Адамның мінезі тәрбие мен өмірлік тәжірибеге ғана емес, генетикалық ерекшеліктерге де байланысты. Халықаралық зерттеу барысында тұлғаның негізгі қасиеттерімен ұштасатын 1260 генетикалық нұсқа анықталды. Олардың 824-і бұған дейін белгісіз болған, деп хабарлайды turkystan.kz.
Revived Genomics of Personality Consortium бірлестігі әлемдегі 46 зерттеу тобының деректерін біріктірген. Талдауға тұлғалық қасиетке қарай 611 мыңнан 1,14 миллионға дейін адамның ДНҚ үлгісі мен психологиялық сауалнамалары енгізілді. Зерттеу нәтижелері Nature журналында жарияланды.
Ғалымдар адамдар арасындағы тұлғалық айырмашылықтарды сипаттайтын «Үлкен бестік» үлгісін қолданған. Оған жаңа тәжірибеге ашықтық, жауапкершілік пен ұқыптылық, экстраверсия, келісімпаздық және нейротизм жатады.
Экстраверсия адамның көпшілдігі мен белсенділігін білдірсе, келісімпаздық сенім, жанашырлық және өзгелермен тіл табысуға бейімділікті қамтиды. Нейротизм мазасыздық пен көңіл күйдің тұрақсыздығына жақын қасиеттерді сипаттайды.
Зерттеушілер «тұлғаның бір ғана гені» болмайтынын ескертеді. Анықталған генетикалық нұсқалардың әрқайсысы мінезге өте аз әсер етеді. Мысалы, экстраверсиямен байланысты жеке нұсқаның орташа ықпалы адамды бұл көрсеткіш бойынша 50-процентильден небәрі 50,35-процентильге жылжытқан.
Алайда мыңдаған нұсқаның жиынтық әсері тұрақтырақ көрінеді. Ғалымдардың есебінше, кең таралған генетикалық нұсқалар тұлғалық қасиеттер арасындағы айырмашылықтың шамамен 4,8–9,3 пайызын түсіндіреді. Сауалнамалардың өлшеу дәлдігі ескерілгенде көрсеткіш 9,3-13,3 пайызға дейін жеткен.
Тұлғалық қасиеттерге қатысты генетикалық көрсеткіштер денсаулық, білім, еңбек жолы және күнделікті әдеттермен де байланыс көрсеткен.
Мәселен, жауапкершілік пен ұқыптылыққа байланысты генетикалық нұсқалар күндізгі белсенділікпен, спортпен жиірек айналысумен, дене салмағының төмен болуымен және ауруханада сирек жатумен ұштасқан. Нейротизмге қатысты нұсқалар психикалық бұзылыстар қаупінің жоғарылауымен және ауруханада көбірек уақыт өткізумен байланысты болған.
Жаңа тәжірибеге ашықтыққа қатысты генетикалық көрсеткіштер түнгі белсенділікпен, табыс көлемімен және жұмыс орнын ауыстырумен байланыс көрсеткен. Мұндай адамдардың ірі әрі мәдени тұрғыдан әркелкі аудандарға қоныс аудару ықтималдығы да жоғары болған. Зерттеушілер мекен ортасы кейін адамның осы қасиетін одан әрі күшейтуі мүмкін деп болжайды.
Бір елде және бір жас тобында алынған генетикалық көрсеткіштер басқа топтарда да ұқсас нәтиже берген. Мысалы, Нидерландтағы жас адамның экстраверсиясымен байланысты нұсқалар АҚШ-тағы егде жастағы адамдардың да экстраверсия деңгейін ішінара болжаған. Туыстарды өзара салыстыру нәтижесі бұл байланыстың тек ортақ тәрбие салдарынан тумағанын көрсетті.
Зерттеу гендердің денсаулықты, мамандықты немесе тұрғылықты жерді тікелей анықтайтынын дәлелдемейді. Бір генетикалық нұсқа бірнеше қасиетке қатар әсер етуі мүмкін, ал мінез адамның әдеті мен таңдауы арқылы кейінгі өміріне ықпал етеді. Қоршаған орта, тәрбие, білім және әлеуметтік жағдай да маңызды рөл атқарады.
Сонымен бірге зерттеуге қатысушылардың шамамен 95 пайызының геномы еуропалық тектес болған. Сондықтан жасалған генетикалық үлгілердің өзге халықтарға қаншалықты дәл келетіні әзірге белгісіз.
Ғалымдар бұл нәтижелерді адамның жұмысқа жарамдылығын бағалауға, ауруын анықтауға немесе болашағын жеке деңгейде болжауға қолдануға болмайтынын атап көрсетеді. Зерттеу ең алдымен мінез, орта және генетика арасындағы күрделі байланысты тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.