Қазақстанда кейінгі 15 жыл бедерінде артық салмақ пен семіздікке шалдыққандар көбейіп, ұлттық дертімізге айнала бастады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы мен отандық Ұлттық қоғамдық денсаулық сақтау орталығы жүргізген зерттеулер бұл мәселе жай ғана артық салмақ емес, бүкіл ағзаның зат алмасу жүйесін күйретіп жатқан нағыз метаболикалық дағдарысқа айналғанын көрсетіп отыр. Бүгінде ересектер арасында дене массасының индексі 30-дан асатын семіздік деңгейі орташа 15-18 пайыздан 21-23,7 пайызға дейін көтерілген. Ал дене массасының индексі 25-тен жоғары артық салмағы бар азаматтарды қосқанда, бұл көрсеткіш ересек тұрғындардың 56 пайызына жетеді. Өкінішке қарай, Денсаулық сақтау министрлігінің диспансерлік есебіне тек ауыр клиникалық жағдайлар ғана тіркелетіндіктен, ресми статистика ахуалдың шынайы масштабын бермейді. Халықаралық скринингтер халықтың жартысынан астамы дертке шалдыққанын дәлелдесе де, ресми есепте бұл сандар біршама төмен болып көрінеді.
Семіздіктің жас ерекшеліктеріне қатысты көрсеткіштері де көңіл көншітпейді. Ересектер арасында клиникалық семіздік әйелдерде (25,3 пайыз) ерлерге (21,4 пайыз) қарағанда басымырақ тіркелгенімен, ер-азаматтар арасында ішкі органдардың майлануы өсіп келеді. Оның салдары жас ұрпаққа да тиіп жатыр. ДДСҰ-ның балалар семіздігін бақылау бастамасы мен ЮНИСЕФ-тің мәліметтеріне сәйкес, 5-9 жас аралығындағы әрбір бесінші баланың салмағы нормадан жоғары болса, олардың 6,5-10 пайызы клиникалық семіздікке шалдыққан. Осының салдарынан кейінгі жылдары 14 жасқа дейінгі балалар арасында бұрын-соңды сирек кездесетін, семіздікпен тікелей байланысты 2-типті қант диабетінің алғашқы аурушаңдығы 10,6 пайызға артты.
Аймақтық және жаһандық деңгейде алсақ, Қазақстан Орталық Азия бойынша артық салмақ жинау қарқыны жағынан көш бастап тұр. Көршілес Өзбекстан мен Түркіменстанмен жалпы көрсеткіші пара-пар болғанымен, еліміздегі жоғары урбанизация деңгейі семіздіктің 2-типті диабет пен жүрек-қантамыр ауруларына ұласу қаупін еселей түседі. Әлемдік статистикамен салыстырғанда да жағдай мәз емес. Артық салмағы бар ересектердің жаһандық орташа деңгейі 45 пайыз болса, Қазақстанда ол 56 пайызға жеткен. Еліміз бұл көрсеткіш бойынша АҚШ (71 пайыз), Ұлыбритания (62 пайыз) сияқты Батыс мемлекеттерінен төмендеу болғанымен, дәстүрлі тамақтану мәдениетін берік ұстанатын Жапониядан (24 пайыз) екі еседен астам алда тұр.
Себебі көп семіздік
Семіздіктің белең алуы жалғыз себептен емес, әлеуметтік-экономикалық жағдай мен күнделікті тұрмыстың тоғысуынан туындап отыр. Ең алдымен, еліміздің тұтыну мәдениетінде өзгеріс көп. Халық дәстүрлі ақуыз пен табиғи майға бай ұлттық астан алшақтап, рафинадталған көмірсуларға, трансмайларға және өңделген тағамдарға ойысты. Тез дайындалатын фастфуд, қантты сусындар мен кондитерлік өнімдер арзан болғанымен калориясының жоғарылығы ағзаны алдамшы тоқтық сезіміне арбайды да, адамды қажетті мөлшерден асыра тамақтануға мәжбүрлейді.
Оған қоса, жылдам урбанизация мен аз қозғалатын өмір салтының салдары дертті тереңдете түсті. Қалалану деңгейінің артуы, көліктің дамуы, кеңседегі жұмыс пен цифрлық ойын-сауықтың көбеюі физикалық белсенділікті күрт төмендетті. Қалаларда жаяу жүруге, велосипед тебуге немесе спортпен тегін шұғылдануға арналған инфрақұрылымның жеткіліксіздігі де мәселені өршітіп отыр. Бұл тұрғыда кері әлеуметтік-экономикалық градиент көрініс табады. Табысы төмен немесе орташа отбасылар органикалық ақуыз бен жаңа піскен көкөніске қарағанда, арзан әрі уақытша тоқ ұстайтын ұн мен қант өнімдерін сатып алады екен. Мұның үстіне созылмалы күйзеліс пен ұйқының қанбауы кортизол мен аштық гормонының деңгейін көтеріп, тоқтық гормонын төмендетеді де, биохимиялық деңгейде адамды калориясы жоғары тамақтарды тұтынуға итермелейді.
Медицинада дене массасының индексі 40-тан асатын немесе салмағы нормадан 45-50 килограмнан астам жағдайлар клиникалық ауыр семіздік болып саналады. Салмағы 150-ден 300 килограмға дейін жететін азаматтардың нақты статистикасы эпидемиологиялық есептерде бөлек көрсетілмейді, өйткені бұл топ тіркелген семіздікпен ауыратындардың шамамен 2-5 пайызын құрайды. Дегенмен 30-50 жас аралығында бұл мәселенің жиілеуі өзіндік ерекшеліктерге ие. Себебі бұл жас шамасы – адамның кәсіби және тұрмыстық белсенділігінің шыңы болғанымен, сонымен бірге ағзада зат алмасу процесінің баяулай бастайтын кезеңі. Оның үстіне мұндай аса жоғары салмақ бірден жиналмай, 10-15 жыл бойы созылған метаболикалық бұзылыстардың салдарынан 30-дан асқанда ең жоғары шегіне жетеді.
Адам салмағының 150-300 килограмға дейін жетуі тек «көп тамақтанудың» салдары емес, бұл – бірнеше фактор тоғысқан күрделі патология. Оған ағзаның тоқтық гормонын сезбей қалуы, гипотиреоз, «Кушинг синдромы» және гипоталамус деңгейіндегі зат алмасудың терең бұзылыстары сияқты медициналық әрі нейроэндокриндік факторлар себеп болады. Сонымен қатар компульсивті тоқтаусыз тамақтану, депрессия, созылмалы күйзелісті тамақпен басу және балалық шақтағы психологиялық соққылар сыңайлы тамақтану мінез-құлқының бұзылуы да теріс ықпал етеді. Бұған қимыл-қозғалыстың аздығы, арзан рафинадталған көмірсуларға тәуелділік және әлеуметтік оқшаулану сияқты тұрмыстық жағдайлар қосылып, адам үйден шықпаған сайын салмақ қосу қарқыны арта түседі.
Мұндай пациенттердің медициналық көмекке өте кеш, көбінесе төсекке таңылғанда немесе өмірге қауіп төнгенде бір-ақ жүгінуінің өзіндік себептері бар. Басты кедергінің бірі – қоғамдағы және тіпті медицина қызметкерлері тарапынан болатын «бұл сенің өз кінәң, ерік-жігерің жоқ» деген айыптаушы көзқарас. Адам ұялғандықтан дәрігерге барудан қашады. Екіншіден, салмақ қосу процесі жылдарға созылғандықтан, пациентте психологиялық мойындамау қалыптасып, өз жағдайының қауіптілігін соңғы шекке дейін сезбеуі мүмкін. Тіпті тұрмыстық шектеулер де қолбайлау болады. Салмағы 180-200 килограмнан асқанда адам емханаға өз аяғымен жете алмайды, себебі ол пассажирлік лифтке сыймайды, таксиге немесе қоғамдық орындардағы орындықтарға отыра алмайды.
Бұл жағдай өмір сүру сапасына, еңбекке қабілеттілікке және өмір сүру ұзақтығына тікелей соққы болып тиеді. Ауыр салмақты көтере алмаған-дықтан буындар мен омыртқа артроз, коксартроз ауруларына шалдығып, азаматтар 30-40 жасында-ақ еңбекке қабілеттілігінен айырылып, мүгедектік топ алуға мәжбүр болады. Морбидті семіздік адам өмірін орта есеппен 10-15 жылға қысқартады. Олардың басты өлім себептеріне инфаркт, инсульт, «Пиквик синдромы», яғни гиповентиляция және ұйқыдағы апноэ жатады. Ақыр аяғында адам өз-өзіне қызмет ету, гигиена сақтау мен киіну қабілетінен айырылып, толықтай жақындарының күтіміне тәуелді болып қалады.
Қазақстанның денсаулық сақтау жүйесінде бұл бағытта белгілі бір емдеу шаралары қарастырылған. Елімізде бариатриялық хирургия дамып келеді, атап айтқанда, асқазанды шунттау немесе асқазанның жеңді резекциясы жасалады. Міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру (МӘМС) шеңберінде дене массасының индексі 40-тан асқан, қосымша аурулары бар азаматтарға ота жасауға квота бөлінеді. Одан бөлек эндокринолог, диетолог және психотерапевттердің амбулаториялық бақылауы түріндегі консервативті ем де бар.
Дегенмен бұл салада іргелі қиындықтар мен жүйелік мәселелер әлі де жетерлік. Ең бастысы – инфрақұрылымдық дайындықтың болмауы. Ауруханалар мен жедел жәрдем кызметтері салмағы 150-200 килограмнан асатын пациенттерді тасымалдауға және диагностикалауға толық бейімделмеген. Стандартты компьютерлік және магнитно-резонанстық томография аппараттарының салмақ шектеуі көбіне 120-150 килограмм төңірегінде болғандықтан, операциялық үстелдер мен арнайы таразылардың жетіспеушілігі де диагностикаға кедергі келтіреді. Сонымен бірге семіздікті емдеуде психотерапевт, бариатр-хирург, диетолог және реабилитолог тобы қатар жұмыс істейтін мультидисциплинарлы тәсіл ақсап тұр, бұл мамандардың өзара байланысы төмен. Оның үстіне оңалту орталықтарының жоқтығынан бариатриялық операциядан кейін немесе консервативті ем кезінде пациенттерге ұзақмерзімді психологиялық және нутрициологиялық қолдау жетіспей келеді. Халықаралық бариатриялық зерттеулердің дерегіне сүйенсек, отадан кейінгі алғашқы 1-1,5 жылда пациенттер артық салмағының 60-80 пайызын тастайды. Тіпті мұндай хирургиялық емнің нәтижесінде 70-80 пайыз жағдайда қант диабеті кейін «шегініп», аурудың беті толық қайтады.
Семіздіктің салмағы
Семіздік – оқшауланған физиологиялық жағдай емес, ол ағзадағы созылмалы төмен деңгейлі қабыну процесін тудыратын жүйелі патология. Ол зат алмасуды бұзып, 2-типті қант диабетінің даму қаупін 7-ден 12 есеге дейін арттырады. Айта кету керек, Қазақстанда диабетпен ауыратындардың 80 пайыздан астамында артық салмақ тіркелген. Сондай-ақ бұл дерт артериялық гипертензия, ишемиялық жүрек ауруы, атеросклероз және инсульт сияқты жүрек-қантамыр жүйесі дерттерінің қаупін 2-3 есеге жоғарылатады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының деректері бойынша семіздік рактың 13 түрінің, соның ішінде тоқішек, сүт безі, бүйрек және ұйқы безі рагының туындауына тікелей ықпал етеді. Бұған қоса буындардың дегенерациясы, омыртқа жарығы мен қозғалыстың шектелуі сияқты тірек-қимыл аппаратының бұзылуына әкеледі.
Экономикалық тұрғыдан алғанда, семіздік елдің ЖІӨ-ге екі түрлі шығын арқылы салмақ түсіреді. Бұған семіздікпен байланысты созылмалы ауруларды, атап айтқанда инсулин, диуретиктер, хирургиялық оталар, стационарлық ем мен диализді қаржыландыруға жұмсалатын міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру мен бюджеттің тікелей шығындары жатады. Ал жанама шығындар еңбекке уақытша немесе тұрақты қабілетсіздікке, адамның жұмыста болғанымен денсаулығына байланысты өнімді жұмыс істей алмауына, ауруға байланысты жұмысқа шықпауына және еңбекке қабілетті жастағы азаматтардың мерзімнен бұрын қайтыс болуына байланысты қалыптасады. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы мен Дүниежүзілік банктің талдауларына сәйкес, Қазақстанда артық салмақ пен семіздіктің салдары елдің ЖІӨ-ні орта есеппен 2,5-3,2 пайызға төмендетеді. Азаматтардың жиі ауруы мен өмір жасының қысқаруы салдарынан отандық жұмыс күші өзінің экономикалық белсенділігінен айырылып, мемлекетке жылына жүздеген миллиард теңге жанама шығын келтіріп отыр.
Арықтататын арнайы жоба
Бұрын шектен тыс семіздерді шетелдік бағдарламалар мен деректі фильмдерден ғана көріп, бұл жағдай тек Батыста немесе мұхиттың арғы бетінде ғана кездеседі деп қабылдайтын едік. Салмағы 300 кг-ға дейін жетіп, өз-өзін басқарып, қозғала алмай төсекке таңылған жандардың тағдыры әрі таңсық, әрі алыс құбылыстай көрінетін. Батыс медиасындағы экстремалды трансформацияларды таңырқай тамашалап, оны жаһандық қайшылықтардың немесе америкалық арзан фастфуд мәдениетінің салдары деп бағалайтынбыз.
Бүгінде бұл мәселе бізге де келіп жетті. Ел ішінде 30-50 жас аралығындағы еңбекке қабілетті азаматтардың салмағы шекті деңгейге жетіп, тұрмыста да, медициналық көмек алуда да оқшауланып қалған оқиғалары жиілеп барады. Дәл осы тұста жаттықтырушы Айтым Жақыповтың JanaMen жобасы қоғамда бұрын жабық болып келген күрделі түйткілдің пердесін түріп, шындықтың бетін ашты.
Қазақстандық танымал блогер әрі фитнес-жаттықтырушы Айтым Жақыповтың JanaMen («Жаңа Мен») трансформациялық медиа-жобасы экстремалды салмағы бар азаматтарға кешенді әрі тегін көмек көрсетуді көздейді. Жобаның негізгі әдістемесі қатысушылардың белгілі бір уақыт аралығында оқшауланып, физикалық жаттығулары, тамақтануы мен күн тәртібі толық бақыланатын ортада өмір сүретін интенсивті режиміне сүйенеді. Реалити-шоу форматында түсірілетін мұндай медиа-модель қатысушыларға әлеуметтік жауапкершілік пен тәртіп жүктесе, қоғамдағы семіздікке шалдыққан азаматтарға мықты мотивация береді. Мұнда салмақ тастау процесі балансталған тамақтану арқылы калорияны қатаң шектеу және физикалық жүктемені біртіндеп арттыру негізінде жүзеге асырылады.
Жобаға көбіне салмағы 140-200 килограмнан асатын, қозғалысы шектелген, метаболикалық синдромға, гипертонияға және депрессияға шалдыққан азаматтар қатысады. Алғашқы айларда қатысушылар аптасына 3-7 кг-нан арылса, бірнеше айдан бір жылға дейінгі толық цикл ішінде кейбіреулері 50-ден 100 килограмға дейін салмақ тастайды. Ағзадағы өзгерістерді объективті бағалау үшін дене салмағы, дене массасының индексі, бел мен бөксе айналымының қатысы сияқты антропометриялық көрсеткіштермен қатар, қандағы глюкоза, гликирленген гемоглобин, холестерин және липидтік спектр деңгейі секілді биохимиялық деректер де тұрақты тексеріледі. Сонымен бірге тыныс алу мен жүрек соғысының қалпына келу ұзақтығы арқылы кардио-респираторлық шыдамдылық та бақылауда болады.
Тамақтану реформасы рафинадталған ұн, қант, фастфуд және өңделген тағамдарды рационнан толық шығарып, табиғи ақуызға, көкөністерге және күрделі көмірсуларға басымдық береді. Экстремалды семіздіктің түпкі себебі көбіне психологиялық жарақаттар мен күйзелісті тамақпен басу әдетінен тұратындықтан, жобада психологиялық реабилитацияға, мінез-құлықты өзгертуге және тамаққа тәуелділікті жоюға баса мән беріледі. Сондай-ақ созылмалы ұйқысыздықты жойып, кортизол мен мелатонин гормондарының өңделуін реттеу үшін қатаң күн тәртібі енгізіледі.
Салмағы 150-200 килограмнан асатын адамдармен жұмыс істеудің өзіндік ерекшеліктері бар. Тізе мен омыртқа буындарының бұзылуын болдырмау үшін оларға жүгіруге, секіруге немесе ауыр салмақ көтеруге қатаң тыйым салынады. Жаттығулар су астындағы қозғалыс, жүзу, статикалық жүктемелер мен төмен қарқынды жаяу жүруден басталады. Жүрек-қантамыр жүйесінің қауіпсіздігі үшін пульс пен қан қысымы тұрақты бақыланып, инфаркт пен инсульт қаупінің алдын алады. Тіпті 50-100 килограмм аралығында экстремалды салмақ тастау кезінде тері шамадан тыс салбырайтындықтан қатысушылар кейін пластикалық хирургияға жүгінуге мәжбүр.
Медицина мамандары бұл жобаның салауатты өмір салтын насихаттауын және жоғары мотивациялық импульс беруін оң бағалайды. Дегенмен кейбір эндокринологтар мен бариатрлар салмақты тым жылдам тастау өтке тас байлануына және метаболизмнің нашарлауына әкелуі мүмкін екенін, сондықтан медициналық бақылаудың анағұрлым қатаң болуы керек екенін ескертеді. Тұтастай алғанда, JanaMen сияқты бастамалар мемлекеттік медицинада ақсайтын психо-әлеуметтік оңалту мен қоғамдық қолдаудың бос орнын толтырады. Мұндай тиімді модельді емханалар жанынан «Семіздікті кешенді емдеу топтарын» немесе комьюнити-орталықтар құру, сондай-ақ медиа-мотивация мен психологиялық қолдауды қосып, мемлекеттік жүйеге енгізуге болады.
Айтым Жақыповтың JanaMen медиа-жобасы мемлекеттік медициналық инфрақұрылымнан тыс, қоғамдық мотивация мен оқшауланған орта құру арқылы халық арасында салауатты өмір салтын насихаттаудың альтернативті әлеуметтік-психологиялық моделін көрсетті.
Ұлт саулығын сақтаудың тиімді тетіктері
Қазақстанда «Дені сау ұлт» ұлттық жобасы мен Денсаулық сақтау министрлігінің бастамалары аясында белгілі бір оң қадамдар жасалды. Соның ішінде бастауыш сынып оқушыларын тегін ыстық тамақпен қамтамасыз ету бағдарламасы енгізіліп, салауатты өмір салтын насихаттайтын ақпараттық кампаниялар жүргізіліп келеді. Дегенмен бұл іс-шаралар әлі де бөлшектелген сипатқа ие. Мектеп тамағының сапасы мен рационы біркелкі стандартталмаған, ал фастфуд пен қантты сусындардың қолжетімділігін шектейтін пәрменді заңнамалық механизмдер толық қалыптасқан жоқ.
Жаһандық тәжірибеде тексерілген тиімді алдын алу саясаттары баршылық. Мәселен, Мехико, Ұлыбритания және Чилиде енгізілген қантты сусындарға арнайы салық салу механизмі қант қосылған өнімдерге 10-20 пайыздық акциз немесе салық салу арқылы оларды тұтынуды 12-15 пайызға азайтты. Бұдан түскен қаражат бұқаралық спорт пен медицинаны дамытуға бағытталды. Сондай-ақ Чили мен Еуроодақ елдерінде қолданылатын Nutri-Score немесе Stop-sign сияқты азық-түлік таңбалау модельдері өнім қаптамасының алдыңғы бетіне қанттың, майдың немесе тұздың артық екенін ескертетін айқын белгілер қою арқылы тұтынушының сауатты таңдау жасауына жағдай жасады. Бұған қоса Сингапур мен Скандинавия елдерінде мектептерден 500 метр радиуста фастфуд пен газды сусындар сатуға заң аясында тыйым салатын «зиянды тамақсыз аймақтар» құрылса, Ұлыбритания мен Норвегияда теледидар мен цифрлық медиада кешкі сағат 22:00-ге дейін калориясы жоғары өнімдердің жарнамасына толық тыйым салынған.
Қазақстан үшін ең нәтижелі саяси қадамдар ретінде бірқатар жүйелі іс-шараларды енгізу қажет. Ең алдымен, қантты сусындарға арнайы салық немесе акциз енгізіп, жиналған қаржыны мектептердегі тегін спорт секцияларын қаржыландыруға бағыттауға болады. Сонымен бірге мектеп асханаларының стандартын қатаңдатып, рафинадталған ұн, тоқаштар мен тәтті сусындарды мәзірден алып тастап, олардың орнын көкөністер, жемістер мен ақуызды өнімдермен толықтыру керек. Сондай-ақ тұтынушыға өнімдегі қант пен трансмай деңгейін бір қарағаннан түсінікті ететін міндетті фронтальды таңбалауды ЕАЭО немесе ұлттық регламент деңгейінде енгізу маңызды.
Мамандар семіздік мінездің әлсіздігі немесе жігерсіздік емес, психикалық, нейрохимиялық және эндокриндік факторлар астасқан созылмалы ауру деп түсіндіреді. Ерік-жігер тек қысқамерзімді бастамаларға жарайды, ал ұзақмерзімді жүйелі қағиданы сақтау үшін әдеттерді саналы түрде қайта қарап, гормоналды-психологиялық балансты қалпына келтіру қажет. Тамақтану тәуелділігін жеңуде когнитивті-мінез-құлықтық терапия мен психологиялық оңалту – диеталар мен физикалық жаттығулардан кем түспейтін өмірлік маңызды құралдар.