыржан БАБАЖАНҰЛЫ