2025 жылы Хромтауда инфрақұрылымды дамыту бойынша жолдарды жөндеу, тұрғын үй қорын жақсарту, көгалдандыру және абаттандыру бағытында біраз жұмыс жүргізілген. Хромтау әкімдігінің мәліметінше, 2026 жылы да жол жөндеу, тұрғын үй құрылысы, су желілерін дамыту және әлеуметтік нысандарды жаңғырту жоспарланып отыр.
Хромтаудың тарихын оның өндірісінен бөліп қарау мүмкін емес. Қала тіршілігінің ырғағы жылдар бойы кен өндірісімен бірге қалыптасты. Мұнда талай отбасының тағдыры өндіріс орындарымен астасып, еңбекшілер дәстүрі ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді. Жиырма жылдан астам уақытын кен өндірісіне арнаған хромтаулық Әділхан Сэрээтэрдің еңбек жолы – соның бір мысалы.
ERG құрамындағы «Қазхром» трансұлттық компаниясы» АҚ филиалы Дөң кен байыту комбинатының қызметкері кәсіби мерекесі қарсаңында ІІІ дәрежелі «Кенші даңқы» төсбелгісімен марапатталды. Бұл марапат оған XVI Халықаралық Astana Mining & Metallurgy тау-кен металлургиясы конгресі аясында өткен «Алтын Гефест» ұлттық салалық байқауы шеңберінде Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің атынан табысталды.
Әділхан Сэрээтэр еңбек жолын бекіту материалдарын жеткізуші болып бастаған. Бүгінде ол «Молодежная» шахтасында жабдыққа қызмет көрсету және жөндеу жөніндегі 5-разрядты слесарь болып жұмыс істейді. Өндірістің жауапты учаскелерінде жиырма жылдан астам уақыт абыройлы еңбек еткен маман үшін бұл марапаттың орны бөлек.
– Төбем көкке жеткендей болды. Жоғары марапатқа ие болғаныма өте қуаныштымын. Еңбегімнің бағаланғанына отбасым да, әріптестерім де, бірге жүрген достарым да қуанып жатыр. Осындай құрметке лайық деп таныған азаматтарға алғысымды білдіремін, – дейді ол.
Биыл еңбек жолын аяқтап, зейнет демалысына шыққалы отырған Әділхан Сэрээтэр үшін бұл марапат – жылдар бойы жинақталған тәжірибе мен қажырлы еңбектің, кәсібіне деген адалдық пен жауапкершіліктің бағалануы.
Бір қарағанда, бұл – бір адамның еңбек жолы. Ал әріден қарайтын болсақ, оның артында Хромтаудың тұтас өндірістік тарихы тұр.
Еңбек адамына жайлы қала
Қазақстандағы моноқалалардың тағдыры көбіне ондағы негізгі өндіріс орнының жағдайына тәуелді. Экономикасы бір ғана салаға қараған қалада жұмыс орны қысқарып, тұрғындар басқа өңірлерге көшуі мүмкін. Тап осындай тенденция Қазақстандағы моноқалалардың кейбірінен байқалады.
Finprom.kz дерегіне сүйенсек, 2012 жылдан бері Жаңаөзендегі халық саны 22,7 пайызға, Лисаковскіде 15,6 пайызға, Риддерде 11,7 пайызға азайған. Ал осы кезеңде Хромтау тұрғындарының саны керісінше 22,8 пайызға көбейіпті. Бұл – Қазақстандағы моноқалалар арасындағы ең жоғары өсім.
Халық санының мұндай динамикасы кездейсоқ қалыптаспайды. Оның артында жұмыс орындары, өндіріс көлемі, тұрғын үй, кәсіпкерлік, білім алу мүмкіндігі және адамдардың сол жерден өз болашағын көре алуы секілді бірнеше фактор бар.
Әділхан Сэрээтэрдің жиырма жылдан астам уақыт бойы өндірісте еңбек етуі – тұрақтылықтың көрінісі болса, тағы бір хромтаулық Рада Құлсаринаның кәсіп бастауы моноқалада мүмкіндіктің мол екенін аңғартады.
Бір қаладағы екі адамның еңбек жолы
41 жастағы Рада Құлсарина – төрт баланың анасы. Ол 2023 жылы Хромтауда химиялық тазалау қызметін көрсететін кәсіп ашқан. Қазір шағын кәсібін дөңгелетіп отыр.
– Кәсіп бастауыма туыстарымның кеңесі себеп болды. Олардың облыс орталығы Ақтөбеде химиялық тазалау орталықтары бар еді. Солар жол көрсетті. Хромтауда мұндай орын жоқ болғандықтан, бірден кірісіп кеттім, – дейді Рада.
Кәсіпкер мұнымен тоқтап қалмақ емес Алда шаруасын кеңейтіп, кілем жуатын орталық ашқысы келеді. Рада Хромтауда өмір сүрудің жанға жайлы екенін айтады.
– Хромтаудан ешқайда көшетін ойым жоқ. Қайта қаламыздың өркендей түскенін қалаймын, – дейді ол.
Адамның бір қалада тұрақтап қалуы үшін тек жалақысы бар жұмыс жеткіліксіз. Ол жерде кәсіп бастауға, бала-шағасын өсіруге, үй алуға, кәсіби дамуға және болашағын жоспарлауға мүмкіндік болуы керек.
Раданың химиялық тазалау орталығын ашуы – осындай экономикалық белсенділіктің шап-шағын, бірақ маңызды көрінісі. Соның арқасында бір кездері Хромтауда болмаған қызмет түрі пайда болды. Ертеңгі күні Рада кәсібін кеңейткен жағдайда жаңа жұмыс орындары ашылуы мүмкін. Демек, Хромтаудың экономикасы тек ірі өндіріс орындарымен ғана өлшенбейді.
Өнеркәсіптен – жаңа экономикаға
Хромтау үшін тау-кен өнеркәсібі әлі де негізгі тірек болып қала береді. Бірақ қаланың ұзақмерзімді тұрақтылығы экономиканың басқа бағыттарының да қаншалықты дамитынына байланысты.
2025 жылдың қортындысы бойынша Хромтау ауданында өнеркәсіп өнімінің көлемі 721,8 млрд теңгені құраған. Оның негізгі үлесі тау-кен өндірісіне тиесілі болғанымен, өңдеу өнеркәсібіндегі өнім көлемі де 26,6 млрд теңгеге жеткен.
Былтыр аудан экономикасына 340 млрд теңге инвестиция тартылып, 153 жаңа жұмыс орны ашылған. Сонымен қатар Қытай компанияларымен жалпы қуаты 400 МВт болатын жел электр стансаларын салуға ірі инвестициялық келісім жасалған.
Бұл жерде маңыздысы – инвестиция көлемі ғана емес, экономиканың жаңа бағытқа бет бұруы. Өнеркәсіптік қаланың болашағы үшін өңдеу өндірісін дамыту, қалдықты қайта өңдеу, энергетика, қызмет көрсету, логистика және шағын кәсіпкерлік секілді салалардың үлесін арттыру қажет.
Мұндай жобалардың алғашқы нәтижелері де бар. Мәселен, 2025 жылы іске қосылған ERG Green флотациялық учаскесі өндірістік қалдықтан хром алуға бағытталған. Ал «Хромтау» жел электр стансасы жаңартылатын энергия көздерін дамытуға жол ашады.
Яғни, Хромтаудың өндірістік келбеті біртіндеп өзгеріп келеді. Дәстүрлі тау-кен өндірісінің жанына қайта өңдеу, жаңартылатын энергия және басқа өндірістер қосылуда.
Кәсіпкерлерге жол ашқан қала
Халық саны өсіп отырған қала үшін шағын және орта бизнестің маңызы ерекше. 2025 жылы Хромтау ауданында шағын және орта бизнестің 104 жобасына 4,3 млрд теңге көлемінде қолдау көрсетілген. Жұмыс істеп тұрған кәсіпкерлердің үлесі 96,6 пайызға жеткен.
Бұл көрсеткіштердің артында Рада Құлсарина секілді нақты кәсіп иелері тұр. Бір кәсіпкер химиялық тазалау орталығын ашады, екіншісі шеберхана немесе дәмханасын іске қосады, тағы бірі құрылыс не қызмет көрсету саласына келеді. Осындай шағын бастамалардың жиынтығы моноқаланың экономикалық ортасын қалыптастырады.
Сондықтан моноқаланың болашағын тек ірі кәсіпорындардың дамуымен байланыстыру жеткіліксіз. Кәсіпкерлік орта неғұрлым белсенді болса, қала экономикасы соғұрлым орнықты болады.
Бұл бағытта Хромтауда аумағы 150 гектарды құрайтын индустриялық аймақ құрылып жатыр. Оның негізгі мақсаты – жаңа өндірістерді орналастыру және инвестиция тарту.
Жас мамандар – қаланың болашағы
Хромтаудың демографиялық өсімін сақтау үшін жастар мәселесі өзекті. Қалада жас мамандардың білім алып, өндірісте тәжірибе жинақтап, кейін тұрақты жұмысқа орналасуына мүмкіндік мол. Осы тұрғыдан өндіріс пен білім беру жүйесінің байланысы ерекше рөл атқарады.
Хромтау тау-кен техникалық жоғары колледжі – Батыс Қазақстан аймағы бойынша тау-кен мамандарын даярлайтын бірегей білім ордасы. 1979 жылы негізі қаланған колледждің басты серіктесі – Дөң кен байыту комбинаты. Колледж ашылғалы бері комбинатқа жеті мыңнан астам маман даярлап шығарған.
Тау-кен саласына қажетті маман даярлайтын оқу орнының болуы – моноқала үшін үлкен артықшылық. Өйткені жастардың туған жерінде білім алып, сол жерде жұмысқа орналасуы оның қалада қалу ықтималдығын арттырады.
Бүгінгі жас маман – ертеңгі тәжірибелі инженер, технолог, кәсіпкер немесе өндіріс басшысы. Ал олардың отбасы, балалары, тұрмыс жағдайы қаладағы мектепке, балабақшаға, медицинаға, тұрғын үйге және инфрақұрылымға деген сұранысты қалыптастырады. Сондықтан демография мен экономиканы бір-бірінен бөлек қарауға болмайды.
Өсім бар жерде жаңа міндет те бар
Халық санының 22,8 пайызға өсуі – Хромтау үшін үлкен жетістік. Бірақ бұл көрсеткіш жаңа міндеттерді алға шығарады. Тұрғын көбейген сайын қаланың инфрақұрылымына түсетін салмақ артады. Жол, ауыз су желісі, тұрғын үй, мектеп, балабақша, медицина, қоғамдық көлік, абаттандыру және бос уақытты тиімді ұйымдастыру мәселелері өзекті бола түседі.
2025 жылы Хромтауда инфрақұрылымды дамыту бойынша жолдарды жөндеу, тұрғын үй қорын жақсарту, көгалдандыру және абаттандыру бағытында біраз жұмыс жүргізілген. Хромтау әкімдігінің мәліметінше, 2026 жылы да жол жөндеу, тұрғын үй құрылысы, су желілерін дамыту және әлеуметтік нысандарды жаңғырту жоспарланып отыр.
Осының бәрі бір мақсатқа тоғысады: қала тұрғындары үшін қолайлы орта қалыптастыру. Өйткені демографиялық өсімді сақтау үшін адамдарға жұмыс орны ғана емес, өмір сүруге жайлы орта керек.
Хромтаудың басты капиталы
Хромтаудың бүгінгі келбетін екі адамның мысалынан-ақ көруге болады. Әділхан Сэрээтэр – жиырма жылдан астам уақытын кен өндірісіне арнаған еңбек адамы. Ол өзінің өмір жолын Хромтаудың өндірістік тарихымен байланыстырады.
Рада Құлсарина – жолдасымен бірге төрт баласын тәрбиелеп, осы қалада жеке кәсібін бастап, оны кеңейтуді жоспарлап отырған кәсіпкер. Ол болашағын басқа жақтан емес, дәл Хромтаудан көріп отыр.
Екеуінің жасы да, кәсібі де, өмір жолы да бөлек. Бірақ екеуін біріктіретін бір нәрсе бар. Ол – Хромтауды өзінің, бала-шағасының болашағымен байланыстыруы. Мәселенің мәні де осында.
Моноқаланың тұрақтылығы тек кен өндіру көлемімен немесе инвестиция сомасымен өлшенбейді. Оның ең басты көрсеткіші – адамдардың осы жерде қалуға, еңбек етуге, кәсіп бастауға деген ниеті. Хромтаудағы 22,8 пайыздық өсім осындай ниеттің бар екенін көрсетеді. Ендігі міндет – осы оң динамиканы сақтап қалу.
Ол үшін өндірістік әлеуетті нығайтумен бірге экономиканы әртараптандыру, шағын және орта бизнесті қолдау, жаңа жұмыс орындарын құру, жастарға мүмкіндік беру, тұрғын үй мен әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту қажет.
Хромтау бүгінде тек кеншілер қаласы емес. Ол – жаңа кәсіп бастауға талпынып жүрген кәсіпкерлердің, кәсіби мамандардың, жас отбасылардың, білім алып жүрген жастардың қаласы. Ал қаланың ең үлкен байлығы – жер астындағы кен ғана емес, өз болашағын осы жермен байланыстыратын адамдары. Кәсіпкер Рада Құлсаринаның «Хромтаудан көшетін ойым жоқ» деген сөзі осының түйіні іспетті.
Халық саны өсіп отырған қалада мүмкіндік те көбейеді. Ең бастысы – сол мүмкіндікті тиімді пайдаланып, бүгінгі өсімді ертеңгі тұрақты дамуға айналдыра білу.
Жанна КӨПЖАНОВА,
Ақтөбе