Балалар төрт жастан бастап қате тұжырымды жай ғана қабылдамай қоюмен шектелмей, оны теріске шығаратын нақты дәлелді таңдай алады. Германияда жүргізілген зерттеуде төрт жастағы балалардың 90 пайызы жалған себеп-салдарлық байланысты жоққа шығаратын айқын дәлелді дұрыс анықтаған, деп хабарлайды turkystan.kz.
Мюнхендегі Людвиг Максимилиан университеті ғалымдарының зерттеуі Developmental Psychology журналында жарияланды. Авторлар мектеп жасына дейінгі балалардың ғылыми пайымдау және қарсы дәлел келтіру қабілеті қалай қалыптасатынын зерттеген. Зерттеуге Германияның қалалық аймағында тұратын балалар қатысты. Алғашқы кезеңде төрт жастағы 191 бала, арада бір жарым жыл өткен соң олардың 179-ы қайта тексерілген. Балаларға үстіне әртүрлі пішін мен көлемдегі қағаз қораптар қойылғанда жанатын жарық құрылғысы берілді. Қораптардың кейбірінде қара нүкте болған. Жарықты іске қосатын жалғыз белгі осы қара нүкте еді. Қораптың үлкен немесе кіші болуы және оның пішіні ешқандай рөл атқармаған. Алдымен балалар құрылғымен ойнап, жарықтың нақты неден жанатынын өздері анықтады. Бұл кезеңде төрт жастағы балалардың 97 пайызы, бес жарым жастағылардың 99 пайызы қай қорап жарықты жағатынын дұрыс болжай алған. Одан кейін экспериментке әдейі қателесетін қуыршақ қосылған. Ол, мысалы, жарықтың жануына қораптың үлкендігі себеп болады деген жалған пікір айтқан. Зерттеушілер балалардың бұл тұжырыммен келісетінін немесе оған қарсы қандай дәлел келтіретінін бақылаған. Қуыршақтың қате тұжырымына төрт жастағы балалардың 62 пайызы, бес жарым жастағылардың 74 пайызы келіспеген. Бірақ зерттеудің маңызды бөлігі балалардың «бұл дұрыс емес» деп айтуымен ғана шектелмеген. Олардан қуыршақтың пікірін жоққа шығаратын затты таңдау сұралды. Балаларға қара нүктесі бар екі қорап ұсынылған. Оның бірі үлкен, екіншісі кішкентай болған. Екі қорап та жарықты жағады, бірақ үлкен қорап қуыршақтың «жарықты көлем іске қосады» деген пікірін нақты жоққа шығара алмайды. Ал қара нүктесі бар кішкентай қорап жарықтың жануына көлемнің қатысы жоқ екенін анық көрсетеді. Төрт жастағы балалардың 90 пайызы дәл осы кішкентай қорапты таңдаған. Зерттеушілер мұны балалардың айқын дәлел мен бірнеше түсіндіруге жол беретін көмескі дәлелдің арасын ажырата алатынының белгісі деп бағалады.
Балалардың дәлелді дұрыс таңдауы мен оны сөзбен түсіндіруі бірдей деңгейде болмаған. Төрт жастағы балалардың шамамен жартысы қуыршақтың пікіріне қарсы қисынды ауызша дәлел келтіре алған. Бес жарым жасқа келгенде бұл көрсеткіш 70 пайызға дейін өскен. Демек, көптеген бала қатені дәлел арқылы ерте түсінгенімен, өз пайымын толық әрі түсінікті етіп айту қабілеті кейінірек жетіледі. Ғалымдар бұл өзгерісті балалардың бір уақытта бірнеше ережені, себепті және өзге адамның көзқарасын ескеру қабілетінің дамуымен байланыстырады. Балалардың қарсы дәлел келтіруі есте сақтау, икемді ойлау, өзін-өзі бақылау және басқа адамның не ойлайтынын түсіну секілді танымдық қабілеттермен де салыстырылған. Алайда олардың арасындағы байланыс көбіне әлсіз болған.
Зерттеу авторлары төрт жастағы балалардың дәлел арқылы қате пікірді жоққа шығарудың негізгі қағидасын түсіне алатынын қорытындылады. Бұл мектепке дейінгі кезеңде балаларды бақылау жүргізуге, бірнеше түсіндірмені салыстыруға және «бұлай емес екенін қалай дәлелдеуге болады?» деген сұраққа жауап іздеуге үйретуге болатынын көрсетеді. Дегенмен зертханадағы тапсырманы балалардың күнделікті өмірдегі жалған ақпаратты толық ажырата алуы деп қабылдауға болмайды. Экспериментте себеп-салдарлық байланыс қарапайым әрі балаға алдын ала түсіндірілген.
Сонымен қатар қатысушылардың басым бөлігі Германиядағы ақ нәсілді, орта тапқа жататын отбасылардан шыққан. Балалардың аналарының 74 пайызы жоғары білімді болған. Сондықтан басқа әлеуметтік және мәдени ортадағы балалармен жүргізілетін зерттеулер өзгеше нәтиже көрсетуі мүмкін.