Жақында Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Әділетті қоғамға – шыншыл сөз» атты жаңа кітабы жарық көрді. Бүгінде ұмыт болып бара жатқан, ал шынтуайтында, кітап оқу мәдениетін қалыптастыру міндеті алға қойылып отырған қазіргі кезде қайтадан жаңғыртса жарасып тұратын рецензия жанрында пікір айтудың орны бар деп білеміз.
Кітаптың аңдатпасында «Бұл жинаққа Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың әр жылдары саясат сахнасында қазақ және орыс тілдерінде айтқан таңдаулы сөздері енгізілді» деп жазылыпты. Жөн. Баяғыдан бар дәстүр. Бағзы замандағы данышпандардың, бергі кездегі Бенджамин Франклин, Уинстон Черчилль, Шарль де Голль сияқты тұлғалардың үздік ойларының үзік-үзік үлгілерінен құрастырылған кітаптарды айтып қайтейік, осы дәуірдегі Си Цзиньпин, Нельсон Мандела, Нарендра Моди, Вацлав Гавел, Барак Обама, Кофи Аннан сияқты көрнекті қайраткерлердің таңдаулы сөздері талай басылғанын да көлденең тартып жатпай-ақ қояйық. Одан да беріге тартып, айналамызға қарасақ, Әзербайжан президенті Ильхам Әлиевтің мультикультурализмнің әзербайжандық моделі туралы сөйленген сөздері мен айтқан пікірлерінен іріктеліп, сарапталған сілтемелер жинағын (Баку, 2017) айтуға болады. Сан қилы баяндамалар мен сөздерден ойып-ойып алынған ондағы ойлар Әзербайжанның неліктен бүгінгі әлемдегі мультикультурализмнің негізгі ошақтарының бірі саналатынын, елде этностық, діни және мәдени сантүрліліктің дұрыс реттелуі қоғамдағы бірігу, кірігу үрдісін қалай тереңдетіп жатқанын келісті көрсетеді.
Қасым-Жомарт Тоқаевтың бұл кітабын құрастырушылар Мемлекет басшысының ұлт сапасы, тәуелсіздік егемендік пен мемлекеттілік, Конституция, Әділетті Қазақстан, мемлекеттік басқару, Президенттік миссия, Заң мен Тәртіп, ынтымақ пен бірлік, цифрландыру және жасанды интеллект, ғылым және білім, тарих, мәдениет және руханият, тіл, халықаралық саясат, ұлттық экономика, жастар, өңірлер, Таза Қазақстан, алдағы даму, тарихи тұлғалар туралы толғаныстарын, сондай-ақ өзі жайындағы ойларын, кеңестерін, естеліктері мен ой-толғамдарын аса мұқияттылықпен, ұқыптылықпен, әр пікірдің жазылған немесе айтылған уақытын, орнын жылы, айы, күніне дейін дәл көрсетіп, бір кітаптың аясына жинақтап беріп отыр. Ыңғайлы. Пайдалы. Құнды. Қажет.
Президентіміз – танымал жазушының ұлы. Мұны барша жұрт біледі. Өзінің де қаламгер екені, қолынан талай кітап шыққаны, дәйім өз сөзін өзі жазатыны тағы белгілі. Ал осы сөз өнеріне құмарлықтың Қасым-Жомарт Кемелұлының мектепте жүрген кезінен басталғанын, аяулы ұстазы шәкіртінің жарқын журналистік болашағына сенгенін (біздің мамандық иелері үшін бұл да бір мақтаныш!), бірақ оқу бітіргенде дипломат болуды қалағанын барша жұрт біле бермеуі әбден мүмкін. Қаламгерлік қасиет қаннан дарыған, сөйтіп сүйегіне сөз сіңген Қасым-Жомарт Кемелұлы дипломатия жолына түскенімен, жазуға құштарлығын тастай алған жоқ. Бірнеше кітап шығарды. Олары талай тілге аударылды. Менің өзімде де ол кісінің қолтаңба қойып берген бірнеше кітабы бар. Еңбектерінің ойы анық, тілі қанық болып келеді. Көсілтіп жазады. Тілі төгіліп тұрады. Ең бастысы – жазғанының бәрі де терең ойға құрылады, нақты деректермен көмкеріледі. Сондықтан да сендіреді.
Жақсы қаламгер болудың басты шарты – жақсы оқырман болу. Бұл тұрғыдан да Қасым-Жомарт Кемелұлынан алар үлгі баршылық. Өз өмірімнен бір мысал келтірейін.
1999 жылы «Біздің Пушкин» деген кітабым шыққан. Өзім бірінші вице-президент болып жұмыс істейтін «Қазақстан теледидары мен радиосы» республикалық корпорациясына келгенінде Қасым-Жомарт Кемелұлына сол кітапты бергенмін. Ол кезде Премьер-Министр еді. Біраз уақыттан кейін бір жиналыста көріп, «Кітабыңызды оқыдым» деді. «Дипломат адам ғой, көңілім үшін айтып тұрған шығар, Үкімет басшысы әдебиеттану кітабын оқуға уақыт таба қоймас» деген оймен «Рақмет. Сіздің қарап шыққаныңыздың өзі маған үлкен құрмет» деп қалдым. Сонда сәл қабағын шытып, «Неге олай айтасыз? Мен кітапты түгел оқыдым» дегенінде қатты қысылғаным бар. Шын зиялы адам, нағыз интеллектуал тұлға қандай қызметте де кітап оқуға уақыт табады екен.
Автордың ордалы ойларының ең өзектілерінің өзін бөле-жарып алу, ерекшелеп көрсету қиын. Бірнеше үзіндіге ғана тоқталып, герменевтикалық талдау ыңғайында пікір жазып өтейік.
«Еңбек адамы – ел байлығы».
Бақытқа жетудің ең сенімді жолы – еңбек. Еңбек қана қиындықты жеңбек. Еңбекпен ғана жеміс өнбек. Еңбекпен ғана ел өркениетке енбек. Еңбекпен ғана береке келмек. Еңбекқорлық пен жауапкершіліктің ұлтымыздың бірегей болмысына айналғанын қалайды автор. «Адал адам – Адал еңбек – Адал табыс» қағидасын қастерлейтіні де содан. Әрине, елдің даму деңгейі көптеген тарихи, саяси, дәстүрлік факторға да байланысты екенін ескермеуге болмайды. Мәселе жай ғана жалқаулықта емес. «Өкімет өлтірмейді», «үкімет үздірмейді» дейтін патерналистік психология әлі күнге талайдың ойын илеп, бойын билеп тұр. Сол сырқау сананы сындырудың өзіне, адам өз күнін өзі көруі керек екенін миға сіңдірудің өзіне талай уақыт кетеді. Жаныңды салсаң да, жасырынып қалсаң да, бірдей жалақы алатын қоғамнан шыққан елді еңбекке ентелету оңайға түспейді. Бірақ сең қозғалғаны сөзсіз.
«Біз елді, ұлтты Абайша сүюді үйренуіміз керек. Ұлы ақын ұлтының кемшілігін қатты сынаса да, тек бір ғана ойды – қазағын, халқын төрге жетелеуді мақсат тұтты».
Өтпелі кезеңдегі уақытша қиыншылықтар тұсында халықтық мінезімізді, ұлттық қалпымызды өзгертіп алмауымыз өте маңызды болып тұр. Абай айтқан міндердің үстіне жаһанданудың желімен жеткен жаңа жамандықтарды жамап қалудан сақтану да ұдайы жадымызда жүруге тиіс. Президент мұны да ескертеді: «Бізге, Абай айтқандай, артық мақтанға салыну, өзгені қор, өзімізді зор санау, дау қуу әсте жараспайды. Әр қадамымызды анық басып, әлемде және елімізде болып жатқан оқиғаларды байыппен сараптай білуіміз қажет. Тұрақтылық пен дамуымыздың кепілі болған татулық пен бірлікті бәрінен жоғары қойған абзал. Мемлекет мүддесін көздесек, әуелі сабақтастық сақталып, төгілген тер мен атқарған еңбектің далаға кетпеуін ойлайық».
«Халқы мықты ел ғана қуатты мемлекет құра алады».
Елдікті еңселендіру күресі толастамайды. Тәуелсіздікті орнықтыру, нығайту, мығымдандыру, күшейту, қуаттандыру, тіккен туымызды бірде жылы, бірде жылым замананың қандай жұлқынған желінде де мызғымастай етіп тұғырландыру тұрғысынан көп-көп, өте-мөте көп күрес, елдік жолындағы ерек күрес керек болады.
«Қазіргі қоғам өмірінде «Адам мемлекет үшін емес, мемлекет адам үшін» деген қағидаттың өзектілігі артты. Сондықтан жаңа Конституцияның бойынан осы ұстаным анық аңғарылады».
Дәл солай. Адам бақыты қоғам бақытынан тумайды, қайта қоғам бақытын адамдар бақыты құрауы керек. Қандай қоғамның қандай бақыты жолында да адамның бақытсыздыққа ұшырауын ақтап алуға болмайды. Адам бақыты ең алдымен махаббатта, отбасында, перзент қызығында қалыптасады. Адам бақы-
ты – қоғам бақыты. Керісінше емес. Бұл – дәйім есте ұстайтын қасиетті қағида.
«Елдікті бұзу, бірлікті шайқалту,
бұл – заң алдында қылмыс, Құдай алдында – күнә».
Елдікті сақтаудың басты шарты – ортақ шаңырағымыздағы береке-бірлікті сақтау, достықты, татулықты, келісімді көзіміздің қарашығындай қастерлеу, қасиеттеу. Қазаққа Құдай жерді де берген, кенді де берген, елді де берген, ерді де берген. Бізде бәрі бар. Қазір де, талайымыз нысап сайын береке дегенді ұмытыңқырап, тым-тым таусыла сөйлеп, әсіреталапшылдық танытып тұрған өтпелі, аздап өкпелі тұста да біз алдағы замандағы ірілігіміз де, тірлігіміз де бірлігімізде екенін ұмытпауға тиіспіз. Қоғам бірлігінің басты шарты – адам бірлігі. Ортақ мақсатқа ұмтылғанда, отбасын асырайтын, Отанына себі тиетін еңбекке жұмылғанда, әділдікке сенгенде, заңға көнгенде адамдар да біріге түседі.
«Мемлекеттік қызметшілерді қолынан түк келмейді деп кемсітуді доғару керек. Оларды «халық жаулары» сияқты көретіндер де бар».
Өкінішке қарай, сан түрлі себептерге байланысты мемлекеттік қызметші атаулыға «шенеунік» деген шекпенді жаба салып, шетінен оңды-солды шенеу сөздің салтына айналып барады. Кітапта автор «Шенеунік» деген сөз жағымсыз ұғымға айналып барады. Бұл – дұрыс емес» дейді. Шынында да, мемлекеттік қызметшілерді тұқырта берген сайын мемлекеттің де тұғыры төмендей түсетінін ескермейтін сияқтымыз. Әсіресе әбден әулекіленіп біткен әлеуметтік желіні билікті беталды беттен алатын бетсіздік басып тұрған қазіргідей уақытта қызмет баспалдақтарының бәрін дерлік басып өткен, қай белесте де ізгі із қалдырған асыл азаматтардың лайықты бағасын беруге Мемлекет басшысының осы сөзі қозғау салса дейміз.
«Өткенімен ғана өмір сүретін жұрт өркениетті ел бола алмайды».
Бұл сөзге біздің қосарымыз бір ақылды адамның «Бүгін мақтанатыны қалмағандар кешегісімен мақтанады» дегенін еске салу ғана.
«Жасанды интеллект заманына бейімделе білген, соған қарап тіршілігін түзген, тіпті жаңа үдерістерге нақты әрі белсене қатысқан елдер ғана табысқа жетпек».
ЖИ – дамыған елдің үлкен үрдісі. Сонымен бірге оның дәуірінде рухани және мәдени құндылықтарды назардан тыс қалдырмау қажет. Жасанды интеллектінің бірыңғай басымдыққа ие болып кетпеуінің, сөйтіп, адамның өз бетінше ойлану дағдысынан ажырай бастауының алдын алудың да бір тетігі, бірегей теті-
гі – кітап оқу мәдениетін дамыту және зерделі ұлт қалыптастыру. Кітап оқитын ұлттың басты белгісі – оқу мәдениеті азаматтардың басым бөлігінің күнделікті тыныс-тіршілігіне тән болуы. Сәнге айналып тұрған сөзбен айтсақ, қоғамдағы белді бір трендке айналуы. Оқуға құмарлық, оқу мәдениетінің жоғарылығы, кітапхана жүйесінің дамуы, кітап шығаруға мемлекет тарапынан қолдау көрсетілуі және қалың көпшіліктің биік өрелілігі зерделі қоғамның міндетті сипаттары саналады. Бара-бара жалпы жұртшылық клипті ойлау жүйесінен бірте-бірте бас тартуға бейімделе беруге, смартфонның кітапты езіп-жаншуы азая түсуге тиіс.
«Бүгінгі заман – білектінің емес, білімдінің, яғни ақыл-ой бәсекесінің заманы».
Президент оқитын, интеллектуалды ұлт қалыптастыруға жағдай жасау міндетін алға қойды. Егер біз білім жолын, ғылым жолын, мәдениет жолын таңдасақ, онда кітап оқу біздің ұлттық идеямызға айналуға тиіс. Жаһандану жағдайындағы жарыста оза шапқан елдердің бәрі де білімге, оқуға баса назар аудара білген. Жеке тұлғаларға келсек, мысалы, Билл Гейтс күн сайын едәуір уақытын кітап оқуға арнайды. Оқымаса ой тоқырайды деген сол.
«Әділеттілік салтанат құрмаған қоғамда тек қайшылық, қиыншылық, құлдырау үстемдік ететіні белгілі».
Кісіліктің басты өлшемдерінің бірі – адамның әділдігі. Елдіктің басты өлшемдерінің бірі – қоғамның әділдігі. Халқымыз ақылдың азбайтынына, арамдықтың озбайтынына, әділдіктің тозбайтынына қай кезде де сенген. Бабаларымыз бізге халықтық құндылықтардың аса бір қасиеттісі ретінде әділеттілікті аманаттаған. Сонымен бірге Әділетті Қазақстан дегеніміз барлық мәселесі шешіле қалатын Қазақстан еместігін де естен екі елі шығаруға болмайды. Әділеттілік орна-
ту – түйінді мәселелерді тиімді шешудің тетігі. Әділет – әділ ету. Әділеттілік – біреулердің маңдайы терлемей-ақ, шекесі шылқып өмір сүруіне, біреулердің арқа еті арша күйге түссе де, кедейліктің қамытынан құтылмай жүруіне тосқауыл қою деген сөз. Әділеттілік – қолынан іс келетіндердің, елім дейтіндердің, жерім дейтіндердің жұлдызы жануына жағдай жасау, ауырдың үстімен, жеңілдің астымен жүріп, жоғарыға жұлқына жылжитындардың, сөйтіп, өзінен қабілеттілердің алдын орайтындардың қадамын тұсау деген сөз. Жақсы жұмыс істейтіндердің жақсы тұруы, шаруасын мандытпайтындардың, ісін өндірмейтіндердің шамасына қарай күн кешуі, көрпесіне қарай көсілуі де – әділеттілік.
«Егемендік – әр халыққа бұйыра бермейтін баға жетпес бақыт».
Өзімізге мемлекет құру бақытын, мемлекет болып тұру бақытын бұйыртқан тарихтың тартуына құрметпен қарауға, бастағы бақтың бағасын білуге шақырады автор. Мына әлемде саны қазақты бірнеше рет орап кететін, әйтсе де, бір жапырақ туын тігетін алақандай төбе таба алмай жүрген қаншама халық бар! Олар қорлылығынан, сорлылығынан сондай күн кешіп отырған жоқ. Тарихтың толғағы орайлы келмеді. Әлі де келер дегенге ешкім кепілдік бере алмас.
«Егер ұлттардың өзін-өзі айқындау құқы бүкіл жер шарында жүзеге асырылатын болса, онда қазір БҰҰ-ның құрамына кіретін 193 мемлекеттің орнына 500 немесе 600 мемлекет пайда болар еді. Әрине, бұл бейберекеттікке соқтырады».
Бұл – Маргарита Симоньянға әскери операцияға қатысты қайтарылған жауап. Әрі қарай осы себептен біздің Тайваньды да, Косовоны да, Оңтүстік Абхазияны да қолдамайтынымыз, ол қағиданың квазимемлекеттік аумақтарға байланысты да қолданылатыны айтылады. Бұған не қосар едік? Әлемдегі 193 елдің бірі ретінде өзіміздің көк Туымызды өзіміздің жеріміздің төріне қадау бақыты бұйырғанына тәубе деуіміз керек.
«Сол кезде тәртіпсіздікті бастаған және төңкерісті ұйымдастырған адамдардың қимылына дереу тосқауыл қойып, батыл әрекет жасамағанда, қазір Қазақстан дербестігі мен егемендігі әлдеқайда шектеулі, мүлде басқа мемлекетке айналар еді».
Қаңтардағы сын сағатта Қасым-Жомарт Кемелұлы азамат ретінде, Мемлекет басшысы ретінде, Жоғарғы бас қолбасшы ретінде өзін өте лайықты көрсетті. Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас хатшысының орынбасары болып істеген, әлемдік деңгейдегі сара саясаткер екенін танытып, аса қиын жағдайда жалғыз дұрыс шешімді тез тауып, мемлекеттілікті сақтап қалды. «Не болса да, мен астанада боламын. Халықпен бірге болу – менің конституциялық міндетім» деп мәлімдеді. Елдің басына күн туа жаздаған шақта жауапкершілік, ержүректік танытқаны, салқын сабыр мен асқан ақыл тапқаны – Тоқаевтың қазақ тарихы алдындағы ерлігі. Тоқаев – елдің тағдыры қыл үстінде тұрған сәтте соның жалғыз түйінін тапқан адам. Біз қазірше мұны тиісінше бағалай алмаспыз. Уақыт өтеді, белгілі бір кезең аралығынан кейін 2022 жылғы қаңтарда біздің мемлекеттілігімізге қандай қатер төнгенін және сондай шақта Қасым-Жомарт Тоқаев елді қандай қатерден сақтап қалғанын біз бәрібір бағалаймыз, лайықты түрде айтамыз. Біз айтпасақ, келесі буын айтады, тарих айтады.
«Біз тарихқа қазақ халқының Қайта Өрлеу дәуірінің ұрпағы ретінде енуге тиіспіз».
Биыл ел тәуелсіздігіне отыз бес жыл толады. Осы отыз бес жылдың ішінде қазақ халқы, қазақстандықтар елдіктің ерлігін жасады. Бұл – басы ашық ақиқат. Біз мемлекет құра алдық, біз егемен ел болып тұра алдық. Біз тілі басқа, тілегі бір, жүзі басқа, жүрегі бір, тату мемлекет болып құралдық. Мұның бәрі оңайға түскен жоқ. Біз мына жердің бетіне тарихтың тамаша тұсында орайымен келген ұрпақпыз. Өйткені біз халқымыздың тарихындағы ең бір ғажайып тұсқа – азаттық алған, тәуелсіз мемлекет құрған тұсқа тап болдық.
Қазақ халқының Қайта Өрлеу дәуірі басталды.
Тәуелсіздіктің 35 жылы, әсіресе, кейінгі 5 жылы бұлай деуге толық мүмкіндік береді. Аласапыранға түсіп, азаттығынан айырылып қала жаздаған елдің аз уақыттың аясында бойын тіктеп алуы, әлемдегі абыройын қалпына келтіріп қана қоймай, халықаралық аренадағы беделін бұрынғыдан да биіктетуі, әлемде қалыптасқан аса күрделі геосаяси ахуалда, бұрын айтылатындай екі от емес, талай оттың ортасында тұрып қауға да шалынбауы, дауға да ұрынбауы, алысқа да, жақынға да иығын бермей, қандай жаһандық мәнді мәселеде де өзінің салмақты сөзін айтатын мығым мемлекетке айналуы, аса қиын жылдарда тұрақты экономикалық өсімді қамтамасыз етуі, елімізді жаңа даму деңгейіне көтеру үшін берік негіз қалауы, Әділеттілікті, Адалдықты, Тазалықты алға ұстайтын, қоғамды да, адамды да жаңғыртатын, табанды ұжымдық еңбектің нәтижесі, халық даналығының сүзгісі болып табылатын жаңа Конституция қабылдауы, соған сәйкес тың тұрпатты, бір палаталы Парламент – Құрылтай құратын сайлау өткізуі, оған азаматтарымыздың адамдық жауапкершілікпен, қоғамдық белсенділікпен қатысуына қол жеткізуі – осы сөзіміздің айғағы.
Әрине, елімізде шешімін күтіп тұрған сұрақ, тарқатылуын күтіп тұрған түйін аз емес. Олар тез шешіле де қалмайды, тез тарқатыла да қалмайды. Бірақ біз енді сол сұрақтарды, сол түйіндерді жасырмай айтатын, ашық талқылайтын қоғамға айналып келеміз. Демек, қиындықтар бара-бара еңсеріледі, жағдай уақыт өткен сайын түзеле түседі. Елдің көш керуені алға баса береді. Алға басудың басты шарты – елдің амандығы, жұрттың тыныштығы. Мұны да автор басын ашып айтқан: «Тыныштық болмаса, басқаның бәрі бекер».
Жарайды, жазғанымыз рецензия жанрының өзіне лайық көлемінен асып бара жатыр екен. Тізгін тартуға тура келеді. Біздіңше, осында келтірілген аз ғана сілтеменің өзі Тоқаевтың жаңа кітабы елдігімізді еңселендіруге септесетін, қоғамдық сананы серпілтетін ірі еңбек, елдік толғауы екенін таныта алатындай көрінеді.
Кітаптың әр беті терең толғамға тұнып тұр. Ондағы әр үзінді оқырманды алуан-алуан ойға жетелейді. Мемлекет үшін, ел үшін, қоғам үшін азаматтық жауапкершілікті сергек сезіндіре түседі.
Сауытбек АБДРАХМАНОВ